Fatixa Aitova
Фатиха Абдулвалиевна Аитова (рус: Фатиха Абдулвалиевна Аитова; татар: Фатиха Габделвәли кызы Аитова (Яушева); 1866-1942) — татар филантропи ва ўқитувчиси, Қозондаги биринчи аёллар гимназиясининг асосчиси.
| Фатиха Аитова татарча: Фатиха Аитова | |
|---|---|
| Таваллуди |
Фатиха Абдулвалиевна Яушева (русча: Фатиха Абдулвалиевна Яушева) 1866-йил |
| Вафоти |
1942 (ёши 75–76) Қозон Совет Иттифоқи |
| Фуқаролиги | Россия Социалистик Федератив Совет Республикаси |
| Миллати | Татар |
Таржимаи ҳоли
Аитова 1866-йилда Троицкда Абдулвали Яушев исмли бадавлат савдогарнинг қизи бўлиб туғилган. Яушевлар оиласи мусулмон жадидлари ислоҳотчилик ҳаракатидаги ўз мавқеи билан танилган ва „янги усул“ („новометоднйх“) мусулмон мактабларининг очилишига фаол ҳомийлик қилган[1].
1887-йилда Аитова Қозондаги бадавлат Аитовлар оиласидан бўлган тадбиркор, сиёсат ва жамоат арбоби Сулаймон Мухамметзянович Аитовга мактаб қурилишида ёрдам бериш шарти билан турмушга чиққан. Аитова унинг бешинчи хотини бўлган ва эр-хотин беш фарзандни дунёга келтирган[2].
1897-йилда Аитова бутунлай ўз маблағлари ҳисобидан Қозондаги камбағал оилаларнинг қизлари учун бошланғич мактаб ташкил қилади. Мактабда қизларга тикувчилик, каштачилик ва трикотаж ишлари ўргатилган, бу эса кейинчалик қизларга шахсий даромадларини топиш имконини берган. Мактаб 1899-йилда кенгайтирилган ва тўртта синфни ўқитишга муваффақ бўлган, лекин уч йилдан кейин мактаб ёпилган.
1906-йилда отаси вафотидан кейин Аитовага катта мерос қолади. У ушбу меросининг катта қисмини 1909-йил 27-августда очилган янги аёллар мактабини яратишга сарфлайди. Бу татар қизлари учун мўлжалланган бўлиб, уларни рус ўқув дастурига мувофиқ ўқитади. Мактаб асосан Аитова маблағлари ҳисобидан қўллаб-қувватланган ва 1910-йилда Аитова Қозон шаҳар думаси мактаб комиссиясидан маблағ олган. Мактаб учун махсус қурилган икки қаватли бино якунланиб, ўқувчиларга оқ-қора фартукли жигарранг кўйлак ва пушти ҳошияли оқ рўмолнинг формаси кийдирилган. 1913—1914-йилларда мактабда бешта синф, 220 га яқин ўқувчи ва тўққиз нафар ўқитувчи бўлган. Мактабда диний фанлар, татар тили ва адабиёти, арифметика, география, тарих, табиацҳунослик, хаттотлик, чизмачилик, ҳунармандчилик ва рус тили ўқитилган.
Аитова мактабни гимназияга айлантириш учун курашади — 1913 — 1914-йилларда Қозондаги давлат мактаблари мудири мактабни гимназияга айлантириш тўғрисидаги бешта сўровини рад этади. Аитова ёрдам сўраб Қозон шаҳар думаси депутати Иван Годневга мурожаат қилади ва Годнев орқали у халқ таълими вазири ва халқ таълими бўлими бошлиғи билан учрашиб, уларга мурожаат қилади ва маслаҳатлар олади. У турмуш ўртоғи билан уч йил давомида Европа бўйлаб саёҳат қилиб, Прага, Вена ва Берлинда гимназиялар қандай юритилиши билан танишишади. 1916-йил 4-мартда Аитовага татар қизлари учун хусусий гимназия очишга рухсат берилади ва мактаб 1916-йил 29-октябрда расман очилади.
Аитова номидаги гимназияда диншунослик, Россия ва жаҳон тарихи, Россия ва жаҳон географияси, математика, алгебра, физика, табиий фанлар, анатомия, физиология, гигиена, педагогика, рус ва татар хаттотлиги, чизмачилик ва тикувчилик фанлари ўқитилган. Гимназияда татар ва рус тиллари билан бир қаторда араб, немис, инглиз, франсуз ва форс тиллари ҳам ўргатилган.
1917-йил 24-апрелда Аитова Қозон шаҳрида бўлиб ўтган биринчи Бутунроссия мусулмон аёллар қурултойида қатнашди[3].
Октябр инқилобидан кейин гимназия ва Аитованинг қолган мулки Совет ҳукумати томонидан миллийлаштирилиб, уни пулсиз қолдирган. Ўша пайтдаги Вазирлар Кенгаши раиси Исхоқ Раҳматуллин ҳукуматга мурожаат қилиб, Аитовага нафақа ажратишни сўраган, бироқ бу сўров рад этилган[4]. Гимназия татар ўрта мактабига айлантирилди.
Россия фуқаролар уруши даврида Аитова Омскга эвакуация қилинган, кейин эса Боку ва Москвага кўчиб ўтган. 1941-йилда Қозонга қайтиб, 1942-йилда ўғли Ёқубнинг рафиқаси Марям қўлида вафот этган.
Улуғланиши
1993-йилда ташкил этилган Қозон шаҳридаги 12-сонли татар тилидаги аёллар гимназияси Фатиха Аитова шарафига номланган[5].
Манбалар
- ↑ Хайретдинов, Д. З.. Ислам на Урале: энциклопедический словарь (ру), 2009 — 30-бет.
- ↑ „Татарские просветительницы. Часть ИИ: Фатиха Аитова“ (ру). РФЕ/РЛ. Қаралди: 2021-йил 25-август.
- ↑ „"Матери нации": основательница первой школы для девочек в Казани Фатиха Аитова“. ислам-тодай.ру. Қаралди: 2021-йил 25-август.
- ↑ „В 12-й женской гимназии Казани откроется музей Фатихи Аитовой“ (ру-РУ). Татар-информ (Татар-информ). Қаралди: 2021-йил 25-август.
- ↑ „Историческая справка“. эду.татар.ру. 2019-йил 7-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 25-август.