FIFO va LIFO hisobi
ФИФО ва ЛИФО ҳисоби — бу захираларни бошқариш ва корхонанинг ишлаб чиқарилган маҳсулотлар, хомашё, қисмлар, компонентлар ёки бошқа ресурслар захирасига боғланган маблағларини ҳисобга олишда қўлланиладиган усуллар. Улар захирага боғлиқ харажатлар, турли нархларда қайта сотиб олиш операциялари ва бошқа бухгалтерия мақсадлари учун қўлланилади.
ФИФО
„ФИФО“ — биринчи кирган, биринчи чиқади деган маънони англатади, яъни энг эски захира бирликлари биринчи бўлиб сотилган деб ҳисобга олинади (аммо бу айнан физик жиҳатдан энг эски маҳсулот сотилганини англатмайди). Бошқача айтганда, биринчи сотиб олинган захира билан боғлиқ харажатлар биринчи бўлиб харажат сифатида тан олинади.
Корхона бухгалтерия ҳисобида ЛИФО усулидан фойдаланса ҳам, захираларни бошқаришда ФИФО усулидан фойдаланиши мумкин (яъни маҳсулотларни сақлаш, жойлаштириш ва сотишда). Масалан, тез бузиладиган маҳсулотлар билан ишлайдиган супермаркетлар одатда ФИФО усулидан фойдаланади, чунки муддати яқин маҳсулотлар аввал сотилиши керак. Бироқ бу ҳолат компаниянинг бухгалтерия ҳисобида ЛИФО усулидан фойдаланишига тўсқинлик қилмайди.
ФИФО усулида баланс ҳисоботда кўрсатиладиган захира қиймати энг аввал сотиб олинган захираларнинг қийматини акс эттиради. Ушбу усул реал ҳаётдаги захира ҳаракатига энг яқин бўлиб, одатда корхоналар аввал эски захираларни сотади.
Қуйидаги мисолни кўриб чиқамиз: Фоо Cо компаниясида ноябр ойида қуйидаги захиралар мавжуд бўлган:
| Бирликлар сони | Нархи |
|---|---|
| 100 бирлик | $50 |
| 125 бирлик | $55 |
| 75 бирлик | $59 |
Агар Фоо Cо. ноябр ойида 210 бирлик соца, ФИФО усулига кўра: биринчи 100 бирлик $50 дан, кейинги 110 бирлик $55 дан ҳисобланади. Шу тариқа ноябр ойидаги сотилган маҳсулотлар таннархи $11,050 ни ташкил этади. Қолган захира қуйидагича ҳисобланади:
| Бирликлар сони | Бирлик нархи | Жами |
|---|---|---|
| Қолган 15 бирлик | $55 | $825 ($55 х 15) |
| 75 бирлик | $59 | $4,425 ($59 х 75) |
| Жами | $5,250 |
Натижада баланс ҳисоботда захира қиймати $5,250 сифатида кўрсатилади.
ФИФОнинг солиққа таъсири
Нархлар ошиб бораётган даврда ФИФО усули ЛИФОга нисбатан юқори якуний захира қийматини ва пастроқ сотилган маҳсулот таннархини кўрсатади. Шу сабабли ялпи фойда ва мос равишда солиқ харажати юқорироқ бўлади.
ЛИФО
„ЛИФО“ — охирги кирган, биринчи чиқади деган маънони англатади, яъни энг охирги сотиб олинган захиралар биринчи бўлиб сотилган деб ҳисобланади. 1970-йиллардан бошлаб АҚШдаги айрим компаниялар инфляция даврида солиқ юкини камайтириш мақсадида ЛИФО усулига ўта бошладилар[1], бироқ Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари ЛИФОни тақиқлагач, кўплаб компаниялар яна ФИФОга қайтди[2].
ЛИФО асосан АҚШда қўлланилади ва у ерда Умумий қабул қилинган бухгалтерия тамойиллари билан тартибга солинади. АҚШ Солиқ кодексининг 472-моддасига кўра, ЛИФО фақат бошқа усул билан захирани баҳолаш имконияти бўлмаганда қўлланилиши мумкин[3].
Юқоридаги мисолда, агар Фоо Cо ЛИФО усулидан фойдаланса: биринчи 75 бирлик $59 дан, кейинги 125 бирлик $55 дан ва қолган 10 бирлик $50 дан ҳисобланади. Бу ҳолда сотилган маҳсулотлар таннархи $11,800 бўлади. Қолган захира:
| Бирликлар сони | Бирлик нархи | Жами |
|---|---|---|
| Қолган 90 бирлик | $50 | $4,500 ($50 х 90) |
| Жами | $4,500 |
Баланс ҳисоботда захира $4,500 сифатида акс эттирилади.
ФИФО ва ЛИФО ўртасидаги фарқ ЛИФО захира фарқи деб аталади (бу мисолда $750, яъни $5,250 − $4,500). Бу кўрсаткич ЛИФО қўлланиши натижасида кечиктирилган солиқ суммасини ифодалайди[4].
Кўпгина бухгалтерия стандартларида, жумладан Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларида, захирани баҳолашда асосий тамойил таннарх ёки бозор қийматининг энг пасти ҳисобланади.
АҚШда ЛИФО усулидан солиқ мақсадларида фойдаланувчи компаниялар уни молиявий ҳисоботларда ҳам қўллаши шарт[5], аммо улар аксиядорларга ЛИФО захира фарқини ҳам кўрсатишлари мумкин. Айрим солиқ ислоҳотлари таклифларида ЛИФО усулини бекор қилиш масаласи ҳам кўтарилган.
Манбалар
- ↑ А сампле усед ин ресеарч ундертакен бй Ничолас Допуч анд Мортон Пинcус идентифиэд 70 фирмс wҳич сwитчед фром ФИФО то ЛИФО дуринг тҳе период 1965-78: Допуч, Н. анд Пинcус, М., Эвиденcе он тҳе Чоиcе оф Инвенторй Аccоунтинг Метҳодс: ЛИФО Версус ФИФО, Жоурнал оф Аccоунтинг Ресеарч, 1988.
- ↑ Саве ЛИФО Cоалитион, ФАҚс анд Ресоурcес, аccессед он 11 Марч 2025
- ↑ Интернал Ревенуэ Cоде, § 472(c)
- ↑ „ЛИФО Ресерве Дефинитион“. 2015-йил 22-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 9-апрел.
- ↑ „ЛИФО Cонформитй Рулес“. Мондақ. Қаралди: 2015-йил 9-июл.
Ҳаволалар
- Тахполиcйcентер.орг, "Тах Топиcс: Репеал ЛИФО"
- „ЛИФО/ФИФО“. уиc.эду. Университй оф Иллиноис.
- ФИФО Гуиде. И Пасс тҳе CПА Эхам.