Fatma Seher Erden
Фатма Сеҳер Эрден (1888-йил, Эрзурум — 1955-йи 2-июл , Истанбул) қонун олдида унинг номи Кара Фатма — аёл аскар, мустақиллик уруши қаҳрамони.
Биринчи жаҳон урушидан сўнг, мамлакатда босқинлар бошланганда, у дастлаб ўзининг яқин оиласи, қариндошлари, қишлоқдошлари билан кичик мудофаа тўдаларини тузди. Кейинчалик ўз тўдаси билан мунтазам армия сафига қўшилди[1]. У уч йил Мустақиллик урушида қатнашган ва 300 кишилик отрядни бошқарган. У пиёда ва отда жуда кўп қурол-яроғ ва ўқ-дорилар билан доим олдинга юрди. Измирни душман истилосидан озод этишда муҳим рол ўйнаган. Инöнü жанги Сакаря жанги ва Думлупıнар жангида қатнашган. „Мустақиллик“ медали соҳиби.
У 1888-йилда туғилган. Гарчи ҳужжатлар томонидан тасдиқланмаган бўлса-да, унинг туғилган жойи Эрзурум эканлиги тахмин қилинади[1]. У Эрзурумдаги Эргемансур қишлоғидан (ҳозирги Чойкўй) Иброҳим Яҳёнинг қизи. Аҳолиси ёзувларида унинг исми " Маҳи " бўлса-да, у ва унинг атрофидагилар " Фатма " номи билан чақирган[1]
У Дервиш лақабли зобит Аҳмет Бейга турмушга чиқди. У Эдирнада хизмат қилган эри билан Болқон урушида қатнашган. Биринчи жаҳон урушида эриКавказ фронтига кетаётган пайтда Эдирнада қолган. Ўз оиласидан ўнга яқин аёлни бирлаштирган ва Эдирнада жанг қилган. Эри маёр Аҳмет Бейнинг Сарıқамишда вафот этгани ҳақидаги хабарни олгач, у эрининг она шаҳри Ванга жўнади. Эрзурум Конгресси чоғида укаси Меҳмет Сержант билан бирга ташкилот учун 100-150 кишини тўплади.
Мустафо Камол билан учрашув
1922-йилда Трабзонда чиқадиган " Истикбол " газетасига берган маълумотларига кўра; Сивас Қурултойи давом этар экан, у Мустафо Камол билан шахсан учрашиш учун Сивасга борди ва бу учрашувда Мустафо Камолнинг шахсан ўзи жасорати туфайли унга Қора лақабини берди[2]..
Мустақиллик уруши
Милис отряди қўмондони сифатида ғарбий фронтга капрал унвони билан тайинланади ва олган кўрсатма билан Истанбулга бориб, Топкапили Пир Меҳмет ва Лаз Таҳсин билан бирга ўн беш кишилик тўда тузади. Улар биргаликда Измирга бориб, тўдани кенгайтирдилар. Вандан келган укаси 150 кишилик тўдаси билан уларга қўшилди. Вақт ўтиши билан унинг қўмондонлиги остида 700 эркак ва 43 аёлдан иборат бўлинма тузилди. У бу бўлинма билан юнон ва арман тўдалари ва бандитларига қарши курашган. У 1921-йил 28-июнгача Измир душманлардан озод бўлгунга қадар Измирда қолди.
Измир фронтидан кейин Изник фронтида хизмат қилган. 300 дан ортиқ кишининг бирлиги билан И., ИИ. Инöнü жанги Сакаря жанги ва Думлупıнар жанги билан курашган. Сакаря урушидан кейин лейтенант унвонини олди. Хотираларига кўра, 1922-йил 1-май куни Россиянинг Анқарадаги элчихонаси томонидан уюштирилган Баҳор байрами тантанасига таклиф қилинган Қора Фатма, Семён Аралов иштирок этган ушбу байрамда ўтказилган қурол отиш мусобақасида биринчи бўлиб келган. Шундан сўнг меҳмонлардан Мустафо Камол Пошо унга кумуш сигарет қутисини совға қилди ва лейтенант (мулазим-и биринчи) рутбасига кўтарилди[1]. Қора Фотима чет эл матбуотининг ҳам эътиборини тортди; Унинг лейтенантлик даражасига кўтарилиши Неw Ёрк Тимес газетасида „Жангчи турк аёл армияда лейтенант бўлди“ сарлавҳаси билан чоп этилди[3].
Гарчи у Буюк ҳужумнинг дастлабки кунларида генерал Трикуписнинг бўлинмаси томонидан асирга олинган бўлса-да, у қочиб қутулиб, яна ўз отрядининг бошлиғи бўлди. Буюк ҳужум ғалабасидан сўнг ўз отряди билан Бурсага бориб, Бурсани юнон истилосидан озод қилишда муҳим рол ўйнади. Мудрос сулҳидан кейин Эрзурумга қайтди.
Урушдан кейин
Фатма Сеҳер Ханим капрал, биринчи лейтенант унвони билан бошлаган ҳарбий хизматдан нафақага чиқди. Нафақасини Қизил Ярим Ой жамиятига хайрия қилди. У Измир Иқтисодиёт Конгрессида Измир делегатларидан бири сифатида иштирок этди[4].
У ўзи билан бирга урушга қўшилиб, можарода қўлидан айрилган, руҳий мувозанати бузилиб кетган жияни жажжи Фатмани ва фарзандларини асраб олди. Таниқли журналист Мекки Саит Эсен Истанбулда яшаётганида уни топди. Саит Эсеннинг у билан суҳбати 1933-йилда " Еди кун " журналида чоп этилган.
1944-йилда у ўз хотираларини нашр этди. Молиявий қийинчиликка дучор бўлган Фатма Сеҳер "Менинг муҳтарам фуқароларим " номли хатбоши билан тирикчилик қилиш учун ўз хотираларини нашр этганини эълон қилди[1]. Ўша йили маош тўлаб ёрдам беришни сўраб, бош ўринбосарга мурожаат қилган, аммо жавоб ололмаган[2]. 1946-йил Анқара газеталаридан маълум бўлишича, 1950-йилда „Кадıн“ газетасига муҳтож бўлганлиги ҳақидаги хабар чоп этилгач, ёрдам рўйхатлари очилиб, Истанбул ҳокимининг ташаббуси билан бош идорага иш берилган.
1954-йил бошида ёши катта бўлгани учун ишлай олмаган, қарайдиган одами йўқ Қора Фотима оғир аҳволда эди. Қарс депутати Тезер Таşкиран ва у билан учрашганида унинг қашшоқлигини ва чорасизлигини кўрган Ризе депутати Юсуф Иззет Акчалнинг таклифи билан 1954-йилда Туркия Буюк Миллат Мажлиси Кара Фатма учун ойига 170 лира ажратди.
1955-йил 21-июн куни хасталиги сабабли Дарüлаcезе касалхонасига ётқизилган Фатма Сеҳер 1955-йил 2-июлда юрак етишмовчилиги туфайли 67 ёшида вафот этди ва 11 кундан кейин Кулаксизга дафн қилинди.
Оммавий маданият
Демет Эвгар " Канал Д "да намойиш этилган Ватаним Сенсин филмида Фотима ролини ижро этди[5].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Кара Фатма. İстанбул: Тимаş Яйıнларı, Эйлüл 2013. ИСБН 978-605-08-1188-9.
- ↑ 2,0 2,1 „Сосял Ярдıмлар Баğламıнда "Нене Ҳатун-Кара Фатма" Анализи“. Тариҳ ве Гüнcе дергиси, Сайı 6, 30 Оcак 2020. 9 теммуз 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 8 теммуз 2020.
- ↑ „Фигҳтинг Туркиш Wоман Маде Лиэутенант ин Армй, Неw Ёрк Тимес Арşив, 23 Нисан 1922“. 9 теммуз 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9 теммуз 2020.
- ↑ „Кара Фатма Мудурну'да“. Мудурнулулар Дернеğи, Сайı 3. 9 теммуз 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 9 теммуз 2020.
- ↑ „Ватанıм Сенсин'де 'Кара Фатма' фıртıнасı!“ (Тüркçэ). Газете Ватан. 10 нисан 2022да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 март 2022.