Evril Turon sahifasining manbasini koʻrish

'''Evril Turon''' (haqiqiy ism-sharifi Mamadali Mahmudov; 1940-yil 12-dekabr, Jizzax viloyati, Forish tumani, Bogʻdon qishlogʻi - 2020-yil 16-oktabr, Toshkent shahri) — oʻzbek yozuvchisi va [[Oʻzbekiston madaniyat forumi]]ning sobiq raisi, ayni paytda [[Xalqaro Turon Yozuvchilar Ittifoqi]]ning raisi{{manba kerak}}. 1981-yilda yozilgan [[„Oʻlmas qoyalar“]] romani bilan mashhur.

== Tarjimai holi ==
Mamadali Mahmudov 1940-yilning 12-dekabrida Jizzax viloyatining [[Forish tumani]]dagi Bogʻdon qishlogʻida tugʻilgan. Otasi Mahmud Ahmad oʻgʻli Togʻ begisi (Togʻdagi oʻrmon va hayvonlarga qarovchi) 1943-yilda urushga ketib, bedarak ketgan. Onasi Saodat opa bitta farzand bilan qolgan. Yozuvchining hikoya qilishicha, shoʻrolarga qarshi qurolli kurashda ishtirok etgan bobosi Ahmad Bek 1936-yilda osib oʻldirilgan.

Mamadali Mahmudov boshlangʻich sinfda Bogʻdon qishlogʻi, 8 sinfgacha Oltinkon shaharchasidagi maktablarda tahsil olgan.1959-yilda Sovet Armiyasiga ketib, 3 yil harbiy xizmatni oʻtagan.

1962-yilda [[komsomol]] yoʻllanmasi bilan Rossiyaning [[Tula viloyati|Tula]] viloyati, [[Efremov shahri]]ga kimyo kombinati qurilishiga yoʻllangan. Voronej shahrida kimyo-mashina qurilishi kursini bitirgan.

1964-yilda [[Chirchiq]] shahridagi kimyo kombinatiga ishga kirib, mashinist yordamchisi va mashinist boʻlib ishlagan. Bir vaqtning oʻzida [[kechki yoshlar maktabi]]da, 10 va 11-sinflarda tahsil olgan.

1966-yilda [[Oʻzbekiston milliy universiteti|Toshkent Davlat Universiteti]] filologiya fakultetining jurnalistika boʻlimiga oʻqishga kirgan. Soʻnggi kurslarni sirtdan oʻqib, [[„Saodat“ jurnali|"Saodat" jurnalida]] ishlagan.

1974-yilda birinchi kitobi — „Togʻ ohusi“ ocherklar toʻplami nashr qilingan.

1975-yilda chop etilgan [[„Bogʻdon qashqiri“|"Bogʻdon qashqiri"]] qissasida yozuvchi birinchi marta bosmachilik harakati ishtirokchilarini milliy-ozodlik kurashchilari sifatida tasvirlagan. Adib oʻzining 1981-yilda [[Sharq yulduzi|"Sharq Yulduzi"]] jurnalida chop etilgan „Oʻlmas qoyalar“ romanida ayni mavzuni davom ettirib, Oʻrta Osiyoga rus bosqinini qoralaydi. Moskvadagi muhokamalar ortidan taqiqlangan roman [[Turkiya]] va [[Germaniya|Gʻarbiy Olmoniya]] jurnallarida chop etiladi<ref>{{Citation |year= |title=Mamadali Mahmudov: dunyo eʼtiqod bilan tirik, eʼtiqod bilan goʻzal! — bbc uzbek |url=https://qulnoma.wordpress.com/2013/12/07/mamadali-mahmudov-dunyo-etiqod-bilan-tirik-etiqod-bilan-gozal-bbc-uzbek/#more-9998 |access-date=2016-07-10 |archivedate=2016-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161013173044/https://qulnoma.wordpress.com/2013/12/07/mamadali-mahmudov-dunyo-etiqod-bilan-tirik-etiqod-bilan-gozal-bbc-uzbek/#more-9998 }}</ref>.

[[Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi|Yozuvchilar uyushmasidagi]] maslahatchilik lavozimidan ishdan olinib, [[Davlat xavfsizlik qoʻmitasi|DXQ]] (KGB) tomonidan soʻroq qilingan Mamadali Mahmudovning oʻzi aytishicha, oʻsha paytdagi Oʻzbekiston rahbari [[Sharof Rashidov]] qamoqdan asrab qolgan.

Asar toʻlaligicha faqat mustaqillikdan soʻng, 1991-yilda kitob holida dunyo yuzini koʻrgan<ref>{{Citation |year= |title=arxiv nusxasi |url=http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_remository&Itemid=57&func=fileinfo&id=3866 |access-date=2016-07-10 |archivedate=2016-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818073310/http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_remository&Itemid=57&func=fileinfo&id=3866 }}</ref> va [[Choʻlpon mukofoti]]ga sazovor boʻlgan.

Mamadali Mahmudov ijod bilan birga jamoatchilik ishlari bilan ham faol shugʻullangan. U [[Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi|Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining]] kotibi, Madaniyat Jamgʻarmasi raisi lavozimlarida ishlagan.

[[1991-yilgi prezident saylovlari]]da [[„Erk“ demokratik partiyasi|"Erk" partiyasini]] qoʻllab-quvatlagan<ref name=":0">[https://pen.org/defending-writers/mamadali-mahmudov MAMADALI MAHMUDOV, UZBEKISTAN]
</ref>.

=== Birinchi qamoq muddati ===
1994-yili 3-mart kuni oʻnlab [[Ichki ishlar vazirligi|IIV]] xodimlari Mamadali Mahmudovning uyiga va ofisiga bostirib keldi. 4-aprel 2003-yil uning Oʻzbekiston Prezidentiga ochiq xatida yozishicha, ular uyiga toʻpponcha, giyoxvand moddalar va [[„Erk“ gazetasi|"Erk" gazetasining]] bir nechta sonini tashlab ketgan. Giyoxvand moddalar ofisiga ham tashlab ketilgan edi. Ushbu xatida Mamadali Mahmudov uyiga gazetalarni tashlab qoʻygan odam bir necha yildan soʻng kim ekanligi bilganini va bu [[Davlat xavfsizlik qoʻmitasi|DXQ]] (KGB) xodimi Aktam Roziqov ekanligini yozdi. Oʻsha kuni Evril Turonni IIV binosiga olib ketishgan. Davlat mulkini oʻgʻirlashda aybdor, deb topilib, 4 yilga ozodlikdan mahrum etilgan. 5 oy va 18 kun IIV binosining yertoʻladagi hibsxonasida oʻtirgan. Soʻngra Navoiy-29, Olmaliq-45 [[Turma|qamoqxonalarining]] hibsxonalarida saqlangan<ref name=":1">{{Citation |year= |title=Otkritoe pismo zaklyuchennogo pisatelya Mamadali MAXMUDOVA (Evrila TURONA) Prezidentu Respubliki Uzbekistan Islamu KARIMOVU |url=https://zonakz.net/articles/3275 |access-date=2016-07-10 |archivedate=2014-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140518211316/http://zonakz.net/articles/3275 }}</ref>. Ish [[„PEN America“]] va [[„Amnesty International“]] tomonidan soxtalashtirilgan deb baholandi.

Ozod qilinishi uchun xalqaro kampaniyadan keyin 1996-yil 6-avgust kuni avf qoʻllanib, muddatidan oldin ozod qilingan<ref name=":0" />.

=== Ikkinchi qamoq muddati ===
1999-yil 19-fevral kuni, soat taxminan besh-oltilarda, kechki payt oʻz mahallasidagi doʻkonning yonida, yuzlab odamlar shohidligida qora niqobli odamlar tomonidan oʻgʻirlab ketildi. Keyinchalik bilishicha, ular unga tegishli „Tiko“ avtoulovini ham oʻgʻirlab ketishgan. Prezidentga ochiq maktubida Toshkentdan 2,5-3 soat yoʻl uzoqlikda joylashgan zindonda unga nisbatan qoʻllangan dahshatli qiynoqlar haqida yozgan<ref name=":1" />. [[Toshkent shahar prokuraturasi]] qoʻlga olinishidan keyin bir yarim oy oʻtibgina uni hibsga olish haqida farmon bergan. Prokurorning farmonidan soʻng IIVning zindoniga, soʻngra esa IIV [[1-tergov izolyatori]]ga („Toshturma“ga) tashlangan.

18-avgust 1999-yili [[Jinoyat kodeksi]]ning 25-, 159-(band 4), 242-(band 1), 216-moddalari boʻyicha ayblanib 14 yil qamoq jazosiga hukm etildi. 1999-yilning 14-dekabrigacha „Toshturma“ning zindonida saqlangan. 15-dekabrda eas Navoiy shahridagi 46-zonaga tashlangan. U yerdagi maxbuslarga, ayniqsa 159-modda boʻyicha qamalganlarga nisbatan noinsoniy munosabatni va tahqirlashlarni keyinchalik Prezidentga yoʻllagan ochiq maktubida batafsil taʼriflab bergan<ref name=":1" />.

2000-yilning 24-aprelida Qoraqalpogʻistonnig Kungrad tumanidagi „Jasliq“ qamoqxonasiga koʻchirildi.

2000-yilning 1-iyulida yana 46-zonaga joʻnatildi. U yerda u 16 kun tibbiy-sanitar boʻlimda yotdi. 16-kunda [[Sanshahar]]ga yuborildi. Sanshaharda Mamadali Mahmudov 8 oy va 18 kun davolandi. Maʼlum boʻlishicha, „Jasliq“da u 12 kasallik, jumladan oshqozon yazvasini ham orttirgan.

2001-yil 16-iyundan Chirchiq zonasida saqlangan. Bu yerda u Sanshaharda boshlagan arab bosqini haqidagi sheʼriy roman ustida ishlashni davom ettirdi<ref name=":1" />.

Qizi Vatan Mahmudovaning [[Oʻrta Osiyo inson huquqlari uyushmasi]]ga xabar berishicha, otasi 2012-yilning 26-oktabrida boshdagi jarohat bilan [[gospital]]ga yotqizilgan<ref>{{Citation |year= |title=Uzbekistan: jailed writer Mamadali Makhmudov receives serious head injury |url=http://fergana.mobi/en/news/2417 |access-date=2016-07-10 |archivedate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160816131731/http://fergana.mobi/en/news/2417 }}</ref>.

2013-yilning fevralida 14 yillik qamoq muddati tugashiga qaramay, ozod etilishi oʻrniga „Toshturma“ga yuborildi. Uning xotini Gulsara Mahmudovaning xabar berishicha, yozuvchining qamoq muddatini uzaytirilishiga sabab „jazoni ijro etish maskanining ichki tartiblarini buzish“ deb koʻrsatilgan<ref>[http://www.rferl.org/content/uzbekistan-writer-jailed-again/24935065.html Jailed Uzbek Writer Faces New Prison Term After Serving 14 Years]
</ref>.

2013-yilning 19-aprelida, kechki payt 72 yoshli Mamadali Mahmudov ozod etildi va oʻzining besh nafar nabirasini birinchi martda koʻrdi<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=WRITER MAMADALI MAKHMUDOV RELEASED AFTER OVER 14 YEARS IN PRISON |url=https://pen.org/rapid-action/2013/04/23/writer-mamadali-makhmudov-released-after-over-14-years-prison |qaralgan sana=2016-07-10 |arxivsana=2013-04-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130426055008/http://www.pen.org/rapid-action/2013/04/23/writer-mamadali-makhmudov-released-after-over-14-years-prison }}</ref>.

== Keyingi hayoti ==
2016-yilning iyun oyidan mamlakatdan chib ketmoqchi ekanligini aytdi<ref>[http://www.ozodlik.org/a/27776946.html 17 yil qamoqda saqlangan yozuvchi Oʻzbekistondan chiqib ketmoqchi]
</ref>.

Shu yili Amerika va Ovrupodagi turkistonlik yozuvchilar tomonidan Xalqaro Turon Yozuvchilar Ittifoqiga rais etib saylandi. 2016-yil 4-dekabr kuni oʻtadigan prezident saylovlarida Shavkat Mirziyoevga ovoz berishini va uning nomzodini qoʻllab-quvvatlashini bildirdi<ref name=":2">[https://us2.proxysite.com/process.php?d=joV9rFmPUFxHidLQQE3Ri89KNmkJxGh9o4ro0Hfa6aPzTzQ%3D&b=1 Oʻzbekiston respublikasi Bosh vaziri,]{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[https://us2.proxysite.com/process.php?d=joV9rFmPUFxHidLQQE3Ri89KNmkJxGh9o4ro0Hfa6aPzTzQ%3D&b=1 Muvaqqat prezident janob]{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[https://us2.proxysite.com/process.php?d=joV9rFmPUFxHidLQQE3Ri89KNmkJxGh9o4ro0Hfa6aPzTzQ%3D&b=1 Sh.M. Mirziyoevga]{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

2020-yilning 16-oktabrida Toshkent shahrida vafot etdi<ref>https://www.ozodlik.org/a/30896875.html</ref>.

== Oilasi ==
Qizi Vatan, oʻgʻillari Bobur va Turon hamda beshta nabirasi bor. Uning aytishicha, oʻgʻil-qizi ishsiz, oila '''''"'''chol'''-'''kampirning 450 mingga yetmaydigan'''"''''' pensiyasiga tirikchilik oʻtkazmoqda. Boz ustiga oilaning 14 ming dollar qarzi ham bor. '''''"'''220 ming pensiya olaman''',''' bu pul oladigan dorilarimdan bir turining bittasiga ham yetmaydi'''"''''', deydi yozuvchi<ref>[http://www.ozodlik.org/a/26784155.html Yozuvchi Mamadali Mahmudov prezidentga avgustda yozgan xatiga javob olmadi]
</ref>.

2016-yil 29-oktabrida uning nabirasi [[Mirza Xolmedov]]ning (Xudoyberdi Toʻxtaboyevning nabirasi) qiziga uylandi<ref>[https://us2.proxysite.com/process.php?d=joV9rFmPUFxHidLQQE3Ri89KNmkJxGh9o4ro0Hfa6KvxRT0%3D&b=1 BOLALAR YoZUVChISI — MAShHUR SANЪATKOR BILAN QUDA BOʻLDI]{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Ijodi ==
1981-yilda [[„Oʻlmas qoyalar“]] romanini yozgan. „Tumanli kunlar“ qissasini va „Oqgul“ romanini ham yozgan. Asarlari Fransiya, Olmoniya, Kanada, Turkiya, Norvegiya, Angliyada nashr etilgan<ref name=":2" />.

2016-yilda „Dunyo oʻzbeklari“ elektron gazetasida arablar bosqini toʻgʻrisidagi [["Boʻzboʻri"]] romani eʼlon qilingan.

== Manbalar ==

[[Turkum:Alifbo boʻyicha yozuvchilar]]
[[Turkum:Kishilar]]
[[Turkum:1940-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:2020-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Oʻzbekistonlik yozuvchilar]]