Ziyosfera

Eronda kriptovalyuta

Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси қўмондонлари Кермонда

Эронда криптовалюта иқтисодий босим ва глобал изоляцияга қарши муҳим ечим сифатида пайдо бўлган. Эроннинг криптовалюталарга қизиқиши 2017-йилда, халқаро санксиялар мамлакатнинг жаҳон молия бозорларига киришига тўсқинлик қилганда бошланган. Эрон криптовалюта бозори юқори энергия харажатлари ва Ислом инқилоби қўриқчилари корпусининг ноқонуний фаолиятларга аралашуви каби муаммоларга дуч келмоқда. 2024-йил 27-декабрда Эрон ҳукуматининг Марказий банки янги дастурни жорий этиб, Эрондаги интернет сайтлари орқали барча криптовалюталарни риалга ва аксинча айирбошлашни тўхтатди[1][2]. 2025-йил январ ойида марказий банк фойдаланувчилар маълумотларига тўлиқ кириш имкониятига эга бўлиш учун ўз ҳукумат АПИ-лари ёрдамида криптовалюталарни фиат пулга айирбошлаш биржаларини қайта ишга тушира бошлади[3].

Тарихий шароит ва бозор ривожланиши

Эроннинг криптовалюталарга қизиқиши 2017-йилда халқаро санксиялар Эроннинг халқаро молия тизимига киришига жиддий тўсқинлик қилганидан бери ортиб бормоқда. Бу санксияларни четлаб ўтишнинг муқобил усуллари сифатида Битcоин ва бошқа рақамли валюталарга тобора кўпроқ таянишга олиб келди[4][5][6].

2019-йилда ҳукумат криптовалюта майнингини маълум шартлар асосида қонунийлаштирди. Бу қарорга қисман Эроннинг улкан энергия ресурслари таъсир кўрсатди, бу рақамли валюталарни қазиб олиш энергия талаб қилишига қарамай, қазиб олишни даромадли қилди[7].

Норматив-ҳуқуқий база

Кончилик қоидалари

Эрон 2019-йилда криптовалюта қазиб олишни қонунийлаштирди ва иқтисодий санксиялар шароитида даромад олиш имкониятини тан олди[7][4]. Бироқ, қонунийлаштириш қаттиқ қоидалар билан бирга келди, жумладан, кончилардан рақамли активларини тўғридан-тўғри Эрон Марказий банкига (CБИ) сотишни талаб қилиш. Лицензияланган кончиларга юқори энергия тарифлари ҳам қўлланилади, бу эса кўпчилик учун кончиликни молиявий жиҳатдан барқарор бўлмаган ҳолга келтирди. Бу Эроннинг кончилик фаолиятининг катта қисмини яширин ҳолатга келтирди[8].

Биржалар ва транзаксия назорати

Нобитех каби Эрон криптовалюта биржалари фуқаролар орасида тобора оммалашиб бормоқда. Бироқ, бу биржалар қатъий қоидалар асосида ишлайди[4][5]. Марказий банк ички транзаксиялар учун хорижий ишлаб чиқарилган криптовалюталардан фойдаланишни тақиқлайди, бу эса рақамли валюта бозори устидан ҳукумат назоратини кучайтиради[7]. Ушбу чораларга қарамай, кўплаб эронликлар хорижий биржаларга кириш учун виртуал хусусий тармоқлардан (ВПН) фойдаланадилар, маҳаллий чекловларни четлаб ўтиб ва ​​текширувлардан қочадилар[4][5].

Кончилик сектори ва энергетика муаммолари

Битcоин қазиб олиш жуда энергия талаб қиладиган бўлиб, катта миқдордаги электр ресурсларини талаб қилади. Эроннинг электр тармоғи ҳам заиф, ҳам техник хизмат кўрсатиш қимматга тушади, тез-тез узилишлар ва узатиш пайтида электр энергиясининг тахминан 13% йўқотилиши кузатилади[8]. Лицензияланган кончилар электр энергияси учун қўшимча ставкаларни тўлашлари керак, бу эса кўпчиликни ер ости, лицензиясиз қазиб олиш учун қонуний операциялардан воз кечишга мажбур қилади[8]. Натижада, Эроннинг глобал Битcоин қазиб олишдаги улуши 2021-йилдаги 4,5% дан 2024-йилда тахминан 3,1% гача камайди[8].

Эрон Марказий банкининг блокчейн лойиҳалари

Сўнгги йилларда Эрон Марказий банки блокчейн технологиясига қизиқишнинг ортиб бораётганини кўрсатди. Шуниси эътиборга лойиқки, Борна блокчейн платформасини ишлаб чиқиш Эроннинг блокчейн ечимлари провайдери Ареатак билан ҳамкорликда Эрон банк ва молия секторлари учун рақамли асос яратиш мақсадида бошланди[5]. Ушбу лойиҳа, Кукнос тармоғи билан биргаликда, ҳукуматнинг рақамли активлар устидан қатъий назоратни сақлаб қолиш билан бирга блокчейн технологияларидан фойдаланишга қаратилган саъй-ҳаракатларини акс эттиради[7].

Қабул қилиш ва жамоатчилик фикри

Инфляция даражаси ошиши билан кўплаб эронликлар бойликни сақлаш воситаси сифатида криптовалюталарга мурожаат қилишди. Олтин ва хорижий валюталар каби анъанавий активлар билан бир қаторда, Битcоин ва бошқа рақамли валюталар ўз жамғармаларини Эрон риалининг қадрсизланишидан ҳимоя қилишни истаган фуқаролар орасида машҳурликка эришди[8][9].

ИРГCнинг Эрон криптовалюта бозоридаги роли

Халқаро санксиялар Эроннинг жаҳон молия бозорларига киришини сезиларли даражада чеклаб қўйган. Бунинг натижасида ИРГC каби давлатга алоқадор тузилмаларни транзаксиялар учун муқобил йўллар излашга мажбур қилди. Криптовалюталар, айниқса Битcоин, ИРГCга ан’анавий банк чекловларини айланиб ўтиш ва маблағларни чегаралар оша ўтказишнинг самарали усулини тақдим этди[4][5][6][10].

Криптовалюталарнинг марказлашмаган хусусияти уларни кузатишни қийинлаштиради, бу эса ИРГC ва унга алоқадор гуруҳларга улардан санксиялардан қочиш ва ноқонуний фаолият учун фойдаланиш имконини беради. 2022-йилда АҚСҲ Молия вазирлигининг Хорижий активларни назорат қилиш бошқармаси (ОФАC) ИРГC билан боғлиқ бўлган икки эронлик шахс - Амир Ҳусайн Никаин Равари ва Аҳмад Хатиби Ағаданига нисбатан санксия қо'ллаган. Бу шахслар кибер иқтисодга оид фаолият билан шуғулланган ва маҳаллий биржалар орқали криптовалютадан фойдаланиб Эронга маблағ киритган[5][11].

2025-йилги Нобитех хакерлиги

2025-йил 18-июнда Гонжешке Даранде (шунингдек, инглизча: Предаторй Спарроw „Йиртқич чумчуқ“ номи билан ҳам танилган) номли гуруҳ Эроннинг Нобитех криптовалюта биржасидан 90 миллион долларлик рақамли активларни ўғирлагани ма’лум қилинди. Исроил билан алоқалари бўлиши эҳтимоли юқори бўлган Гонжешке Даранде гуруҳининг бу ҳаракати бир неча кун олдин Исроилнинг Эронга нисбатан амалга оширган ракета ҳужумларига жавоб тариқасида содир этилганга ўхшайди[12].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ نجاتی, مهسا „درگاه صرافی‌های رمزارز باز هم توسط بانک مرکزی بسته شد - راه پرداخت“ (2024-йил 26-декабр).
  2. ↑ پرداخت, راه „بیانیه انجمن فین‌تک ایران درباره اقدامات مخرب بانک مرکزی در حوزه رمزارز - راه پرداخت“ (2024-йил 26-декабр).
  3. ↑ پرداخت, راه „پایان مسدودی صرافی‌های رمزارز با شرایط عجیب شاپرک؟ - راه پرداخت“ (2025-йил 18-январ).
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Таеби, А. (2022). Иран Аппровес Cрйптоcурренcй Регулатионс, Раисинг Феарс Оф Скиртинг Санcтионс. РФЕ/РЛ’с Радио Фарда. Иран Аппровес Cрйптоcурренcй Регулатионс, Раисинг Феарс Оф Скиртинг Санcтионс
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 ТРМ. (2023). Иранъс Cрйпто Эcономй. ТРМ Инсигҳц. Иранъс Cрйпто Эcономй
  6. ↑ 6,0 6,1 Мотамеди, Мазиар „Wҳй ис Иран турнинг то а неw ‘дигитал риал’?“ (эн). Ал Жазеэра. Қаралди: 2024-йил 19-декабр.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Cрйптоcурренcй. Лаw. (2023). Cрйптоcурренcй Регулаторй Девелопменц ин Иран: 2024 Упдате
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Смитҳ, Матт „Энергй cосц пуш битcоин мининг ин Иран ундергроунд“ (эн-УС). АГБИ (2024-йил 24-январ). Қаралди: 2024-йил 19-декабр.
  9. ↑ „Тҳе рисе оф битcоин ин Иран: а респонсе то инфлатион анд репрессион - Суммит“ (эн-УС). www.суммит.ио. 2025-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 19-декабр.
  10. ↑ „Иран анд cрйптоcурренcй: Оппортунитиэс анд обстаcлес фор тҳе региме“ (эн). Миддле Эаст Институте. Қаралди: 2024-йил 19-декабр.
  11. ↑ Теам, Чаиналйсис „ОФАC Санcтионс Ираниан Натионалс Фор Тҳеир Роле ин Cйбер Аттаcкс“ (эн-УС). Чаиналйсис (2022-йил 15-сентябр). Қаралди: 2024-йил 19-декабр.
  12. ↑ „Ҳаcкерс сай тҳей wипед оут $90 миллион фром Иран cрйптоcурренcй эхчанге“ (эн). АП Неwс (2025-йил 19-июн). Қаралди: 2025-йил 23-июн.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Eronda_kriptovalyuta" dan olindi