Faysal I
 | Бу мақола ўзбек тилининг имло қоидаларига мувофиқ ёзилмаган. Қаранг: ВП:ОРФО. |
Файсал И бин ал-Ҳусайн бин Али ал-Ҳошимий (арабча: فيصل الأول بن الحسين بن علي الهاشمي , Файсал ал-Аввал бин ал-Ҳусайн бин 'Али ал-Ҳошимий; йиллари: 1885-йил 20-май[1][2][3] — 1933-йил 8-сентабр) 1920-йилда Сурия (Катта Сурия Араб Қироллигининг қироли), 1921-йил 23-августдан 1933-йилгача Ироқ қироли бўлган. У 1916-йил июн ойида араблар подшоҳи деб эълон қилинган Макка амири ва шарифи Ҳусайн бин Алининг учинчи ўғли эди.
| Файсал И бин Ал-Ҳусайн бин Али Ал-Ҳошимий | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Ироқ ва Сурия қироли | |||||
 | |||||
| Қирол | 1920-йил 8-мартдан - 1933-йил 8-май | ||||
| Давомчиси | о`г`ли Г`ози шоҳ | ||||
| Туғилиши |
1885-йил 20-май Макка, Ҳижоз вилояти, Усмонлилар империяси | ||||
| Вафоти |
1933-йил 8-сентабр (48 ёшида) Швецария, Берн шаҳри | ||||
| Рафиқаси |
| ||||
| |||||
| Уй | Ҳошимийлар | ||||
| Отаси | Ҳусайн бин Али, Ҳижоз қироли | ||||
| Онаси | Абдийя бинт Абдиллоҳ | ||||
| Дини | Сунний ислом | ||||
У Муҳаммаднинг 38-тўғридан-тўғри авлоди эди, чунки унинг аждодлари Ҳошимийлар оиласига мансуб.
Файсал сунний ва шиа мусулмонлари ўртасида умумий садоқатни рағбатлантириш ва Ироқ, Сурия ва Арабистон яриморолининг қолган қисмини ўз ичига олган араб давлатини яратиш мақсадида панарабизмни тарғиб қилиб бирдамликни мустаҳкамлаган. Ҳокимиятда бўлган даврида Файсал турли этник ва диний гуруҳларни идораларга киритиш орқали ўз бошқарувини диверсификация қилишга ҳаракат қилди. Бироқ, Файсалнинг умумараб миллатчилигига уриниши, маълум гуруҳларнинг яккаланишига олиб келди.
Ёшлик даврлари
Файсал 1885-йилда Усмонлилар империясининг Макка шаҳрида[2] (ҳозирги Саудия Арабистони)[2] туғилган. Макка шарифи Ҳусайн бин Алининг учинчи ўғли бўлган. У Истанбулда улғайган ва отасидан давлатни бошқаришни ўрганган. 1913-йилда Усмонлилар парламентининг Жидда шаҳри вакили этиб сайланди.
1914-йил декабр ойида Усмонли империяси Антантага қарши уруш эълон қилгандан сўнг, Файсалнинг отаси Усмонлиларнинг урушда арабларнинг иштирок этиши ҳақидаги илтимосини муҳокама қилиш учун уни Константинополга юборди. Йўлда Файсал Дамашққа ташриф буюрди ва арабларнинг ал-Фатат ва Ал-'Аҳд махфий жамиятлари вакиллари билан учрашди. Константинополга ташриф буюргандан сўнг, Файсал Дамашқ орқали Маккага қайтиб, у ерда яна араб махфий жамиятлари билан учрашди. Дамашқ протоколини олди ва араб миллатчиларининг Ал-Фатат гуруҳига қўшилди.
Биринчи жаҳон уруши ва Буюк араб қўзғолони
1916-йил 23-октябрда Файсал Ҳамрода британиялик разведкачи капитан Те Лоуренс билан учрашди. Урушдан кейинги мустақил Араб давлатини тасаввур қилган Лоуренс Ҳошимий кучларига раҳбарлик қилиш ва бунга эришиш учун тўғри одамни қидирди[4]. 1916-18-йилларда Файсал кейинчалик Саудия Арабистони, Иордания ва Суриянинг ғарбий қисмига айланадиган Усмонлиларга қарши қўзғолоннинг Шимолий армиясини бошқарган[5].
1917-йилда Файсал отаси учун бу империяни забт этиш ўрнига ўзи учун империя бўлишини орзу қилиб, Усмонлилар билан музокаралар олиб боришга ҳаракат қилди, унга кўра у Усмонлиларнинг Сурия ва Мосул вилоятларини Усмонли вассали сифатида бошқаради[6]. 1917-йил декабр ойида Файсал генерал Жемал Пошо билан боғланиб, агар унга империя беришса, Усмонлилар томонига ўтишга тайёрлигини эълон қилди, энди мусулмон биродарлари билан ишлашни хоҳлаётганини айтди[7]. 1918-йил баҳорида, Германия 1918-йил 21-мартда иттифоқчиларнинг мағлубиятини олдиндан белгилаш учун пайдо бўлган Майкл операциясини бошлаганидан сўнг, Файсал яна Жемал Пошо билан боғланиб, Сурияни Усмонли вассали сифатида бошқаришга рухсат беришини сўради. Ғалабага ишонган Джемал буни кўриб чиқишдан бош тортди[8]. 30 ойлик қамалдан сўнг Фахри пошо томонидан уюштирилган мудофаани енгиб, Мадинани забт этди ва шаҳарни талон-торож қилди. Амир Файсал 1918-йил октабр ойида Буюк Сурияни забт этишда ва Дамашқни босиб олишда Биринчи Жаҳон уруши пайтида иттифоқчилар билан бирга ишлаган. Файсал 1918-йилда Дамашқ босиб олингандан кейин тузилган янги араб ҳукуматининг бир қисми бўлди. Амир Файсалнинг араб қўзғолонидаги роли Лоуренс томонидан "Ҳикматнинг етти устуни" китобида тасвирланган. Бироқ, бу китобнинг тўғрилиги, энг муҳими, муаллифнинг қўзғолон пайтида ўз ҳиссасига берган аҳамияти, баъзи тарихчилар, жумладан Девид Фромкин томонидан танқид қилинган.
Биринчи жаҳон урушидан кейин
Тинчлик конференсиясида иштирок этиш
1919-йилда амир Файсал Париж тинчлик конференсиясида араб делегациясига бошчилик қилди ва билимдон ва нуфузли Гертруде Беллнинг кўмагида илгари Усмонли империяси тасарруфида бўлган асосан араб ҳудудлари учун мустақил араб амирликларини барпо этиш ҳақида баҳслашди.
УмумСурия Қироллиги
1918-йил октябр ойида Британия ва араб қўшинлари Дамашқни эгаллаб олишди, ундан кейин Мудрос сулҳ шартномаси тузилди. Октябр ойида Туркия ҳукмронлиги тугаши билан Файсал араблар назорати остидаги УмумСурия Қироллигида Британия ҳимояси остида араб ҳукуматини ўрнатди. 1919-йил май ойида Сурия Миллий Конгрессига сайловлар бўлиб ўтди.
Файсал-Вайсман келишуви
1919-йил 4-январда амир Файсал ва сионистик ташкилот президенти доктор Хаим Вейзман[9] Араб-яҳудий ҳамкорлиги бўйича Файсал-Вейзман келишувини имзоладилар, унда Файсал Балфур декларациясини, яъни расмий декларацияни шартли равишда қабул қилди. Артур Балфоур томонидан Британия ҳукумати, Фаластинда яҳудий давлатини ривожлантириш учун Британия қўллаб-қувватлашига ваъда берди[10]. Файсал-Вейсман келишувидан йиллар ўтиб, араб давлатлари Европа давлатларидан автономияга эга бўлгач ва бу янги араб давлатлари европаликлар томонидан тан олингандан сўнг, Вейсманн таъкидлаганидек, охир-оқибат бажарилганлиги сабабли, яҳудийларнинг Фаластиндаги ватани тўғрисидаги шартнома ҳамон сақланиб қолган.. Бироқ, ҳақиқатда, бу умид қилинган ҳамкорлик муваффақият қозониш имконияти кам эди ва 1920-йил охирига келиб ўлик хат бўлди. Файсал сионистларнинг Британия сиёсатига таъсири Франсиянинг Суриядаги режаларини олдини олиш учун этарли бўлишига умид қилган эди, аммо сионистик таъсир ҳеч қачон Франсия манфаатлари билан рақобатлаша олмайди. Шу билан бирга, Файсал ўзининг араб элита тарафдорлари орасида ҳатто бўшашган араблар ҳукмронлиги шароитида ҳам Фаластинда яҳудийларнинг ватанини яратиш ғоясига сезиларли ҳамдардлик билдира олмади.
1920-йил 13-майда Сан-Ремо конференсияси томонидан қабул қилинган қарорлардан сўнг, 1920-йил 13-майда Лорд Алленби Британия Ҳарбий Вазирлар Маҳкамасига Файсалнинг Балфурнинг Фаластинда яҳудийлар учун давлат яратиш ҳақидаги таклифига қарши эканлигини билдирган хатини юборди[11][12].
Сурия ва Ироқ қироли
1920-йил 7-мартда Файсал Сурия Миллий Конгресси Ҳошим ал-Атассий ҳукумати томонидан Сурия Араб Қироллигининг (Катта Сурия) қироли деб эълон қилинди. 1920-йил апрел ойида Сан-Ремо конференсияси Франсияга Сурия учун мандат (уни бошқариш) ҳуқуқини берди, бу эса Франсия-Сурия урушига олиб келди. 1920-йил 24-июлдаги Майсалун жангида франсузлар ғалаба қозонди ва Файсал Суриядан чиқариб юборилди.
1921-йил март ойида Қоҳира конференсиясида инглизларнинг Файсал Буюк Кучларга нисбатан яққол ярашувчи муносабати ва ТЕ Лоуренс (кўпроқ арабиялик Лоуренс номи билан машҳур) маслаҳатига асосланиб,Файсални Ироқдаги Британия мандатини бошқариш учун яхши номзод деб қарор қилдилар). Аммо, 1921-йилда Ироқда яшовчи кам одам Файсал кимлигини биларди ёки кўпчилик унинг исмини эшитмаган эди ҳам. Британия расмийлари, жумладан Гертруд Белл ёрдамида у Ироқ араблари орасида муваффақиятли кампания олиб борди ва аҳолининг озчилигини ташкил этувчи суннийларнинг қўллаб-қувватлашига эришди. Бироқ кўпчилик шиаликлар ҳам Файсалга нисбатан илиқ муносабатда бўлган ва унинг Басра портида пайдо бўлиши қарши бўлишмаган[13].
Ироқдаги мандат эгалари Британия ҳукумати мустамлакаларидаги тартибсизликлардан хавотирда эди. Улар тўғридан-тўғри бошқарувдан воз кечишга ва мандатни сақлаб қолган ҳолда Ироқни бошқариш учун монархия яратишга қарор қилишди. 96 фоиз овоз олинган референдумдан сўнг, Файсал қирол бўлишга рози бўлди. 1921-йил 23-августда у Ироқ шоҳи этиб сайланди.
Файсал Ироқ-Сурия муносабатларини яхшилаш учун суриялик сургунлар ва муҳожирлар оқимини рағбатлантирди. Мамлакатда таълимни яхшилаш учун Файсал давлат хизматига шифокорлар ва ўқитувчиларни жалб қилди ва Дамашқнинг собиқ таълим вазири Сати' ал-Ҳусрийни Таълим вазирлигига директор этиб тайинлади. Бу ўзгаришлар Ироқдаги сурияликлар ва ливанликларга нисбатан маҳаллий норозиликни келтириб чиқарди[14]. Маориф вазирлигидаги суриялик муҳожирларнинг Умавийлар халифалигини арабларнинг „олтин даври“ деб тараннум этувчи мактаб дарсликларини ёзиш ва чиқаришга интилиши ҳамда Имом Али ҳақида ўта таҳқирловчи фикрлари Ироқдаги шиа жамиятида катта норозилик уйғотди. Файсалнинг ўзи бағрикенг одам бўлиб, ўз ҳудудидаги шиа, курд ва яҳудий жамоаларининг дўсти деб эълон қилди ва 1928-йилда ўзининг баъзи вазирларининг барча яҳудий ироқликларни давлат хизматидан четлатиш сиёсатини танқид қилди[15].
Файсал, шунингдек, Бағдоддан Дамашққа ва Бағдоддан Амманга чўл автомобил йўлларини ишлаб чиқди. Бу эса Мосул нефт конига катта қизиқиш уйғотди ва охир-оқибат унинг Ўрта ер денгизи портига нефт қувурини қуриш режасига олиб келди. Бу эса Ироққа иқтисодий жиҳатдан ўсишига ёрдам беради.
Унинг ҳукмронлиги даврида Файсал Ироқ армиясини кучли кучга айлантириш учун катта куч сарфлади. Бунга эришиш учун у умумий ҳарбий хизматни ўрнатишга ҳаракат қилди, аммо бу муваффақияцизликка учради. Баъзилар буни ўзининг умумараб кун тартибини илгари суриш режасининг бир қисми деб билди.
.svg)
.svg)
1932-йилда Британия мандати тугади ва Файсал ўз мамлакатини мустақил қилишда муҳим рол ўйнади. 3-октябрда Ироқ Қироллиги Миллатлар Лигасига қўшилди.
1933-йил август ойида Симеле қирғини каби воқеалар Буюк Британия ва Ироқ ўртасида кескинликни келтириб чиқарди. Бош вазир Рамсай МакДоналд оссуриялик насронийларнинг ўлдирилишини эшитиб, Олий комиссар Френсис Хамфрисга дарҳол Ироққа боришни буюрди.
1933-йил июл ойида, ўлимидан олдин, Файсал Лондонга бориб, у ерда араб-яҳудий можароси ва яҳудийларнинг Фаластинга кўчиб кетиши натижасида арабларнинг ҳозирги аҳволи ҳақида, арабларнинг сиёсий, ижтимоий ва иқтисодий аҳволидан хавотир олаётганини билдирди. У инглизлардан яҳудийларнинг иммиграциясини ва ер сотиб олишни чеклашни сўради.
Ўлими
Қирол Файсал 1933-йил 8-сентябрда Швейсариянинг Берн шаҳрида юрак хуружидан вафот этди[2]. У вафот этганида 48 ёшда эди. Файсал тахтига унинг тўнғич ўғли Ғози ўтирди.
Бағдоднинг Ҳайфа кўчаси охиридаги майдон унинг шарафига номланган, у ерда унинг отлиқ ҳайкали ўрнатилган. Ҳайкал 1958-йилда монархия ағдарилганидан кейин йиқитилган, аммо кейинчалик қайта тикланган.
Никоҳи ва болалари
Файсал Ҳузайма бинти Носирга уйланган ва унинг бир ўғли (Гози шоҳ) ва учта қизи бор эди[16].
- Малика Азза бинт Файсал.
- Малика Ражиҳа бинт Файсал.
- Малика Раифиа бинт Файсал.
- 1912-йилда туғилган Ироқ қироли Ғози 1939-йил 4-апрелда вафот этди, ўзининг биринчи амакиваччаси, Ҳижоз қироли Алининг қизи малика Алия бинт Алига уйланган.
Файсал ҳаёт йўли (қисқа)
- Макка ва Ҳижоз шаҳзодаси Файсал олий ҳазратлари (1883-1920)
- Сурия араб қироллиги қироли ҳазратлари (1920)
- Ироқ Ҳошимийлар Қироллиги қироли ҳазратлари (1921-1933)
Унвонлари
Миллий унвонлари
- Ироқ:
Фоундинг Гранд Мастер оф тҳе Гранд Ордер оф тҳе Ҳашемитес
Фоундинг Гранд Мастер оф тҳе Ордер оф Фаисал И
Фоундинг Гранд Мастер оф тҳе Ордер оф тҳе Тwо Риверс, Милитарй Cласс
Фоундинг Гранд Мастер оф тҳе Ордер оф тҳе Тwо Риверс, Cивил Cласс
_-_ribbon_bar.gif){kind=small}
_-_ribbon_bar.gif){kind=small}
_-_ribbon_bar.png){kind=small}
Хорижий унвонлар
Белгиум:
Гранд Cордон оф тҳе Ордер оф Леополд, (15 Марч 1930)
Миср:
Книгҳт Гранд Cордон wитҳ Cоллар оф тҳе Ордер оф Муҳаммад Али, (1 Оcтобер 1926)
Франсия:
Гранд Cросс оф тҳе Легион оф Ҳоноур, (1918)
Саудия Арабистони :
Гранд Cордон оф тҳе Супреме Ордер оф тҳе Ренаиссанcе, (1917)
Гранд Cордон оф тҳе Ордер оф Индепенденcе, (1921)
Маъан Медали 1918
Араб Мустақиллиги медали1921
Эрон Империал Стате оф Иран:
Гранд Cоллар оф тҳе Ордер оф Паҳлави, (26 Април 1932)
Италия:
Книгҳт Гранд Cросс оф тҳе Ордер оф тҳе Cроwн оф Италй, (1918)
- Буюк Британия:
Ҳонорарй Книгҳт Гранд Cросс оф тҳе Мост Ҳоноурабле Ордер оф тҳе Батҳ, (20 Жуне 1933)
Ҳонорарй Книгҳт Гранд Cросс оф тҳе Мост Дистингуишед Ордер оф Саинт Мичаэл анд Саинт Георге, (1 Жануарй 1927)
Реcипиэнт оф тҳе Роял Виcториан Чаин, (12 Деcембер 1918)
_-_ribbon_bar.gif){kind=small}
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „рулерс.орг“. рулерс.орг. Қаралди: 2-январ 2012-йил.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „британниcа.cом“. британниcа.cом (8-сентабр 1933-йил). Қаралди: 2-январ 2012-йил.
- ↑ Аллаwи, Али А.. Фаисал И оф Ирақ. Яле Университй Пресс, 2014. ИСБН 9780300127324.
- ↑ Лаwренcе, Т.Э. Тҳе Севен Пилларс оф Wисдом. Wордсwортҳ Эдитионс, 1997. п. 76.
- ↑ Фаисал оф Арабиа, Жерусалем Пост
- ↑ Карш, Эфраим Исламиc Империалисм А Ҳисторй, Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс, 2006 пагес 137-138
- ↑ Карш, Эфраим & Карш, Инари Тҳе Эмпирес оф тҳе Санд, Cамбридге: Ҳарвард Университй Пресс, 1999 паге 195.
- ↑ Карш, Эфраим & Карш, Инари Тҳе Эмпирес оф тҳе Санд, Cамбридге: Ҳарвард Университй Пресс,, 1999 паге 197.
- ↑ Cаплан, Неил (1983). „Фаисал Ибн Ҳусаин анд тҳе Зионисц: А Ре-эхаминатион wитҳ Доcуменц“. Тҳе Интернатионал Ҳисторй Ревиэw. 5-жилд, № 4. 561–614-бет. ИССН 0707-5332. ЖСТОР 40105338.
- ↑ Унитед Натионс. „Оффиcиал реcордс оф тҳе Сеcонд Сессион оф тҳе Генерал Ассемблй“ (8-июл 1947-йил). 7-май 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-октабр 2018-йил.
- ↑ Реаган, Бернард. Тҳе Имплементатион оф тҳе Балфоур Деcларатион анд тҳе Бритиш Мандате ин Палестине: проблемс оф cонқуэст анд cолонисатион ат тҳе надир оф Бритиш Империалисм (1917-1936) (
пдф), Университй оф Суррей, Счоол оф Арц анд Ҳуманитиэс, 1-январ 2016-йил — 178-бет. ОCЛC 1004745577. Қаралди: 17-май 2021-йил. [сайт ишламайди] (ПҳД тҳесис)
- ↑ Ҳарди, Маҳди Абдул. Доcуменц он Палестине. Жерусалем: ПАССИА, 2017 — 78-бет.
- ↑ "Леттерс фром Багҳдад" доcументарй (2016) Диреcторс: Сабине Краенбüҳл, Зева Оэлбаум.
- ↑ Масалҳа, Н „Фаисал’с Пан-Арабисм, 1921-33“ пагес 679-693 фром Миддле Эастерн Студиэс, Волуме 27, Иссуэ # 4, Оcтобер 1991 паге 690.
- ↑ Масалҳа, Н „Фаисал’с Пан-Арабисм, 1921-33“ пагес 679-693 фром Миддле Эастерн Студиэс, Волуме 27, Иссуэ # 4, Оcтобер 1991 пагес 690-691.
- ↑ „Тҳе Ҳашемите Роял Фамилй“. Жорданиан Говернмент. 6-апрел 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-ноябр 2008-йил.
Ҳаволалар
- „Бордер Массаcре“. Тиме (28-август 1933-йил). 22-ноябр 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-август 2009-йил.
- „Деатҳ оф Феисал“. Тиме (18-сентабр 1933-йил). 9-октабр 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 18-август 2009-йил.
- „Дреаминг ин Арабиc“. 2-январ 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-январ 2010-йил.
- „Кинг Фаисал оф Ирақ“. 25-октабр 2011-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30-июн 2011-йил.
- Неwспапер cлиппингс абоут Фаисал И оф Ирақ ин тҳе 20тҳ Cентурй Пресс Арчивес оф тҳе ЗБW
Қўшимча ўқиш учун
- Масалҳа, Н. (Оcт 1991). „Фаисал'с Пан-Арабисм, 1921–33“. Миддле Эастерн Студиэс. 27-жилд, № 4. 679–693-бет. дои:10.1080/00263209108700885. ИССН 0026-3206. ЖСТОР 4283470.
- Симон, Реэва С. (Жун 1974). „Тҳе Ҳашемите 'Cонспираcй': Ҳашемите Унитй Аттемпц, 1921–1958“. Интернатионал Жоурнал оф Миддле Эаст Студиэс. 5-жилд, № 3. 314–327-бет. дои:10.1017/с0020743800034966. ЖСТОР 162381.
- Аллаwи, Али А.. Фаисал И оф Ирақ. Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс, 2014. ИСБН 978-0-300-12732-4.
- Трипп, Чарлес. А Ҳисторй оф Ирақ, 3, Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2007. ИСБН 978-0-521-87823-4.