Fan Wencheng
Фан Венченг (1597–1666) - Син сулоласининг олим-мансабдори, Бош вазир ва Бош котиб[1] (Дахуэ Ши). Унинг расмий фаолияти Нурхачи, Хонг Тайжи, Шунжи ва Канси каби Син сулоласининг тўрт императорлари даврида давом этди. Син сулоласининг дастлабки кунларида кўплаб қоидалар у томонидан ишлаб чиқилган[2].
Ёшлик
Нурҳачининг миннатдорчилиги
У Мин сулоласидаги расмий оилада туғилган ва ўзини Шимолий Сонг сулоласининг машҳур давлат арбоби Фан Чжунгян (989-1052) авлоди деб ҳисоблаган. Бироқ, Фанлар оиласи ХВИИ аср бошларида сургун қилинган ва Манжурияга кўчиб кетган[2]. Фан Венченгнинг катта бобоси Мин сулоласи даврида Уруш кенгаши раиси бўлган. У 1618-йилда Шимолий довонни (Фушун) забт этган манжур қўшинига (Нурхачи бошчилигида) таслим бўлган[3]. Фан Венченг ёшлигида китоб ўқишни яхши кўрарди. У жуда ақлли ва қат'иятли бўлган эди.
1618-йилда Нурхочи Фушунни Мин сулоласидан тортиб олганида, Фан Венченг Нурхачининг қароргоҳига олиб келинди. Нурҳачини қаттиқ ҳурмат қилишарди. У билан суҳбатлашгандан кейин Фаннинг донишмандлиги ва билимини тан олишди. Нурхачи, шунингдек, Фаннинг Сон расмийси Фан Чжҳонгян билан алоқалари ҳақида ҳам билиб олди. Манбаларда унинг ҳикоясини Нурхачи диққат билан тинглагани тасвирланган. Хон хурсанд бўлиб, йиғилган зодагонларга (Фаннинг ма'лумотига кўра): “Бу машҳур бир вазирнинг авлоди бўлса керак, сизлар унга салом айтинглар”, деди[4]. Кўп ўтмай, Фан Нурхочи томонидан давлат арбоби даражасига кўтарилди. Чунки Фаннинг Мин устидан ғалаба қозониш ғояси Жин хонларини бу “буюк хонадон”ни та’қиб қилишга ундади.
Мин сулоласини мағлуб этиш
Фан Венченг Мин сулоласи ва Лиаодун ҳудудидаги сиёсий ва ҳарбий вазиятлар билан таниш эди. Шунинг учун Нурҳачи уни урушга маслаҳатчи қилиб тайинлади. Нурхачи вафот этгандан сўнг унинг ўғли Хонг Тайжи император бўлди. Хонг Тайжи ҳукумат ишларини ҳал қилишда ёрдам бериш учун Фан Венченгни ҳузурига чақирди. Фан Венченгнинг жанг майдонидаги тактикаси ва донолиги Син сулоласига Мин сулоласини кўп марта мағлуб этишга ёрдам берди.
Жанг |
Тавсифи |
| Зунхуа жанги | 1629-йилда Фан Хонг Тайжи томонидан Син қўшинларининг разведкаси учун Зунхуа шаҳрига юборилди. Мин сулоласи армияси уларга ҳужум қилди. Син армияси кураш олиб борди. Фан Син сулоласи аскарларини бошқарган. Ўзининг ажойиб ҳарбий хизматлари учун Фан "Ёужи Шизҳи" (游击世职) номли расмий лавозимга сазовор бўлди. |
| Да'анкоу жанги (大安口之战) | 1629-йилда Мин сулоласи армияси Лиаоянг шаҳридаги Даанкоуда Син армиясини қамал қилди. Фан Венченг армияси Мин армиясига қарши ўқотар қуроллардан фойдаланган ва Син қўшинларини муваффақиятли олиб чиқишга муваффақ бўлган. |
| Далингҳе жанги | 1631-йилда император Хонг Тайжи етмиш мингга яқин одам билан Далингҳе шаҳрига ҳужум қилди. Фан императорнинг кўрсатмаларига мувофиқ Мин армиясини таслим бўлишга кўндириш учун юборилди. Бироқ, Мин армияси таслим бўлишдан кўра ўлимни афзал кўрди. Шунинг учун Фан қўшинларни шаҳар ташқарисида қолдириб, Мин қўшинини таслим бўлишга кўндириш учун шаҳарга кирди. Охир-оқибат, у Мин сулоласини таслим бўлишга кўндиришга муваффақ бўлди ва кўплаб ресурсларни қўлга киритди. |
Син қонунчилигига ёрдам бериши
Ан'анавий Хан маданиятини ҳурмат қилиш
Син сулоласи эндигина ташкил этилганда Фанг Венченг янги Манжур императорлари учун ан'анавий Хан маданиятини ҳурмат қилиш муҳимлигини та'кидлади. Шунинг учун биринчи Син сулоласи давридаги Хан хитойлари ундан истеҳзоли тарзда бир оз миннатдор бўлишди[5]. Хонг Тайжи вафотидан кейин унинг ўғли Шунжи Син сулоласининг императори бўлди. Император Шунжи императори Чегараланган сариқ байроққа бириктирилган Фанлар оиласини ҳузурига чақирди. Доргон Мин сулоласига қарши салиб юриши учун Син қўшинига қўмондонлик қилганида, Фан Шунжига ёзма баёнот бериб, одамлар қашшоқ бўлиб қолганини, илгари Син сулоласи қўзғолонни бостириш учун қирғинлардан фойдаланганлигини, шунинг учун ҳам одамлар уларнинг мақсадига шубҳа билан қараётганини ма'лум қилди. Шунинг учун бу экспедиция аскарлардан тартиб-интизомга қат'ий риоя қилишни талаб қиларди. Син армияси Хан халқини ҳурмат қилиши ва Хан халқининг бойлигига тажовуз қилмаслиги керак эди. Шундай қилиб, одамлар Син сулоласининг ниятини билиб олишади. Син тарихи лойиҳасига кўра, Фан Мин сулоласидаги амалдорларга қашшоқликдан халос бўлишга ёрдам берадиган амалдор бўлишни давом эттириши мумкинлиги ва Син сулоласига қўшилиш учун қобилиятли ва исте'додли одамларни кенг жалб қилиши кераклигини таклиф қилган[6].
Исте'фо
Фан Венченг нафақага чиққанидан сўнг, император Шунжи уни катта ўқитувчи (太傅) ва Меросхўрнинг буюк қўриқчиси ( 太子太保 ) сифатида қабул қилди. Бу лавозимлар Син ҳукумати идорасининг биринчи даражаси бўлиб, бутун империянинг энг олий шарафини англатарди. Буюк Тарбиячи императорнинг ўқитувчиси ва меросхўрнинг буюк қўриқчиси валиаҳд шаҳзоданинг хавфсизлигини ҳимоя қиларди.
Фан Венченг 1666-йилда Кангси император бўлганидан кейин 70 ёшида вафот этди.
Ҳиссаси
Хан хитойи сифатида Фан Венченг узоқ вақт давомида манжур ҳукмдори томонидан саройда юқори лавозимга тайинланган. Фан Венченг дастлабки 30 йилда Син саройининг кўплаб муҳим лавозимлари учун мас'ул эди. Фан Венченгнинг ўзи деярли 10 йил давомида император Шунжининг бош вазири бўлган. Унинг ақл-заковати ва стратегияси Син императорларига Хитойни бошқаришда катта ёрдам берганини инкор этиб бўлмайди[7].
Фан қонун тузди. Унда регент Доргон Пекинда янги режимнинг тахтни эгаллаш ниятини э'лон қилди.
Библиография
- Ҳисторй оф Чина (中国通史) тҳе тентҳ волуме, тҳе Қинг Дйнастй, чаптер 8 "Фан Wенченг"[1]
- Драфт Ҳисторй оф Қинг "Фан Wенченг зҳуанг" (范文程传)
- Қинг Говернорс анд Тҳеир Провинcес: Тҳе Эволутион оф Территориал Администратион ин Чина, 1644-1796 бй Р. Кент Гуй [2]
- Бетwеэн Нобле анд Ҳумбле: Cао Хуэқин анд тҳе Дреам оф тҳе Ред Чамбер бй Ручанг Зҳоу [3]
Манбалар
- ↑ Минг Қинг Янжиу (эн). Дипартименто ди Студи Асиатиcи, Иституто Университарио Ориэнтале, 2002.
- ↑ 2,0 2,1 Гуй, Р. Кент. Қинг Говернорс анд Тҳеир Провинcес: Тҳе Эволутион оф Территориал Администратион ин Чина, 1644-1796 (эн). Университй оф Wашингтон Пресс, 2017-05-01 — 264-бет. ИСБН 9780295997506.
- ↑ Зҳоу, Ручанг. Бетwеэн Нобле анд Ҳумбле: Cао Хуэқин анд тҳе Дреам оф тҳе Ред Чамбер (эн). Петер Ланг, 2009 — 72-бет. ИСБН 9781433104077.
- ↑ Cросслей, Памела Кйле. А Транслуcент Миррор: Ҳисторй анд Идентитй ин Қинг Империал Идеологй (эн). Университй оф Cалифорниа Пресс, 2002-04-16 — 125-бет. ИСБН 9780520234246.
- ↑ Зҳоу, Ручанг. Бетwеэн Нобле анд Ҳумбле: Cао Хуэқин анд тҳе Дреам оф тҳе Ред Чамбер (эн). Петер Ланг, 2009 — 73-бет. ИСБН 9781433104077.
- ↑ Драфт Ҳисторй оф Қинг, " 官仍其职，民复其业，录其贤能，恤其无告"
- ↑ Пан, Гуангдан. Соcио-биологиcал Имплиcатионс оф Cонфуcианисм (эн). Спрингер, 2014-10-21 — 196-бет. ИСБН 9783662445754.