Эрондаги руслар – Эронда яшовчи руслар ёки аждоди рус бўлган эронликлар. Руслар Эроннинг турли ҳудудларида яшайди, аммо асосан ўтмишда тўғридан-тўғри Россия ҳарбий босқини остида бўлган ҳудудларда кўп учрайди. Бу сўнгги Рус–Форс урушлари натижасининг билвосита оқибати[1]. Бугунги кунда руслар мамлакатнинг жанубий ҳудудларида ҳам (масалан, Бушеҳр) яшайди, уларнинг кўпчилиги техник мутахассислар ва ядро экспертлари сифатида, масалан, Бушеҳр Атом электр стансиясида ишлайди.

Эрондаги руслар
Ҳозирги жойлашув ареали ва аҳоли сони
Теҳрон, Мозандарон устони, Гилон, Бушеҳр, Эрон Озарбайжони
Тил Рус, форс
Дини Рус проваслав черкови, шиа ислом

Иккинчи жаҳон урушидан кейин, 1946-йилги Эрон инқирози ва Эрон инқилоби давридан бери ҳам жамоа анча қисқарган бўлса-да, руслар Сафавийлар давридан бери Эронда яшаб келгани маълум[2].

Тарихи

Эрондаги руслар кўп асрлик тарихга эга[3][4], ўрта асрлардаги русларнинг Каспий юришларидан бошлаб, ХВИИИ асрдаги Рус–Форс уруши даврига қадар, ўша пайтда Россия империяси Табаристон ва Астрободнинг Каспий ҳудудларини ўн йилга вақтинча эгаллаган. Бироқ биринчи йирик рус иммиграцияси ХХ аср бошларида юз берди, ўшанда юз минглаб Оқ эмигрантлар болшевиклардан қочишга мажбур бўлган. Уларнинг аксарияти Шимолий Эроннинг Гилон ва Мозандарон устонларига, шунингдек, шимоли-ғарб ва шимоли-шарққа – Эрон Озарбайжони ва Хуросонга келиб жойлашган, ҳозир ҳам уларнинг авлодлари шу ерда яшайди[5][6].

Рус жамоаси мамлакатнинг шимолий вилоятларида 1826—1828-йиллардаги Рус–Форс урушидан кейин шаклланган Россия таъсир доираси натижасида кўпайишда давом этди[7]. Бу таъсир бир неча ўн йиллардан сўнг, 1946-йилги инқироз билан тугади.

1907-йилги Англия–Россия конвенсияси имзолангандан 1914-йилда Биринчи жаҳон уруши бошлангунига қадар Россиянинг Шимолий Эрондаги таъсири энг кучли бўлган[8]. Бу даврда Россия Гилон, Озарбайжон ва Хуросонга қўшинлар жойлаштирди ва бу ҳудудлардаги консулликлари катта ҳокимиятга эга бўлди. Консулликлар Эроннинг маҳаллий бошқарувига ҳукмронлик қилган ва баъзан маҳаллий солиқларни ҳам йиғган. Ўша йилнинг ўзида – Англия–Россия конвенсияси билан бир вақтда, Мозандарон ва Астарободда кутилмаган рус колонизацияси бошланди. 1912-йилда Россия ташқи сиёсати Шимолий Эронни мустамлака қилиш режасини расмий равишда қабул қилди. Биринчи жаҳон уруши бошланишида Астаробод ва Мозандоронда тахминан 4 000 рус кўчманчиси бўлган, шимоли-шарқий Эронда эса камида 15 та рус қишлоғи ташкил этилган[8].

Россия императори Николай ИИ даврида рус босқинчи қўшинлари Эрон Конституциявий инқилобини бостиришга уринишда муҳим рол ўйнади[8][9]. Биринчи жаҳон уруши арафасида рус қўшинлари Қожарлар давлатининг Озарбайжон вилоятини, шунингдек, бутун шимол ва шимоли-шарқни эгаллади, уларнинг сони 20 мингга яқин эди[10]. Урушдаги Форс кампанияси бошлангач, Эрондаги рус қўшинлари сони 80–90 минггача ошди.

1920—1930-йилларда Совет махфий хизмати (Чека–ОГПУ–НКВД) Эронга кўчиб келган оқ эмигрантларни йўқ қилиш мақсадида Эрон ҳудудида яширин операциялар олиб борди[11]. 1930-йилларнинг ўрталаридан бошлаб пойтахт Теҳронда Одесса ва Винница (ҳозирги Украина) атрофларидан келган оқ эмигрантларнинг кичик колонияси шакллана бошлади[12].

Рус православлар

Қазвиндаги рус черкови

Бир вақтлар анча катта бўлган Эрон православ рус жамоаси йиллар давомида камайиб кетди. Уларнинг аксарияти рус эмигрантларининг авлодлари ва дипломатик ҳамда савдо миссияларининг доимий аккредитациядан ўтган ходимларидир[манба керак].

Теҳрон православ жамоаси ўз тарихини ХВИ аср охирига боғлайди[манба керак].

Теҳрондаги Авлиё Николай черкови 1940-йилларда рус эмигрантларининг хайриялари ҳисобига қурилган[манба керак]. Черков эмигрант меъмор ва Эрон армияси офицери Николай Макаров томонидан лойиҳалаштирилган[манба керак] Гумбазларида хочлар пайдо бўлиши билан, ҳали қурилиши тугамаган бўлса ҳам, черков паришионерларга эшикларини очди. 1979-йилги Ислом инқилобидан олдин Теҳронда бир неча православ руҳонийлари бўлган. 1980-йиллар бошида уларнинг барчаси қувиб чиқарилди. Фақат 1990-йиллар охирида Авлиё Николай черкови янги бош руҳонийни қабул қилди – Иэромонах Александр Заркешев Москва Патриархати томонидан Теҳронда хизмат қилиш учун тайинланди[13].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Руссиа анд Иран, 1780-1828 У оф Миннесота Пресс, 1 меи 1980 ИСБН 978-0816656974 п 160
  2. ↑ „Руссиан Ортҳодохй Ин Иран“. Қаралди: 2014-йил 5-апрел.
  3. ↑ Руссиан травеллерс ин Иран то 1917 - Ираниcаонлине
  4. ↑ Руссиа-Иран релатионс "РУССИА и. Руссо-Ираниан Релатионс уп то тҳе Болшевик Револутион"
  5. ↑ Резун, Мирон. Тҳе Совиэт Унион анд тҳе Иран: Совиэт Полиcй ин Иран фром тҳе Бегиннингс оф тҳе Паҳлави Дйнастй Унтил тҳе Совиэт Инвасион ин 1941. Брилл Арчиве, Жануарй 1981. ИСБН 9028626212. Қаралди: 2014-йил 5-апрел. 
  6. ↑ Володарскиĭ, Микҳаил И.; Володарс. Тҳе Совиэт Унион анд Иц Соутҳерн Неигҳбоурс: Иран анд Афгҳанистан, 1917-1933. Псйчологй Пресс, 1994. ИСБН 9780714634852. Қаралди: 2014-йил 5-апрел. 
  7. ↑ Поулсон, Степҳен C.. Соcиал Мовеменц ин Тwентиэтҳ-cентурй Иран: Cултуре, Идеологй, анд Мобилизинг Фрамеwоркс. Лехингтон Боокс, 2006. ИСБН 9780739117576. Қаралди: 2014-йил 5-апрел. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Андреэва, Элена (2014). "РУССИА и. Руссо-Ираниан Релатионс уп то тҳе Болшевик Револутион". ин Яршатер, Эҳсан. Энcйcлопæдиа Ираниcа, Онлине Эдитион. Энcйcлопæдиа Ираниcа Фоундатион. ҳттпс://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/руссиа-и-релатионс. 
  9. ↑ Волков, Денис В. (2022). "Брингинг демоcраcй инто Иран: а Руссиан прожеcт фор тҳе сепаратион оф Азербаижан". Миддле Эастерн Студиэс 58 (6): 1. дои:10.1080/00263206.2022.2029423. 
  10. ↑ Волков, Денис В. (2022). "Брингинг демоcраcй инто Иран: а Руссиан прожеcт фор тҳе сепаратион оф Азербаижан". Миддле Эастерн Студиэс 58 (6): 4. дои:10.1080/00263206.2022.2029423. 
  11. ↑ Волков, Денис В. (2022). "Брингинг демоcраcй инто Иран: а Руссиан прожеcт фор тҳе сепаратион оф Азербаижан". Миддле Эастерн Студиэс 58 (6): 7. дои:10.1080/00263206.2022.2029423. 
  12. ↑ Шолеҳ, Маҳса; Лотфи, Саҳанд (2022). "Тҳе 'геобиограпҳй' оф ан эхтраординарй артифаcт, ор а cонсервед релиc фром тҳе Иранианизед 'Дача' cултуре". Cултурал Геограпҳиэс 30 (3): 5. дои:10.1177/14744740221134119. 
  13. ↑ „Руссиан Ортҳодохй Ин Иран“. Қаралди: 2014-йил 5-апрел.

Адабиётлар

  • Атабаки, Тоураж; Волков, Денис В. (2020). "Флйинг аwай фром тҳе Болшевик wинтер: Совиэт рефугеэс аcросс тҳе Соутҳерн бордерс (1917–30)". Жоурнал оф Рефугеэ Студиэс (Охфорд Университй Пресс) 34 (2): 1900–1922. дои:10.1093/жрс/фез122.