Faxr ud-Davla
Abulhasan Ali ibn al-Hasan (forscha: ابوالحسن علی بن حسن), asosan Faxr ud-Davla (arabcha: فخر الدولة – „sulolaning faxri“) laqabi bilan tanilgan (997-yil oktyabr yoki noyabrda vafot etgan) – Buvayhiylar sulolasiga mansub amir. Jibal (976—980, 984—997), Hamadon (984—997), shuningdek, Goʻrgon va Tabariston (984—997) hududlarini boshqargan. Rukn ud-Davlaning ikkinchi oʻgʻli.
| Faxr ud-Davla | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Goʻrgon va Tabariston amiri | |||||
| Saltanat | 984—997 | ||||
| Oʻtmishdoshi | Muʼayyad ud-Davla | ||||
| Davomchisi | Hech kim | ||||
| Hamadon amiri | |||||
| Saltanat | 984—997 | ||||
| Oʻtmishdoshi | Muʼayyad ud-Davla | ||||
| Davomchisi | Shams ud-Davla | ||||
| Ray (Jibal) amiri | |||||
| Saltanat | 976—980 | ||||
| Oʻtmishdoshi | Rukn ud-Davla | ||||
| Davomchisi | Muʼayyad ud-Davla | ||||
| Ray (Jibal) amiri | |||||
| Reign | 984—997 | ||||
| Oʻtmishdoshi | Muʼayyad ud-Davla | ||||
| Davomchisi | Majd ud-Davla | ||||
| Vafoti | 997-yil oktyabr yoki noyabr | ||||
| Turmush oʻrtogʻi | Sayyida Shirin | ||||
| Farzandlari |
Shams ud-Davla Majd ud-Davla | ||||
| |||||
| Otasi | Rukn ud-Davla | ||||
| Dini | Islom (Shialik) | ||||
Bolaligi
Abulhasan Ali ibn al-Hasan taxminan 952-yilda tugʻilgan. Rukn ud-Davlaning oʻgʻli, onasi daylamiy Firuzoniylar zodagoni Al-Hasan ibn al-Fayruzanning qizi boʻlgan. Al-Hasan ibn al-Fayruzan Makan ibn Kakining amakivachchasi edi. Abulhasan 975-yilda Faxr ud-Davla unvonini olgan.
Hokimiyatga kelishi va taxtdan agʻdarilishi
976-yil yanvarida Rukn ud-Davla toʻngʻich oʻgʻli Adud ud-Davla bilan uchrashdi. U Forsni boshqarayotgan edi. Adud ud-Davla Rukn ud-Davlaning vafotidan soʻng Ray hokimligi Faxr ud-Davlaga berilishi haqidagi iltimosiga rozi boʻldi. Hamadon esa uchinchi oʻgʻli Mu’ayyad ud-Davlaga berilishi kerak edi. Buning evaziga har ikkisi ham akalarini oliy amir deb tan olishga vaʼda berdilar. Oradan atigi 8 oy oʻtib, Rukn ud-Davla vafot etdi. Uning oʻrnini Rayda Faxr ud-Davla egalladi. Koʻp oʻtmay amakivachchasi Ali ibn Kamani qatl ettirdi.
Faxr ud-Davlaning hukmronligi Adud ud-Davla hokimiyatini rad etishga urinishlari sababli qisqa muddat davom etdi. Faxr ud-Davla Bagʻdodda hukmronlik qilayotgan va Adud ud-Davlaning dushmani boʻlgan amakivachchasi Izz ud-Davla bilan ittifoq tuzdi[1]. 978-yilda Adud ud-Davla Izz ud-Davlani tor-mor etgach, Faxr ud-Davla Ziyoriylar sulolasi shahzodasi Qobus bilan ittifoq tuzib[2], Somoniylardan yordam soʻradi. Adud ud-Davlaning ittifoqchisi boʻlgan Mu’ayyad ud-Davlaga oliy amir Faxr ud-Davlaning hokimiyatini tugatish vazifasini yuklatdi. Muʼayyad Faxr ud-Davla hududiga yurish qilib, uni Ziyoriylar tomon qochishga majbur qildi[1]. Shunga qaramay, Mu’ayyad ud-Davla harbiy yurishlarini davom ettirdi. Natijada, Faxr ud-Davla ham, Qobus ham Somoniylar tasarrufidagi Xurosondan panoh izlashga majbur boʻldilar. Shundan soʻng Mu’ayyad ud-Davla Rayni Adud ud-Davlaga boʻysunuvchi hokim vazifasida boshqardi.
Qaytib kelishi va hokimiyatining tiklanishi
983-yilda Adud ud-Davla, 984-yilda esa Mu’ayyad ud-Davlaning vafot etishi Faxr ud-Davlaga oʻz hokimiyatini qayta tiklash imkonini berdi. Mu’ayyad ud-Davlaning vaziri Sohib ibn Abbod Goʻrgonda qoʻshin yigʻinini oʻtkazib, marhum hukmdorning vorisi etib Faxr ud-Davlani tan olishga koʻndirdi[3]. Oʻsha paytda hali Xurosonda boʻlgan Faxr ud-Davla Goʻrgonga yoʻl oldi va u yerda amir deb eʼlon qilindi. Ikkinchi marotaba taxtga chiqishi natijasida Faxr ud-Davla 980-yil quvgʻindan oldingi davrga nisbatan ancha kengroq hududlarga ega boʻldi. Raydan tashqari, endilikda Mu’ayyad ud-Davlaning Hamadondagi mulklari, shuningdek, ilgari Ziyoriylar tasarrufida boʻlgan Goʻrgan va Tabariston yerlariga ham hokimlik qildi. Shahanshoh unvonini qabul qilib, Sohib ibn Abbodni oʻziga vazir etib tayinladi. Shuningdek, vazirining Qobusni avvalgi hududlariga qaytarmaslik haqidagi maslahatiga amal qildi.
Faxr ud-Davla Adud ud-Davlaning vafotidan keyingi yillarda mos ravishda Xuziston va Basra hukmdorlariga aylangan Toj ud-Davla hamda Diyo ud-Davlaning oliy amir deya tan olishiga erishdi. Biroq bu diplomatik muvaffaqiyat katta ahamiyat kasb etmadi. Chunki mazkur ikki shahzoda nisbatan kuchsiz boʻlib, Forsni boshqarayotgan Sharaf ud-Davla ularni oʻz viloyatlaridan quvib chiqargach, Raydan panoh topishga majbur boʻldilar. Shu bilan bir paytda Faxr ud-Davla Somoniylar tasarrufidagi Xurosonda mustahkam oʻrnashishga urindi. Turk isyonchisi Tashni ushbu viloyat hokimligini qayta qoʻlga kiritish yoʻlidagi harakatlarida qoʻllab-quvvatladi. Biroq bu yordam samara bermadi. Tash 987-yil oxirida magʻlubiyatga uchrab, Goʻrgonga qochishga majbur boʻldi. Faxr ad-Davla uni Goʻrgon hokimi etib tayinladi. Tash 988-yilda aynan shu shaharda vafot etdi.
987-yilda Fors va Iroqni birlashtirgan Sharaf ud-Davla 988-yilda vafot etdi. Mamlakatni ukasi Baho ud-Davlaga qoldirdi. Yana bir ukasi Samsam ud-Davla esa Fors, Kirmon va Xuzistonni egallab olib, Bahouddavlani bu hududlardan mahrum qildi. Faxr ud-Davla ularning oʻzaro raqobatidan foydalanishga urinib, Iroqni Forsdan ajratib qoʻyish maqsadida Xuzistonga bostirib kirdi. Biroq bu harakat hududning ogʻir relyefi va noqulay iqlimi sababli muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlandi. Natija esa ikki aka-ukaning Faxr ud-Davlaga qarshi birlashishi boʻldi.
Biroq bu tahdid uzoq davom etmadi, chunki Samsam ud-Davla va Sharaf ud-Davla oxir-oqibat yana bir-biriga qarshi urush harakatlarini boshladi. Oradan bir necha yil oʻtgach, mavqei tobora zaiflashib borayotgan Samsam ud-Davla oʻz holatini mustahkamlash maqsadida Faxr ud-Davlani oliy amir deya tan oldi. Bu voqea Faxr ud-Davlaning qudrati eng yuqori choʻqqiga chiqqan davrni anglatadi. Faxr ud-Davla endi nafaqat oʻz hududlariga, balki Fors, Kermon, Xuziston va Ummonni boshqargan Samsam ud-Davla ustidan ham hokimiyatga ega boʻldi.
Xurosonga qarshi yurishi va vafoti
Buvayhiylar hukmronligidagi butun Eronning hukmdoriga aylangan Faxr ud-Davla vaziri Sohib ibn Abbodning koʻmagida Somoniylardan Xurosonni tortib olish maqsadida harbiy yurish boshlashga qaror qildi. 994 yoki 995-yilda ushbu viloyatga bostirib kirdi. Biroq oxir-oqibat muvaffaqiyatga erisha olmadi. Somoniylar Gʻaznaviylar hukmdori Sabukteginning oʻgʻli Mahmudni Xuroson hokimi etib tayinlagan edilar. Bu esa gʻaznaviylarning himoyachilar tomonida qatnashishiga sabab boʻldi. Katta qoʻshinga ega boʻlishiga qaramay, Faxr ud-Davla chekinishga majbur boʻldi.
995-yilda Sohib ibn Abbod vafot etdi. Ushbu shaxs Faxr ud-Davlaning Buvayhiylar hukmronligidagi Eron ustidan nazoratini saqlab turishda muhim rol oʻynagan edi. Uning yoʻqotilishi katta talafot boʻldi. 997-yilda Faxr ud-Davlaning oʻzi ham vafot etdi[1]. Uning toʻngʻich oʻgʻli Majd ud-Davla Rayda, kichik oʻgʻli Shams ad-Davla esa Hamadonda otasining oʻrnini egalladi. Ularning yoshligi sababli Faxr ud-Davlaning rafiqasi Sayyida Shirin regentlikni oʻz zimmasiga oldi. Faxr ud-Davlaning vafoti Shimoliy Eronda Buvayhiylar tanazzulining boshlanishini anglatdi. Koʻp oʻtmay Qobus Goʻrgon va Tabaristonda Ziyoriylar hokimiyatini qayta tiklashga muvaffaq boʻldi.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Nagel 1990, ss. 578–586.
- ↑ Bosworth 1975, s. 271.
- ↑ Bosworth 1975, ss. 215–217.
Adabiyotlar
- Bosworth, C. E. „Iran under the Būyids“, . The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press, 1975 — 250–305-bet. ISBN 0-521-20093-8.
- Nagel, Tilman (1990). "BUYIDS". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume IV/6: Burial II–Calendars II. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 578–586 b. ISBN 978-0-71009-129-1. http://www.iranicaonline.org/articles/buyids.
- Cahen, Cl. (1965). "Fak̲h̲r ud-Davla". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume II: C–G (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. OCLC 495469475. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/fakhr-ud-Davla-SIM_2243.