Eski Qohira
Эски Қоҳира (арабча: مصر القديمة, Миṣр ал-Қадīма; қибтийча: ⲃⲁⲃⲩⲗⲱⲛ ⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ) — Мисрнинг Қоҳира шаҳридаги тарихий ҳудуд бўлиб, у Рим даврига оид қал’а ўрнини, христианларнинг Қибтий Қоҳира манзилгоҳини ва Қоҳира шаҳрининг ўзи 969-йилда барпо этилишидан олдин мавжуд бўлган мусулмонлар давридаги Фустат шаҳрини ўз ичига олади. Бу ҳудуд УНЕСCОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган Тарихий Қоҳиранинг бир қисмидир[1].
| УНЕСCО Жаҳон маданий мероси | |
|---|---|
|
Эски Қоҳира, Осма кўприк кўриниши | |
| Парт оф | Тарихий Қоҳира |
| Критерия | Маданий: и, ии, ив, в |
| Манба | 89 |
| Киритилган вақти | 1979 (3- сессия) |
| Майдон | 52,366 га (129,400 акр) |
Миṣр ал-Қадīма, шунингдек, Қоҳиранинг Жанубий ҳудудидаги замонавий маъмурий туман бўлиб, шимолда Қоҳира акведукидан жанубда Ҳалқа йўлигача, шарқда Халифа қабристонидан ғарбда Нил корнишесигача бўлган ҳудудни, шунингдек, Равза ороли ёки Маниал ал-Равзани ўз ичига олади[2][3]. 2017-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, бу ерда 250 313 нафар аҳоли истиқомат қилган[4].
Тарихи
Рим қал’аси ва Қибтий Қоҳира
Ҳозирги Қоҳира атрофидаги ҳудуд узоқ вақт давомида Қадимги Мисрнинг муҳим маркази бўлиб келган. Бунга унинг Нил водийси ва Нил делтаси минтақалари туташган жойдаги стратегик ўрни сабаб бўлган; бу ҳудуд шунингдек, Шимолий Африка ва Левант ўртасидаги асосий йўллар кесишмасида ҳам жойлашган эди[5][6]. Қадимги подшолик даврида Миср пойтахти бўлган ва Птолемейлар давригача йирик шаҳар мақомини сақлаб қолган Мемфис шаҳри ҳозирги Қоҳирадан жануби-ғарбда, унчалик узоқ бўлмаган масофада жойлашган эди[7].
ИВ аср бошларида[8], Мемфиснинг аҳамияти пасая бошлаган бир пайтда[9], римликлар Нилнинг шарқий қирғоғида катта қал’а барпо этди. Бобил деб номланган[а] ушбу қал’а Рим императори Диоклетиан (ҳукмронлик йиллари 285–305-йиллар) томонидан, аввалроқ император Траян (ҳукмронлик йиллари 98–115-йиллар) томонидан қурилган ва Нилни Қизил денгиз билан боғловчи каналнинг кириш қисмида бунёд этилган[б][10]. Гарчи бу ҳудудда Рим истеҳкомларидан ташқари ВИИ асрдан олдинги даврга оид ҳеч қандай иншоот сақланиб қолмаган бўлса-да, тарихий далиллар бу ерда катта шаҳар мавжуд бўлганлигини кўрсатади. Шаҳар шунчалик муҳим эдики, унинг епископи Cйрус 449-йилда бўлиб ўтган Иккинчи Эфес кенгашида (ёки черков соборида) иштирок этган[11].
602—628-йиллардаги Византия-Сосонийлар уруши катта қийинчиликларни келтириб чиқарди ва, эҳтимол, шаҳар аҳолисининг катта қисмини қишлоқ жойларга кўчиб ўтишга мажбур қилиб, аҳоли пунктининг қисман бўшаб қолишига сабаб бўлди[12]. Шунга қарамай, ушбу ҳудуд ИВ аср охирида Рим ва Византия черковларидан ажралиб чиққан мисрлик насронийлардан иборат Қибтий православ жамоасининг маркази бўлиб қолди[13].
Фустат исломнинг илк даврида

Рошидун халифалиги даврида, 641-йилда Миср мусулмонлар томонидан фатҳ этилгач, араб қўмондони Амр ибн ал-Ос Нил дарёсининг шарқий қирғоғида, Рим қал’асидан бироз шимолроқда Фустат (арабча: الفُسطاط, ал-Фусṭāṭ) шаҳрига асос солди. Халифа Умар талабига кўра, Миср пойтахти Искандариядан ушбу янги шаҳарга кўчирилди.
Ал-Аскарга асос солиниши (Аббосийлар даври)
Кейинги Умавий халифалар ҳукмронлиги жуда кенг ҳудудларни — ҳозирги Испаниядан тортиб то Ғарбий Хитойгача бўлган ерларни қамраб олди. Бироқ, улар Аббосийлар томонидан ағдарилди ва Аббосийлар Ислом империяси пойтахтини Бағдодга кўчирди. Мисрда ҳокимиятдаги бу ўзгариш бошқарув марказининг Фустат шаҳридан бироз шимолроқда жойлашган, ал-Аскар (арабча: مدينة العسكري, Мадинату л-‘Аскари (маъноси: „Ҳарбий лагерлар шаҳри“ ёки „Бўлимлар шаҳри“)) деб номланган янги Аббосий шаҳрига кўчирилишини англатарди[14]. Асосан катта қўшинни жойлаштиришга мўлжалланган ушбу шаҳар панжарасимон тарҳ асосида қурилган бўлиб, бу унинг ҳудудини савдогарлар ва ҳарбий қўмондонлар каби турли гуруҳлар учун алоҳида қисмларга осонликча ажратиш имконини берарди.
Ал-Қаттоийга асос солиниши (Тулунийлар даври)
Мисрдаги маҳаллий ҳокимлар тобора кўпроқ мустақилликка эришди ва 870-йилда ҳоким Аҳмад ибн Тулун Абулаббос Мисрни амалда мустақил давлатга айлантирди (гарчи расман Аббосий халифа ҳукмронлиги остида қолса-да). Ушбу мустақиллик рамзи сифатида, 868-йилда Ибн Тулун ал-Аскар шаҳридан бироз шимолроқда яна бир пойтахт — Ал-Қаттоий шаҳрига асос солди. Пойтахт 905-йилда шаҳар вайрон қилингунига қадар шу ерда қолди[15].
Фустатнинг кейинги тарихи


Ал-Қаттоий вайрон қилингач, Мисрнинг маъмурий пойтахти яна Фустатга кўчирилди[15]. Х асрда Фотимийлар даврида пойтахт яқин атрофдаги, 969-йилда асос солинган ал-Қоҳирага кўчирилди. Қоҳира ҳудуди кенгайиб, вақт ўтиши билан аввалги учта пойтахт — ал-Фустат, ал-Қаттоий ва ал-Аскарни ўз ичига олди. Кейинчалик, [Салиб юришлари|салибчиларнинг]] Қуддус Қироллиги ҳужумига қарши мудофаа чораси сифатида вазир буйруғи билан уюштирилган ва 1168-йилдан 1169-йилгача давом этган ёнғин натижасида Фустатнинг ўзи қисман вайрон қилинди.
ХВ аср охирига келиб, Булоқнинг янги порти Эски Қоҳирадан асосий савдо порти вазифасини ўз зиммасига олди[манба керак].
Замонавий туман ва аҳоли
Маср ал-Қадима (Эски Қоҳира) — Қоҳиранинг Жанубий ҳудудида жойлашган ва битта қисмдан (полиция участкаси ҳудудидан) иборат бўлган туман[2].

2017-йилда туман аҳолиси 250 313 кишини ташкил этган бўлиб, улар қуйидаги 12 та шиаха бўйлаб тақсимланган[4]:
| Шиаха | 2017 коди | Аҳолиси |
|---|---|---|
| `Айн ал-Ṣîра | 010910 | 30593 |
| Абû ал-Саъûд ва ал-Мадâбигҳ | 010901 | 21636 |
| Анwар ва `Ишаш ал-Бâрûд, ал- | 010903 | 11731 |
| Атҳар ал-Набî | 010902 | 27941 |
| Дуйûра, ал- | 010905 | 27950 |
| Фумм ал-Кҳалîж ва Дайр ал-Нуḥâс | 010911 | 6671 |
| Кҳаwкҳа ва ал-Қанâя | 010904 | 8299 |
| Куфûр эт Сâ`î ал-Баḥр, ал- | 010907 | 8593 |
| Кûм Гҳурâб | 010912 | 60553 |
| Манял ал-гҳарбî, ал- | 010909 | 15297 |
| Манял ал-шарқî, ал- | 010908 | 19669 |
| Раwḍа эт ал-Миқйâс, ал- | 010906 |
Тарихий ва диққатга сазовор жойлари
Қибтий Қоҳира ва Бобил қал’аси

Бу ҳудуд қисман сақланиб қолган Бобил қал’аси ўрнида жойлашган ва девор билан ўралган Қибтий Қоҳира мавзесини ўз ичига олади. Қадимги қал’анинг деворлари, миноралари ва дарвозасининг айрим қисмлари ҳамон кўзга ташланиб туради[16]. Ушбу ҳудудда кўплаб тарихий насроний черковлари, жумладан, Осма черков, Авлиё Георгий номидаги юнон-православ черкови, Авлиё Сергий ва Бахус черкови, Авлиё Барбара черкови ва бошқа насроний иншоотлари жамланган[16]. ХИ–ХИИИ асрлар оралиғида Осма черков (шунингдек, Биби Марям черкови номи билан ҳам танилган) ва (мавзедан шимолроқда жойлашган) Авлиё Меркурий черкови Қибтий патриархати қароргоҳи ҳамда Қибтий папасининг резиденсияси вазифасини ўтаган[17][18]. Авлиё Барбара черкови ҳамда Авлиё Сергий ва Бахус черкови Қоҳирада сақланиб қолган энг қадимий черковлар қаторига кириши билан ажралиб туради; улар ВИИ аср охири ёки ВИИИ аср бошларига оид иншоотлардир[13].
Ҳудудда, шунингдек, юнон-рим давридан то ислом давригача бўлган копт санъати тарихини намойиш этувчи Қибтийлар музейи ҳамда Қоҳирадаги энг қадимги ва энг машҳур синагога — Бен Эзра синагогаси жойлашган. Айнан шу синагогада ХИХ асрда Қоҳира генизаси номи билан машҳур бўлган тарихий ҳужжатлар тўплами топилган[16].
Ўз даврида кенг танилган шахс бўлган[c] граф Габриэл Ҳабиб Сакакини пошо (1841–1923) Эски Қоҳирада Рим-католик қабристонига асос солган[20].
Қал’а яқинидаги тарихий обидалар

Бобил қал’асининг шимолида Амр ибн ал-Ос масжиди жойлашган. Бу Мисрдаги биринчи масжид ва илгари Фустат деб аталган ҳудуднинг энг муҳим диний маркази бўлиб, кейинчалик кўп марта қайта қурилган[21]. Масжид ва Қибтийлар анклавининг шарқий томонида қадимий Фустат шаҳрининг бир қисми ҳам қазиб очилган[22][23][24].
Бобил қал’аси ва масжиднинг шимоли-ғарбий томонида Авлиё Меркурий монастири (ёки Дайр Абу Сайфайн) жойлашган. Бу муҳим тарихий Қибтий диний мажмуаси бўлиб, у Авлиё Меркурий черкови (юқорида тилга олинган), Авлиё Шенуте черкови ва Бокира Марям черковидан (ал-Дамширия номи билан ҳам танилган) иборат[25]. Бобил қал’асининг жанубида ҳам бир қанча бошқа тарихий черковлар мавжуд[26].
Яқин атрофдаги бошқа диққатга сазовор жойлар
Шимолроқда Қоҳира қал’аси акведуки жойлашган. У Айюбийлар ва Мамлуклар даврида (ХИИ–ХВИ асрлар) шарқдаги Қоҳира қал’асини сув билан таъминлаш мақсадида қурилган. Ушбу баланд сув ўтказгичнинг узун қисмлари, шунингдек, дарё яқинидаги сув қабул қилувчи минораси бугунги кунгача сақланиб қолган[27].

Нил дарёсида, Қибтий Қоҳира яқинида Равза ороли жойлашган бўлиб, у яқин атрофдаги пиёдалар кўприги орқали боғланган. Оролда бир қатор тарихий ёдгорликлар, жумладан, Аббосийлар халифаси ал-Мутаваккил буйруғи билан 861-йилда қурилган нилометр мавжуд. Гарчи кейинги асрларда у таъмирланиб, янги том билан жиҳозланган бўлса-да, унинг асосий тузилиши сақланиб қолган; бу эса уни бугунги кунда Қоҳирада сақланиб қолган энг қадимги Ислом даври иншоотига айлантиради[28][29].
2021-йилда Эски Қоҳира ҳудудида, қадимий Фустат яқинида жойлашган янги бинода Миср тамаддуни миллий музейи ташриф буюрувчилар учун очилди. Музей мамлакат бўйлаб бошқа музейларнинг мавжуд коллексияларидан олинган экспонатлар ёрдамида Миср тарихи ҳақида умумий тасаввур беради[30]. Илгари Таҳрир майдонидаги Миср музейида сақланган 22 та қадимий қироллик мумияси 2021-йилда шу ерга кўчирилди[31].
Консервация ва реставрация қилиниши
Миср ёдгорликларини сақлаб қолишга қаратилган саъй-ҳаракатлар ХИХ асрдан бери давом этиб келмоқда. 1881-йилда Хадив Тавфиқ Cомитé де Cонсерватион дес Монуменц де л’Арт Арабе (ўзбекча: Араб сан’ати ёдгорликларини сақлаш қўмитаси) га асос солган.
1979-йилда УНЕСCО Эски Қоҳирани (кенгроқ маънодаги Тарихий Қоҳира таркибида) „машҳур масжидлари, мадрасалари, ҳаммомлари ва фавворалари билан дунёдаги энг қадимий Ислом шаҳарларидан бири“ ҳамда „ХИВ асрда ўзининг олтин даврига эришган Ислом оламининг янги маркази“ сифатида Жаҳон маданий мероси рўйхатига киритди[32][33].
Асосий тарихий ҳудуднинг шарқий қисмидаги қазишма ишларини ўз ичига олган Фустат археологик майдони кенгайиб бораётган қурилиш ишлари ва замонавий шаҳарсозлик таъсири остида хавф остида қолган[23][34].
Эслатмалар
- ↑ Бу Месопотамиядаги Бобил эмас.
- ↑ Тарихчи Жон Никиоу қалъа қурилишини Траянга нисбат берган бўлса-да, сўнгги археологик қазишмалар уни Диоклетиан даврига оид эканлигини кўрсатмоқда. Траян давридан олдин ҳам, турли даврларда ушбу ҳудуд атрофида Нил водийсини Қизил денгиз билан боғловчи бир қатор каналлар қазилган эди. Траян канали Диоклетиан ҳукмронлиги ва ВИИ аср оралиғидаги даврда ўз аҳамиятини йўқотган.
- ↑ 1897-йилда Ал-Саккакиний мавзесида диққатга сазовор бир сарой ҳам қурдирган[19].
Манбалар
- ↑ „Ҳисториc Cаиро“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. Унитед Натионс Эдуcатионал, Сcиэнтифиc, анд Cултурал Организатион. Қаралди: 2021-йил 7-сентябр.
- ↑ 2,0 2,1 „Соутҳерн Ареа“. www.cаиро.гов.эг. Қаралди: 2023-йил 19-феврал.
- ↑ مجدي, أحمد „خرائط "أحياء القاهرة" من موقع الادارة العامة للمعلومات والتوثيق“ (ар). خطوات في الجغرافيا (2009-йил 9-феврал). Қаралди: 2023-йил 19-феврал.
- ↑ 4,0 4,1 Cентрал Агенcй фор Публиc Мобилисатион анд Статистиcс (CАПМАС) „2017 Cенсус фор Популатион анд Ҳоусинг Cондитионс“. CЕДЕЖ-CАПМАС (2017). Қаралди: 2023-йил 21-феврал.
- ↑ Габра эт ал. 2013, с. 18.
- ↑ „Cаиро“, Тҳе Грове Энcйcлопедиа оф Исламиc Арт анд Арчитеcтуре. Охфорд Университй Пресс, 2009. ИСБН 9780195309911.
- ↑ Снапе, Стевен. Тҳе Cомплете Cитиэс оф Анcиэнт Эгйпт. Тҳамес & Ҳудсон, 2014 — 170–177-бет. ИСБН 9780500051795.
- ↑ Ҳаwасс & Броcк 2003, с. 456.
- ↑ "Мемпҳис (Эгйпт)". Энcарта. Миcрософт. 2009. ҳттп://энcарта.мсн.cом/энcйcлопедиа_761573551/мемпҳис_(эгйпт).ҳтмл.<!--->
- ↑ Габра эт ал. 2013, сс. 20–22.
- ↑ Габра эт ал. 2013, с. 33.
- ↑ Абу-Лугҳод 1971, с. 6.
- ↑ 13,0 13,1 Габра эт ал. 2013, с. 75.
- ↑ „Ал-Қатта'и“. мениc.утехас.эду. Қаралди: 2009-йил 15-август.
- ↑ 15,0 15,1 „Cаиро Ҳисторй: Тҳе Cитй оф Тенц“. 2007-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 15-август.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Wиллиамс 2018, сс. 48–51.
- ↑ Ден Ҳеижер, Жоҳаннес; Иммерзеэл, Мат; Боутрос, Наглаа Ҳамди Д.; Макҳоул, Манҳал; Пилетте, Перрине „Чристиан Арт анд Cултуре“, . Тҳе Wорлд оф тҳе Фатимидс. Торонто; Мунич: Ага Кҳан Мусеум; Тҳе Институте оф Исмаили Студиэс; Ҳирмер, 2018 — 202-бет. ИСБН 978-1926473123.
- ↑ Габра эт ал. 2013, сс. 80, 178, 182–183.
- ↑ Эгй.cом (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-02-25 санасида архивланган)
- ↑ „Асма эл Бакри, АлехCинема“. www.бибалех.орг. Қаралди: 2023-йил 6-июн.
- ↑ Wиллиамс 2018, с. 39.
- ↑ Габра эт ал. 2013, сс. 275–279.
- ↑ 23,0 23,1 Wиллиамс 2018, сс. 47–48.
- ↑ Толер, Памела Д. „Ин Фрагменц фром Фустат, Глимпсес оф а Cосмополитан Олд Cаиро“ (эн). АрамcоWорлд (2016). Қаралди: 2023-йил 6-июн.
- ↑ Габра эт ал. 2013, с. 178.
- ↑ Габра эт ал. 2013, с. 230.
- ↑ Wиллиамс 2018, сс. 51–52.
- ↑ Wиллиамс 2018, с. 42.
- ↑ Беҳренс-Абоусеиф 1992, с. 50.
- ↑ Регулй, Эриc. „Эгйпт'с лонг-овердуэ мусеум револутион wилл тҳрилл cултурал тоурисц. Питй абоут тҳе пандемиc“ (эн-CА). Тҳе Глобе анд Маил (2021-йил 30-октябр). Қаралди: 2023-йил 6-июн.
- ↑ Эбраҳим, Надеэн. „Эгйптиан муммиэс парадед тҳроугҳ Cаиро он wай то неw мусеум“ (эн). Реутерс (2021-йил 3-апрел). Қаралди: 2023-йил 6-июн.
- ↑ Cентре, УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге „Ҳисториc Cаиро“ (эн). wҳc.унесcо.орг. Қаралди: 2018-йил 22-март.
- ↑ Антониоу, Жим „Тҳе Cонверсатион оф тҳе олд Cитй оф Cаиро“.
- ↑ „Исламиc Эгйпт'с фирст cапитал ундер тҳреат“ (эн-УС). Яҳоо Неwс (2014-йил 17-апрел). Қаралди: 2023-йил 6-июн.
Адабиётлар
- Абу-Лугҳод, Жанет Л.. Cаиро: 1001 Еарс оф тҳе Cитй Виcториоус (эн). Принcетон Университй Пресс, 1971. ИСБН 978-0-691-65660-1.
- Беҳренс-Абоусеиф, Дорис. Исламиc Арчитеcтуре ин Cаиро: Ан Интродуcтион, 2нд (эн), Брилл, 1992. ИСБН 978-90-04-09626-4. Қаралди: 2023-йил 6-июн (2025-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган).
- Габра, Гаwдат; ван Лоон, Гертруд Ж.М.; Реиф, Стефан; Сwелим, Тарек. Тҳе Ҳисторй анд Религиоус Ҳеритаге оф Олд Cаиро: Иц Фортресс, Чурчес, Сйнагогуэ, анд Мосқуэ. Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2013. ИСБН 9789774167690.
- Ҳаwасс, Заҳи А.; Броcк, Лйла Пинч. Эгйптологй ат тҳе Даwн оф тҳе Тwентй-Фирст Cентурй: Арчаэологй, 2нд, Cаиро: Америcан Университй ин Cаиро, 2003. ИСБН 978-977-424-674-6.
- Wиллиамс, Cаролине. Исламиc Монуменц ин Cаиро: Тҳе Праcтиcал Гуиде, 7тҳ, Cаиро: Тҳе Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2018.