Fatma Aliye Topuz sahifasining manbasini koʻrish

{{Yozuvchi bilgiqutisi
| ismi                     = Fatma Aliye Topuz
| tasvir                   = Fatma Aliye Portrait (cropped).png
| tasvir_eni               = 
| izoh                     = 
| tavallud_sanasi          = {{Birth date|1862|10|9|df=y}}
| tavallud_joyi = [[Istanbul]], [[Usmonlilar imperiyasi]]
| vafot_sanasi = {{Death date and age|1936|7|13|1862|10|9|df=y}}
| vafot_joyi = [[Istanbul]], [[Turkiya]]
| taxallusi = Bir Hanım, {{nowrap|Mütercime-i}} Meram
| janr =
| qarindoshlari =
| imzosi =
| veb-sayt =
}}

'''Fatma Aliye Topuz''' ([[1862-yil]] [[9-oktyabr]] – [[1936-yil]] [[13-iyul]]) – '''Fatma Aliye''' yoki '''Fatma Aliye Hanim''' nomi bilan tanilgan, [[Turklar|turk]] yozuvchisi, [[Kolonist (jurnalistika)|sharhlovchisi]], [[Esse (asar)|esseist]], [[ayollar huquqlari]] [[Turkiya siyosatida ayollar|faoli]] va insonparvar. Fatma Aliye Hanim beshta romani bilan adabiyot doiralari tomonidan [[Turk adabiyoti|turk adabiyotidagi]] birinchi ayol romanchi sifatida eʼtirof etilgan<ref name=>{{Yangiliklar manbasi |date=24 January 2009 |title=50 lira edebiyat dünyasını ikiye böldü |language=tr |publisher=Hürriyet |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10847367.asp |access-date=26 April 2009}}</ref>.

== Hayoti ==
Fatma Aliye [[1862-yil]] [[9-oktyabr]]da [[Istanbul]]da tugʻilgan. U [[Usmoniylar davlati|Usmonlilar davlati]] xizmatchisi, taniqli tarixchi va amaldor Ahmed Cevdet Pasha (1822–1895) va uning rafiqasi Adviye Rabia Hanımning ikkinchi farzandi edi. Uning akasi Ali Sedat va singlisi Emine Semiye boʻlgan<ref name="h7">{{Yangiliklar manbasi |date=2009 |title=Fatma Aliye'nin gölgesinde kalan kardeşi |language=tr |work=Haber7 |url=http://www.haber7.com/haber/20090312/Fatma-Aliyenin-golgesinde-kalan-kardesi.php |access-date=23 April 2009}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[http://www.haber7.com/haber/20090312/Fatma-Aliyenin-golgesinde-kalan-kardesi.php „Fatma Aliyeʼnin gölgesinde kalan kardeşi“]. ''Haber7'' (in Turkish). 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 April</span> 2009</span>.</cite>
</ref><ref>{{Kitob manbasi |editor=Francisca DeHaan |title=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms: Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries |date=2006 |publisher=Central European University Press |location=Budapest; New York |isbn=978-963-7326-39-4 |url=http://www.muse.jhu.edu/book/21672 |chapter=Aliye, Fatma (1862–1936)}}</ref>.

Otasining [[Voliy]] (viloyat gubernatori) lavozimi tufayli [[Misr]]da, keyinroq [[Gretsiya]]da, [[1866-yil]]dan [[1868-yil]]gacha [[Halab]]da uch yil va [[1875-yil]]da Janinada olti oyni oʻtkazdi. [[1878-yil]]da u otasi tayinlangan [[Damashq|Damashqda]] oilasi bilan toʻqqiz oy qoldi.

Fatma Aliye oʻz uyida norasmiy taʼlim olgan. Chunki oʻsha paytda ayollarning taʼlim olishiga qonunchilikda hech qanday cheklov boʻlmasa ham, qizlarning rasmiy sinflarga yozilishi odatiy hol emas edi. Oʻzining intellektual qiziqishi tufayli u [[Arab tili|arab]] va fransuz tillarini yuqori darajada oʻrgandi<ref name="mil1"/>.

[[1879-yil]]da, u oʻn yetti yoshga toʻlganda, otasi uni kapitan-mayorga turmushga berdi. Uning turmush oʻrtogʻi Mehmet Faik Bey, Sulton [[Abdulhamid II|Abdul Hamid II]] ning yordamchisi va Plevna qamalining qahramoni Gazi Osmon Pashaning jiyani edi. U toʻrtta qiz tugʻdi: Hatice (1880-yilda tugʻilgan), Ayşe (1884-yilda tugʻilgan), Nimet (1900-yilda tugʻilgan) va Zübeyde İsmet (1901-yilda tugʻilgan)<ref name="mil1"/>.

Uning turmush oʻrtogʻi undan bilimsizroq odam edi va turmushning birinchi yillarida unga chet tillaridagi romanlarni oʻqishga ruxsat bermadi<ref name="mil1">{{Yangiliklar manbasi |last=Yunus, Ceyda |date=28 March 2008 |title=Fatma Aliye kime uzak? |language=tr |publisher=Milliyet |url=http://www.milliyet.com.tr/default.aspx?aType=HaberDetay&ArticleID=505159 |access-date=3 May 2009}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYunus,_Ceyda2008">Yunus, Ceyda (28 March 2008). [http://www.milliyet.com.tr/default.aspx?aType=HaberDetay&ArticleID=505159 „Fatma Aliye kime uzak?“] (in Turkish). Milliyet<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 May</span> 2009</span>.</cite>
</ref>.

== Yozuvchilik karyerasi ==
[[Fayl:Fatma_Aliye_Topuz.jpg|right|thumb|217x217px| Fatma Aliye Topuz birinchi ayollar huquqlari faollaridan biri boʻlib, oʻzining ijtimoiy hayoti davomida gʻarb kiyimida koʻproq yurgan.]]
[[Fayl:Fatma_aliye_topuz_bicycle.jpg|thumb| Fatma Aliye Topuz uch gʻildirakli velosipedda, homilador boʻlganida, taxminan 1900-yillar]]
U [[1889-yil]]da turmush qurganidan oʻn yil oʻtib, turmush oʻrtogʻining ruxsati bilan Georges Ohnetning „''Volonte''“ romanini fransuz tilidan turk tiliga tarjimasi bilan adabiyotda debyut qildi. Kitob uning „Bir Hanim“ taxallusi bilan nashr etilgan<ref name="mil1"/>. Taniqli yozuvchi [[Ahmad Midhat|Ahmet Mithat]] undan shunchalik taʼsirlanganki, uni ''Tercüman-i Hakikat'' gazetasida oʻzining faxriy qizi deb eʼlon qilgan. Fatma Aliye ham otasining eʼtiborini tortdi hamda u bilan maʼruza oʻqidi va fikr almashdi. Birinchi tarjimasidan soʻng u ketma-ket tarjimalarida „Mütercime-i Meram“ taxallusini ishlatgan<ref name="tcmb">{{Veb manbasi |url=http://www.tcmb.gov.tr/yeni/egm/ing/e9_50tl_b.html |nashriyot=TC Merkez Bankası |sarlavha=E-9 Fifty Turkish Lira |qaralgan sana=3 May 2009 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20090417025438/http://tcmb.gov.tr/yeni/egm/ing/e9_50tl_b.html |arxivsana=2009-04-17 }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. TC Merkez Bankası. Archived from [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/egm/ing/e9_50tl_b.html the original] on 2009-04-17<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 May</span> 2009</span>.</cite></ref>.

[[1894-yil]]da u Ahmet Mithat bilan birgalikda „''Hayal va hakikat''“ romanini yozdi. U ayol qahramon uchun parchalarni yozgan boʻlsa, erkak qahramon uchun parchalarni Ahmet Mithat yozgan. Asar „Bir Kadın ve Ahmet Mithat“ nomi bilan imzolangan<ref name="tyb">{{Veb manbasi |url=http://www.tyb.org.tr/icerik_detaylari.asp?id=76 |nashriyot=Türkiye Yazarlar Birliği |sarlavha=Fatma Aliye Hanım´ın Vefatının 70. Yılı |til=tr |qaralgan sana=3 May 2009}} {{Oʻlikhavola}}</ref>. Ushbu romandan soʻng ikki muallif bir-birlari bilan uzoq vaqt maktub almashishdi va keyinchalik ular ''Tercüman-i Hakikat'' gazetasida chop etildi.

Fatma Aliye [[1892-yil]]da oʻzining haqiqiy ismi bilan „''Muhazarat''“ romanini nashr ettiradi va unda ayol birinchi muhabbatini unuta olmaydi degan ishonchni inkor etishga harakat qiladi. Bu butun Usmonli imperiyasida ayol yozuvchi tomonidan yozilgan birinchi roman edi. Kitob [[1908-yil]]da qayta nashr etilgan.

Uning [[1899-yil]]da nashr etilgan uchinchi romani „''Udi''“ asarida Halabda Fatma Aliye bilan uchrashgan [[Ud|udchi]] ayol tasvirlangan. Bu romanida u baxtsiz turmush qurgan Bedianing hayotini sodda tilda hikoya qiladi<ref name="ede">{{Veb manbasi |url=http://www.edebiyatogretmeni.net/fatma_aliye_hanim.htm |nashriyot=Edebiyat Öğretmeni |sarlavha=Fatma Aliye Hanım |til=tr |qaralgan sana=3 May 2009 |arxivsana=2012-05-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20120505112541/http://www.edebiyatogretmeni.net/fatma_aliye_hanim.htm }}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[http://www.edebiyatogretmeni.net/fatma_aliye_hanim.htm „Fatma Aliye Hanım“] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120505112541/http://www.edebiyatogretmeni.net/fatma_aliye_hanim.htm |date=2012-05-05 }} (in Turkish). Edebiyat Öğretmeni<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 May</span> 2009</span>.</cite></ref>. Taniqli yozuvchi [[Reşat Nuri Güntekin]] „''Udi''“ asarini adabiyotga qiziqishini uygʻotgan eng muhim asarlardan biri deb ataydi.

[[1914-yil]]da u otasini siyosiy hujumlardan himoya qilish maqsadida „''Ahmed Jevdet Pasha va zamoni''“ kitobini nashr ettirdi. Ushbu asarda u Ikkinchi Konstitutsiya davridan keyingi siyosiy sahnani ochib berishni maqsad qilgan edi<ref name="zam1">{{Yangiliklar manbasi |title=Zavallı Fatma Aliye Hanım |language=tr |publisher=Zaman |url=http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=812383 |url-status=dead |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412183925/http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=812383 |archive-date=2009-04-12 }}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true"> (in Turkish). Zaman. Archived from [http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=812383 the original] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090412183925/http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=812383 |date=2009-04-12 }} on 12 April 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 May</span> 2009</span>.</cite></ref>. Biroq, uning tarixiy tezisga qarama-qarshiligi kitobning adabiyotdan chiqarilishiga olib keldi<ref name="tzam1">{{Yangiliklar manbasi |last=Barbarosoğlu, Fatma K. |date=30 October 2008 |title=Turkish pioneer 'Fatma Aliye Hanım' A book without a table of contents-1 |publisher=Today's Zaman |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=157267 |url-status=dead |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122195552/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=157267 |archive-date=22 January 2019}}</ref>.

== Ayollar huquqlari faoli ==
U adabiy asarlari bilan bir qatorda 1895-1908-yillar oraligʻida oʻn uch yil davomida ''Hanımlara Mahsus Gazete'' jurnalida konservativ qarashlaridan voz kechmagan holda ayollar huquqlari haqida maqolalar yozdi<ref>{{Kitob manbasi |last=Elif Akşit |editor=Suraiya Faroqhi |title=Childhood in the Late Ottoman Empire and After. Politics, Society and Economy |year=2016 |publisher=Brill |location=Leiden; Boston |isbn=978-90-04-29312-0 |page=103 |url=http://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h1jx.9 |chapter=Being a Girl in Ottoman Novels}}</ref>. Birinchi turk feministlaridan biri hisoblangan singlisi Emine Semiye Önasya (1864–1944) ham haftada ikki marta chiqadigan jurnal tahriri sifatida ziyoli ayollar qatorida edi<ref name="h7"/>. Ular [[1908-yil]]gi Yosh turk inqilobidan keyin boshlangan ''Mehâsin'' jurnaliga ham oʻz hissalarini qoʻshganlar<ref>{{Jurnal manbasi |last=Özgün Uçar |date=June 2022 |title=Mehâsin: Resimli-renkli ve 'kadınlara mahsus' ilk dergi |url=https://tarihdergi.com/mehasin-resimli-renkli-ve-kadinlara-mahsus-ilk-dergi/ |magazine=Tarih Dergi |language=tr |access-date=27 April 2023 |arxiv-sana=2023-03-24 |arxiv-url=https://web.archive.org/web/20230324164251/https://tarihdergi.com/mehasin-resimli-renkli-ve-kadinlara-mahsus-ilk-dergi/ |url-status=dead }}</ref>.

Fatma Aliye [[1896-yil]]da nashr etilgan „''Nisvan-i Islom''“ kitobida gʻarb dunyosiga musulmon ayollarning ahvolini tushuntirib bergan. Oʻzining jurnallardagi maqolalarida yozganidek, u ushbu kitobda oʻz romanlarida yaratgan zamonaviy personajlarga zid boʻlgan konservativ anʼanalarni himoya qildi.

== Gumanitar yordamlari ==
Fatma Aliye [[Xayriya harakati|xayriya ishlari]] bilan ham shugʻullangan. Yunon-turk urushidan soʻng u [[1897-yil]]da askar oilalarini qoʻllab-quvvatlash uchun „Nisvan-ı Osmaniye İmdat Cemiyeti“ [[Xayriya jamgʻarmasi|xayriya tashkilotini]] tuzdi. Bu mamlakatdagi birinchi ayollar tashkilotlaridan biri edi. U insonparvarlik saʼy-harakatlari uchun [[1899-yil]]da Sulton [[Abdulhamid II]] tomonidan „Mehr-muruvvat“ ordeni bilan taqdirlangan<ref name="news">{{Veb manbasi |url=http://www.hurriyetdailynews.com/ottoman-medal-for-compassionate-british-lady-to-go-under-the-hammer.aspx?pageID=238&nID=77387&NewsCatID=385 |sarlavha=Ottoman medal for 'compassionate' British lady to go under the hammer |nashriyot=Hurriyet Daily News |sana=24 January 2015}}</ref>.
[[Fayl:Grave_of_Fatma_Aliye_Topuz.jpg|thumb| Fatma Aliye Topuzning qabri (Istanbul)]]
Fatma Aliye, shuningdek, „Usmonli Hilal-i Ahmer Cemiyeti“ tashkilotining birinchi ayol aʼzosi boʻldi. Bundan tashqari, [[1910-yil]]larda [[Italiya-turkiya urushi|Italiya-Turkiya urushi]] va [[Bolqon urushlari|Bolqon urushlaridan]] keyin tashkil etilgan „Müdafaa-i Milliye Osmanlı Kadınlar Heyeti“ qoʻmitasida ishlagan.

== Soʻngi yillari ==
Uning kenja qizi Zübeyde İsmet [[1926-yil]]da nasroniylikni qabul qildi va [[Katolik cherkovi|Rim-katolik]] rohibasi boʻlish uchun Turkiyani tark etdi<ref name="hur2">{{Yangiliklar manbasi |last=Bayer, Yalçın |date=11 January 2009 |title=Paralardaki Aliye Hanım... |language=tr |publisher=Hürriyet |url=http://www.hurriyet.com.tr/paralardaki-aliye-hanim-10753138 |access-date=5 October 2017}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBayer,_Yalçın2009">Bayer, Yalçın (11 January 2009). [http://www.hurriyet.com.tr/paralardaki-aliye-hanim-10753138 „Paralardaki Aliye Hanım…“] (in Turkish). Hürriyet<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 October</span> 2017</span>.</cite>
</ref>. Fatma Aliye [[1920-yil]]larda qizini qidirib, shuningdek, sogʻligʻi sababli [[Fransiya]]ga bir necha bor sayohat qilgan<ref name="mil1"/>. [[1928-yil]]da u turmush oʻrtogʻini yoʻqotdi. Fatma Aliye [[1934-yil]] [[21-iyun]]da qabul qilingan ''Familiya qonuni'' [[Turkiya]]da joriy qilinganidan keyin Topuz familiyasini qabul qildi. Oʻzining soʻnggi yillarini sogʻligʻi yomon va moliyaviy qiyinchilikda oʻtkazgan Fatma Aliye [[1936-yil]] [[13-iyul]]da Istanbulda vafot etdi<ref name="tcmb"/>. U Ferikoʻy qabristoniga dafn qilindi.

== Xotirasi ==
[[Fayl:50_Türk_Lirası_reverse.jpg|thumb|250x250px| 50 liralik banknotaning orqa tomoni (2009)]]
Zafer Hanim „''Aşk-i Vatan''“ romanini Fatma Aliye Hanimdan yillar oldin, [[1877-yil]]da yozgan boʻlsa-da, nashr etilgan birgina asari tufayli u ilk turk ayol yozuvchisi sifatida eʼtirof etilmaydi<ref name="tcmb"/>.

[[2009-yil]]da chiqarilgan 50 [[Turk lirası|turk liralik]] banknotaning orqa tomonida Fatma Aliyening portreti tasvirlangan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=54176 |nashriyot=Turkish Daily News |sarlavha=TL banknotes to be in circulation in 2009 |sana=15 September 2006 |arxivsana=30 September 2007 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20070930170901/http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=54176 |qaralgan sana=28 September 2006}}</ref>. Biroq, [[Turkiya Respublikasi Markaziy banki|Turkiya Markaziy bankining]] uni bu qadar sharaflangan birinchi ayol va birinchi ayol turk yozuvchisi sifatida tanlagani turk adabiyotshunoslari va tarixchilari orasida bahs-munozaralarga sabab boʻldi<ref name="hur1">{{Yangiliklar manbasi |date=24 January 2009 |title=50 lira edebiyat dünyasını ikiye böldü |language=tr |publisher=Hürriyet |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10847367.asp |access-date=26 April 2009}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10847367.asp „50 lira edebiyat dünyasını ikiye böldü“] (in Turkish). Hürriyet. 24 January 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 April</span> 2009</span>.</cite>
</ref>. Tanqidchilarning taʼkidlashicha, [[Halide Edib Adıvar]] yoki [[Afet İnan]] kabi jumhuriyat davridagi ayol yozuvchilar banknotaning old tomonida [[Mustafa Kemal Atatürk]] portreti bilan bezashni shariat kontekstida ayollar huquqlari haqidagi gʻoyalarini ishlab chiqqan Fatma Aliyedan koʻra koʻproq mos keladi deyishdi<ref name="hur2"/>.

== Asarlari ==

=== Romanlari ===
* ''Muhazarat'' (1892)
* ''Hayal va Hakikat'' (1894)
* ''Raf’et'' (1898)
* ''Udi'' (1899)
* ''Enin'' (1910)
* ''Levaih-i Hayat''

=== Tarjimasi ===
* ''Meram'' (1890), Jorj Ohnetning Volonte ''romani'' (1888)

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
* {{Commons-inline}}

[[Turkum:XX asr turkiyalik jurnalistlari]]
[[Turkum:Moturidiylar]]
[[Turkum:Hanafiylar]]
[[Turkum:Turk romanchilari]]
[[Turkum:1936-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Istanbullik yozuvchilar]]
[[Turkum:1862-yilda tugʻilganlar]]