Esse (asar)

Эссе (франсузча: эссаи — “уриниш”, “синаш”) — эркин композицияга эга бўлган, одатда қисқа ҳажмли насрий адабий жанр бўлиб, унда муаллиф муайян мавзу юзасидан шахсий фикр, кузатув ва мулоҳазаларини ифодалайди. Эссе қат’ий илмий ёки назарий тизимга бўйсунмайди ҳамда индивидуал тафаккур ва субектив ёндашув устунлиги билан ажралиб туради[1].
Эссе жанрининг муҳим хусусиятларидан бири — унинг эркинлиги ва муаллиф овозининг устунлигидир. Бундай асарларда муайян масала кўпинча қат’ий илмий асослашдан кўра, муаллифнинг шахсий тажрибаси ва кузатувлари орқали ёритилади. Шу боис эссе услуби образли, афористик ва жонли нутққа яқин бўлади[2].
Тузилиши
Эссе қат’ий структурага эга бўлмаса-да, амалий ёзув тажрибасида унинг айрим умумий қисмлари ажратилади:
| Қисм | Тавсифи |
|---|---|
| Кириш | Мавзу билан таништириш ва асосий ғояни белгилаш |
| Асосий қисм | Муаллиф фикрларини ривожлантириш, далиллар ва мисоллар орқали очиб бериш |
| Хулоса | Якуний умумлаштириш ва асосий фикрни мустаҳкамлаш |
Мазкур тузилма қат’ий қоида бўлмаса-да, эссе мазмунини изчил баён этишда қўлланади[3].
Турлари
Эссе мазмунига кўра бир неча йўналишларда учрайди:
Фалсафий эссе — умумий ҳаётий ва назарий масалалар Публицистик эссе — ижтимоий муаммолар Адабий-танқидий эссе — адабий асар ёки муаллиф таҳлили Биографик эссе — шахс ҳаёти ҳақида
Тарихи
Эссе мустақил жанр сифатида ХВИ асрда франсуз мутафаккири Мичел де Монтаигне ижодида шаклланган. Унинг Эссаис асарлари эссе жанрининг ривожланишида муҳим босқич бўлиб, унда инсон табиати, жамият ва шахсий тажриба масалалари эркин ифода этилган[4].
Кейинчалик эссе жанри Европа адабиётида кенг ривожланиб, Франcис Баcон ҳамда Жосепҳ Аддисон каби муаллифлар ижодида янги босқичга кўтарилди[5].
ХВИИИ–ХИХ асрларда эссе публицистика ва адабий танқид билан чамбарчас боғланиб, даврий нашрлар орқали кенг оммага тарқалди.
Замонавий аҳамияти
Ҳозирги даврда эссе нафақат адабиётда, балки журналистика, блог юритиш ва та’лим тизимида кенг қўлланилади. Хусусан, эссе ёзиш танқидий фикрлаш, мустақил таҳлил ва мантиқий баён қилиш кўникмаларини ривожлантириш воситаси сифатида қаралади[6].
Ўзбек адабиётида
Ўзбек адабиётида эссе жанри ХХ аср охири ва ХХИ аср бошларидан бошлаб фаол ривожланди. Бу даврда публицистик ва адабий-танқидий йўналишларда эссе кенг қўлланилиб, муаллифларнинг индивидуал фикрлаш услуби ва эркин ифода имкониятларини намоён этувчи муҳим жанрга айланди.
Яна қаранг
- ↑ Охфорд Энглиш Диcтионарй. Эссай — ҳттпс://www.оэд.cом/виэw/Энтрй/64354
- ↑ Энcйcлопаэдиа Британниcа. Эссай (литературе) — ҳттпс://www.британниcа.cом/арт/эссай
- ↑ ҳттпс://инфоэду.уз/эссе-ёзиш-тартиби
- ↑ Доналд Фраме. Тҳе Cомплете Эссайс оф Монтаигне — ҳттпс://пресс.учиcаго.эду/уcп/боокс/боок/чиcаго/C/бо3623434.ҳтмл[сайт ишламайди]
- ↑ Cамбридге Университй Пресс — ҳттпс://www.cамбридге.орг/
- ↑ УНC Wритинг Cентер — ҳттпс://wритингcентер.унc.эду/типс-анд-тоолс/