Feliks Dzerjinskiy
Феликс Эдмундович Дзержинский (полякча: Феликс Дзиэрżйńски [фɛликс дʑэрˈʐɨɲски] ; Лақаблари: Темир Феликс, ФД, Тахаллуслари: Жаcек, Якуб, Биндер, Франек, Астроном, Жозеф, Доманскй. 1877-йил 30-августда Дзержиново оилавий мулки, Ошмянский тумани, Вилна вилояти, Россия империяси (ҳозирги Столбсовский тумани, Минск вилояти, Белоруссия) туғилган. Рус ва полшалик инқилобчи[1], совет давлат ва партия арбоби[1]. Бир қатор халқ комиссарликларининг бошлиғи[1], Чеканинг асосчиси ва раҳбари[1].
| Феликс Дзержинский |
|---|
РСДЛП(б) МК котиби (1917), РКП(б) МК Ташкилий бюроси аъзоси (1919-1920,1921-1924), МК Ташкилий бюроси аъзолигига номзод. РCП(б) (1921,1924-1926). Болшевиклар Бутуниттифоқ Коммунистик партияси Марказий Қўмитаси Сиёсий бюроси аъзолигига номзод[1].
Оила ва қариндошлари
Келиб чиқиши
Кичик полшалик зодагоннинг ўғли, зодагон, Дзержиново фермаси эгаси (Ивенецдан 15 км), Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский гимназияси ўқитувчиси (у бир вақтлар Таганрогдаги эркаклар гимназиясида хизмат қилган ва дарс берган) ёш Антон Чеховга математикадан дарс берган). Онаси – Элена Дзержинская, профессор Игнатиус Янушевскийнинг қизи.
Феликс Дзержинский чўқиниш пайтида иккита исм олди – Феликс Сченсни, лотин ва поляк, иккаласи ҳам бахтли деган маънони англатади; хавфсиз туғилиш шарафига - туғиш арафасида, унинг онаси очиқ ертўлага тушиб кетди, лекин у бузилмаган ва соғлом болани (муддатидан олдин бўлса ҳам) туғиш бахтига муяссар бўлди[2]. Оилада тўққиз бола бор эди (тўнғич ўғил – Витолд, гўдаклигида вафот этган); 1882-йилда отаси сил касаллигидан вафот этганида, Феликс 5 ёшда, Алдоне опа-сингилларининг каттаси 12 ёшда, энг кичиги эса бир ёшдан бир оз каттароқ эди[3]. Феликс болалигида руҳоний[4][5] бўлишни, ҳатто Рим-католик диний семинариясига киришни орзу қилган.
1887-йилдан 1895-йилгача у гимназияда ўқиди, 1895-йил кузида у Литва социал-демократик ташкилотига аъзо бўлди (биринчи партия тахаллуси: Якуб, Жаcек ; Дзержинскийнинг таржимаи ҳолидан: “... 1895-йилда Литва социал-демократик ташкилотига кирди. Мен ўзим марксизмни ўрганаман ва ҳунармандлар ва фабрика шогирдлари тўгаракларига раҳбарлик қиламан. У ерда 1895-йилда улар менга Яцек деб сувга чўмишди ...”, аммо Жаcек Дзержинскийнинг иккинчи тахаллуси, биринчиси эса Якуб эди[6]). Ҳужжатлардан кўриниб турибдики, у икки йил биринчи синфда ўқиган ва саккизинчи синфни тугатмаган, қўлида гувоҳнома олган[7].
Инқилобий фаолият
Ҳунармандчилик ва завод шогирдлари тўгаракларида тарғибот ишларини олиб борди. 1897-йил июл ойида у айблов билан ҳибсга олинди ва Ковно қамоқхонасига қамалди, у ерда деярли бир йил қолди. 1898-йилда у полиция назорати остида 3 йил Вятка вилоятига (Нолинск шаҳри) сургун қилинди. Бу ерда у шаг заводига матбаачи бўлиб кириб, ишчилар ўртасида тарғибот ишларини олиб бора бошлади. Бунинг учун у Нолинскдан 500 мил шимолда Каигородское қишлоғига сургун қилинди, у ердан 1899-йил августда қайиқда қочиб, Вилнага, кейин Варшавага йўл олди.
Дзержинский профессионал инқилобчига айланди. У Литва социал-демократик партиясининг Россия социал-демократик меҳнат партияси таркибига кириши тарафдори ва миллий масалада Роза Люксембургнинг издоши эди. 1900-йилда у Полша ва Литва Қироллиги социал-демократиясининг (СДКПиЛ) биринчи қурултойида қатнашди.
1900-йил январда у ҳибсга олинди ва Варшава қалъасида, кейинроқ Седлеc қамоқхонасида қамоққа ташланди. 1902-йил январ ойида у 5 йилга Вилюискга сургун қилинди, бир мунча вақт Александр Марказий транзит қамоқхонасида эди. 1902-йил июн ойида турар-жойга кетаётиб, у Верхоленскдан қайиқда қочиб кетди; Берлиндаги СДКПиЛ конференсиясида у партиянинг ташқи қўмитаси котиби этиб сайланди. У Швейсарияда ҳам ишлаган. У “Червони Штандар” (“Қизил байроқ”) газетасини нашр қилишни ва Краковдан Полша Қироллигига ноқонуний адабиётларни ташишни ташкил қилди. СДКПиЛ ИВ қурултойининг делегати (1903-йил июл), унинг Бош кенгаши аъзоси этиб сайланди.
1905-йилги инқилобий воқеалар пайтида у 1-май намойишига раҳбарлик қилган ва ҳарбий инқилобий ташкилот таркибида ҳаракат қилган. 1905-йил июл ойида у Варшавада ҳибсга олинди, октябр ойида у амнистия билан озод қилинди.
РСДЛПнинг 4-Конгрессида (1906, Стокголм) СДКПиЛ РСДЛПга ҳудудий ташкилот сифатида кирди. Дзержинский РСДЛП 4-сездининг делегати бўлди, партиянинг марказий органи таҳририятига киритилди, РСДЛП ҳарбий инқилобий ташкилотида Полша социал-демократларининг вакили бўлди. 1906-йил июлдан сентябргача у Санкт-Петербургда, кейин яна Варшавада, декабрда ҳибсга олинган; 1907-йил июн ойида у гаров эвазига озод қилинди. РСДЛП 5-сездида (1907) сиртдан РСДЛП Марказий Қўмитасининг аъзоси этиб сайланди. 1908-йил апрел ойида у яна Варшавада ҳибсга олинди. 1909-йилда у барча давлат ҳуқуқларидан маҳрум қилинди ва Сибирда (Белское қишлоғи, кейин Сухово ва Тасеэво, Енисей вилоятининг Канский тумани) бир умрлик турар жойдан маҳрум қилинди, у ердан 1909-йил ноябрда Каприга М.га қочиб кетди. 1910-йилда у Краковга кўчиб ўтди ва у ердан ноқонуний равишда Полшанинг Россия қисмига саёҳат қилди.
1910-йил март ойида у Краковдаги партия бош кенгашининг котиби ва ғазначиси бўлиб ишлади ва у ерда С.С. Мушкатга уйланди. У партия фаолиятига “имкон қадар ҳуқуқий ва ижтимоий инқилоб, имкон қадар тинч ва камроқ оғриқли хусусият” беришга фаол қарши чиқди; “Социал-демократик” газетаси таҳририятидаги келишмовчиликлар билан боғлиқ ҳолда, у 1911-йил феврал ойида Ленин сиёсати билан бирдам эканлигини ёзди.
1912-йил январда Варшавага ноқонуний қайтиб келгач, сентябр ойида яна ҳибсга олинди ва 1914-йил апрел ойида 3 йил оғир меҳнатга ҳукм қилинди; Уларга Орел марказида хизмат қилган. Бундан ташқари, у 1916-йилда яна 6 йил оғир меҳнатга ҳукм қилинди, уни Москвадаги Бутирка қамоқхонасида ўтказди, у ердан 1917-йил 1-мартда феврал инқилобидан кейин озод қилинди.
Партияси билан биргаликда у РСДЛП (б) га аъзо бўлди, РСДЛП Москва қўмитаси ва Москва Совети ижроия қўмитаси аъзоси этиб сайланди. У РСДЛП (б) нинг 7-(апрел) Бутунроссия конференсияси делегати бўлиб, у ерда халқларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқига қарши чиққан; ва РСДЛП (б) нинг 6-сезди, унда у РСДЛП (б) Марказий Қўмитаси ва Марказий Қўмита Котибияти аъзолигига сайланди.
У Октябр инқилобига фаол тайёргарлик кўрди, Москвада Қизил гвардия отрядларини ташкил қилди. 10 (23) октябр 1917-йил РСДЛП Марказий Қўмитасининг йиғилишида иштирок этди, у ҳокимиятни қуролли эгаллаб олиш тўғрисида қарор қабул қилди, Ҳарбий инқилобий марказга киритилди ва давлат тўнтаришини уюштирди. Советларнинг 2-Умумроссия қурултойи ишида қатнашди, Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитаси ва Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитаси Президиуми аъзоси, 21-октябрда эса Петроград Ижроия қўмитаси аъзоси этиб сайланди. У Совет ҳукуматининг партия таркибини кенгайтириш тўғрисида Викзҳел билан келишувга қарши чиқди. 25-октабр инқилоби пайтида у Бош почта ва телеграфни босиб олишга раҳбарлик қилган.
ВCҲК-ОГПУ ва НКПСнинг бошида
1917-йил 6 (19) декабрда РСФСР Халқ Комиссарлари Совети “Умумроссия миқёсида давлат муассасалари ходимларининг иш ташлаши мумкинлиги тўғрисида”ги масалани муҳокама қилиб, Дзержинскийга “махсус комиссия тузишни буюрди. Энг бақувват инқилобий чоралар орқали бундай иш ташлашга қарши курашиш имкониятларини аниқланг” ва эртаси куни Халқ Комиссарлари Кенгашининг йиғилишида у “Саботажга қарши кураш комиссиясини ташкил этиш ва таркиби тўғрисида” маъруза қилди. Халқ Комиссарлари Кенгашининг маъқуллаши билан аксилинқилоб ва саботажга қарши кураш бўйича Бутунроссия фавқулодда комиссияси тузилди, Дзержинский унинг раиси этиб тайинланди ва 1922-йил февралда ГПУга айлантирилгунга қадар (1918-йилда танаффус билан) қолди.
Дзержинский бошқа раҳбарлар билан биргаликда Совет давлатининг аксилинқилобчиларга қарши мудофаа чораларини ишлаб чиқиш ва амалга оширишда ва конслагерлар тармоғини сақлашда иштирок этди[8][9][10].
Чап коммунист сифатида у Марказий Қўмитада Брест тинчлиги имзоланишига қарши чиқди, аммо партиянинг бўлинишини қабул қилиб бўлмайдиган деб ҳисоблаб, 1918-йил 23-февралдаги овоз беришда бетараф қолди. 1918-йил 7-июлда Чека аъзолари томонидан Германия элчиси В.Мирбахнинг ўлдирилиши бўйича иш бўйича гувоҳ сифатида Чека раиси лавозимидан истеъфога чиқди; 22-август куни у яна ушбу лавозимга тайинланди.
1918-йил октябр ойининг бошида Яков Свердловнинг “маслаҳати” билан, Лениннинг ушбу қарорини қўллаб-қувватлаган ҳолда, Дзержинский Феликс Доманский номига ёзилган ҳужжатлар билан Швейсарияга, хотини ва ўғли билан учрашиш учун Берн ва Лугано шаҳарларига жўнади. Ушбу саёҳатда Дзержинскийга Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитаси Президиуми котиби Варлаам Аванесов ҳамроҳлик қилди. 1918-йил октябр ойининг охирида у Москвага қайтиб келди[11].
1919-йил январ ойида Иосиф Сталин билан биргаликда у Вяткада Қизил Армиянинг Перм вилоятидаги мағлубиятлари сабабларини аниқлаган Марказий Қўмита ва Мудофаа Кенгаши комиссиясини тузди[12]. 1919-йил мартдан 1923-йил июлгача у бир вақтнинг ўзида Ички ишлар халқ комиссари ва ВОКҳР қўшинлари Ҳарбий кенгашининг раиси, 1920-йил ноябрдан эса ВНУС қўшинлари бўлган. 1919-йил августдан 1920-йил июлгача Чеканинг махсус бўлимининг ярим кунлик бошлиғи[13]. 1919-йил сентябр ва 1920-йил октябр ойларида Москва мудофаа қўмитасининг раиси. 1920-йил февралдан Мажбурий меҳнат хизмати бош қўмитасининг раиси (Главкомтруд). Апрел ойидан бошлаб РCП (б) Марказий Қўмитаси Оргбюроси аʻзолигига номзод, 1921-йилдан Оргбюро аъзоси.


Украинадаги исёнчиларга қарши курашга раҳбарлик қилган. 1920-йилда Полша билан уруш пайтида у Жануби-ғарбий фронтнинг орқа бошлиғи (инқилобий тартибни ҳимоя қилишни бошқарган) ва Полша Муваққат инқилобий қўмитаси ва РКП Марказий Қўмитасининг Полша бюроси аъзоси ва бир вақтнинг ўзида Смоленскда фаолият юритувчи Полша Коммунистик Ишчи партияси Марказий Ижроия Қўмитасининг аъзоси эди. Касаба уюшмалари ҳақидаги партия муҳокамасида Дзержинский Троцкийнинг нуқтаи назарини қўллаб-қувватлаган ва Сталин томонидан ўша пайтда фаол троцкийчи деб даъво қилинган, аммо у кейинчалик ўз нуқтаи назарини ўзгартириб, Троцкийга қарши фаол курашган. 1921-йил 14-апрелдан 1923-йил 6-июлгача - РСФСР темир йўллари халқ комиссари. 1923-йил 6-июлдан 1924-йил 2-февралгача - СССР темир йўллари халқ комиссари. У темир йўлларнинг техник базасини тиклашга раҳбарлик қилди, темир йўл транспорти иш ритмини ташкил қилди, ўғирлик, хўжалик юритиш, коррупсия ва порахўрликка қарши қат’ий курашди. У ўзининг қуролдошларига шундай деб ёзган эди. Бизнинг йўлларда, ўғирлик ва нотўғри бошқарув соҳасида доимий даҳшат бор ... Автомобиллардан ўғирлик, кассадаги ўғирлик, ўғирлик омборлар, шартномалар пайтида ўғирлик, харидлар пайтида ўғирлик. Ушбу шов-шув денгизини енгиш учун сиз кучли асаб ва иродага эга бўлишингиз керак ... 1921-йил 9-декабрда Дзержинский ташаббуси билан Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитаси ва Республика СТОнинг “Омборлар, омборлар ва омборларни, шунингдек, темир йўл ва сув йўлларидаги иншоотларни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги фармони қабул қилинди. Унга мувофиқ РСФСР НКПС таркибида темир йўлларнинг қуролли гвардияси ташкил этилди, у темир йўл обектларига, юк ва йўловчи поэздларига оммавий ҳужумларни тўхтатди[14][15].
1922-1923 йилларда – ГПУ (ОГПУ) раиси. 1923-йил сентябрдан СССР Халқ Комиссарлари Совети ҳузуридаги ОГПУ раиси. 1923-йил бошида Закавказ вилоят қўмитаси ва грузин миллатчи коммунистлари ўртасидаги зиддиятни текшириш бўйича Марказий қўмитанинг комиссиясини бошқариб, у Сталин билан биргаликда вилоят қўмитаси ва унинг раиси Григорий Оржоникидзенинг бетарафлик чизиғини қўллаб-қувватлади.
Коммунистик иқтисодни бошқариб, бир вақтнинг ўзида у болалар ҳаётини яхшилаш (яъни болаларнинг уйсизлиги билан курашиш) комиссиясининг раиси бўлган. Комиссия раиси сифатида Дзержинский болалар муассасалари тизимини – қабул қилиш марказлари (вақтинчалик яшаш), болалар уйлари, “коммуналар” ва болалар “шаҳарлари” тизимини ташкил этди. Ушбу муассасаларда минглаб ночор болалар тиббий ёрдам, таълим, озиқ-овқат ва энг муҳими, ўзини ўзи англаш имкониятини олди[16][17]. Дзержинский коммунаси (раҳбари А. С. Макаренко) негизида ўсмирлар ишлаган бутун корхона ташкил этилган бўлиб, у ўша йиллардаги энг замонавий камералардан бирини яратган “ФЕД”, яъни унинг исми, отасининг исми ва бош ҳарфлари, фамилияси эди. Ўшанда, расмий ма’лумотларга кўра, 7 миллионга яқин бола бошпанасиз қолган эди.
Унинг ташаббуси билан ДСО Динамо ташкил этилди. 1923-йил 18-апрелда жамиятнинг таъсис йиғилиши бўлиб ўтди. Мураббий сифатида Москванинг энг яхши спорт ходимлари жалб қилинган. Ташкил этилган спорт жамияти тезда фаолиятини кенгайтирди.

Халқ хўжалиги олий кенгаши
1924-йилдан партия Марказий Қўмитаси Сиёсий бюроси аъзолигига номзод. 1924-йил февралдан СССР Олий хўжалик кенгашининг раиси. У саноатни ривожлантиришнинг асосий омилини “кенг деҳқон бозорига йўналтириш” деб ҳисоблади ва “қишлоқ фаровонлиги ҳақида қўрқув билан гапирадиган бўлсак, саноатлаштириш мумкин эмас”, деб таъкидлади. У иш ҳақига нисбатан меҳнат унумдорлигининг ўсишини ортда қолдириб, ишлаб чиқариш таннархини ва саноат маҳсулотлари нархини пасайтиришга интилди.
У мамлакат металлургия мажмуасини ривожлантиришда фаол иштирок этди. 1924-йилда унинг ташаббуси билан РСФСР Олий Иқтисодий Кенгашининг Главметал ўрнига МеталЧК комиссияси тузилди, у ҳам раҳбарлик қилди[18].
У чап ва бирлашган мухолифатга қарши курашда қатнашган, чунки унинг фикрича, улар партия бирлигига ва НЕПни амалга оширишга таҳдид солган. Шу билан бирга, 1925-1926 йилларда у ҳукуматнинг иқтисодий сиёсатига рози эмаслигини билдирди, шу муносабат билан истеъфога чиқишни сўради. У давлатнинг, хусусан, армиянинг металл саноатини ривожлантириш учун асос сифатида устуворлиги ҳақидаги фикрга қарши чиқди. У бюрократик “ҳаёт фалажини” енгиш учун давлат бошқарув тизимини тубдан ўзгартиришни зарур деб ҳисоблаган, акс ҳолда мамлакат “костюмида қанақа қизил патлар бўлмасин, ўз диктаторини, инқилоб дафнчисини топади” деб ҳисоблаган[19].
В.А.Лениннинг дафн маросимини ташкил этиш комиссиясини бошқарган.
Ўлими

1926-йил 20-июлда Марказий Қўмитанинг СССР иқтисодиётининг ҳолатига бағишланган пленумида Дзержинский икки соатлик маъруза қилди ва у касал бўлиб кўринди. Унда у “саноатнинг энг катта бузғунчиси” деб атаган Георгий Пятаков ва Лев Каменевни кескин танқид қилган.
Асаб бузилиши туфайли у касал бўлиб қолди. Шу куни у юрак хуружидан вафот этди[20].
Хотира
У 1926-йил 22-июлда Москвадаги Қизил майдонда Кремл девори ёнидаги дафн этилган.
Дзержинский номи СССРнинг шаҳар ва қишлоқларига, бир қатор заводлар, фабрикалар, кемалар ва бошқа обектларга берилган. Шаҳарлар кўчаларида Темир Феликснинг ёдгорликлари пайдо бўлди. Унинг номи кўча ва майдонларга, мактаб ва муассасаларга берилган.
Москва вилоятида, 1920-йилларда ташкил этилган Дзержинский коммунаси ўрнида Дзержинский қишлоғи пайдо бўлиб, кейинчалик у минтақавий аҳамиятга эга бўлган шаҳарга айланди.
1929-йилда Нижний Новгород вилоятида Растяпино қишлоғи Дзержинский шарафига ўзгартирилди (1930-йилдан – Дзержинск шаҳри).
1932-йилда Белоруссия ССРдаги Койданово шаҳри Дзержинск шаҳри деб ўзгартирилди.
Украинада Днепродзержинск шаҳри Феликс номи билан аталган. 2016-йил 19-майда Олий Раданинг қарори билан Каменскоэнинг асл номи шаҳарга қайтарилди.
2013-йилда Россиянинг 1342 майдони, кўчалари, хиёбонлари ва йўлакларига Дзержинский номи берилди[21].
Коммуна қошида Харков машинасозлик заводи “ФЕД"” қурилган. Ф. Э. Дзержинский, шунингдек, Дзержинский номи билан аталган. 1990-йилларнинг ўрталарига қадар у ФЕД камерасини ишлаб чиқарди.
1936-йилда Дзержинский номи Уралвагонзаводга берилди.
1936-Украина ССР Донецк вилоятидаги Шчербиновка шаҳар типидаги аҳоли пункти Дзержинск шаҳрига айлантирилди. 2016-йил 18-февралда Олий Раданинг қарори билан у Торецк деб ўзгартирилди[22].
60-йиллардан 1991-йилгача Дзержинский номидаги Ф. Э. Харков юридик институти деб номланган.
1992-йилгача Москвада Ф. Э. Дзержинский темир йўллар вазирлигининг электротехника заводи томонидан кийилган (ҳозирги Лосиноостровский ЭТЗ), унинг ҳудудида ҳали ҳам Дзержинский ҳайкали мавжуд.
1966-йилдан 1997-йилгача Россия Федерацияси Миллий гвардия қўшинларининг Саратов ҳарбий институти Дзержинский номини олди.
Феликс Дзержинский номи 1931-1941-йилларда Луганск (кейинчалик Ворошиловград) локомотив заводида ишлаб чиқарилган ФД паровозлари сериясининг номида акс эттирилган.
СССРда энг кенг тарқалган қўшиш машинаси Феликс Дзержинский номи билан аталган.
1966-йилдан 1997-йилгача Россия Федерацияси Миллий гвардия қўшинларининг Саратов ҳарбий институти Дзержинский номини олди.
Оила ва қариндошлар
- биродарлари:
- Владислав Эдмундович Дзержинский (1881-1942), тиббиёт профессори, невролог, нацистлар томонидан қатл этилган. Згиэрзе (Полша)
- Қизи - София Ковалевская (1984-йилда вафот этган)
- Станислав Эдмундович Дзержинский (1872-1917) - 1917-йил июл ойи бошида ўлдирилган
- Игнатиус Эдмундович Дзержинский (1879-1953) - Варшавадаги гимназия география ўқитувчиси
- унинг набираси - Андре Джержинский (1936 й. т.) ҳозирда таниқли инглиз рассоми[23]
- Казимир Эдмундович Дзержинский (1875-1943) - 1943-йил 24-июлда Ивенец қўзғолонида фаол иштирок этгани учун немислар томонидан отиб ташланган.
- опа-сингиллари:
- Алдона Эдмундовна Дзержинская (Булгак) (1870-1966)
- Ванда (1876-1888)[24]
- Жадвига (1871-1949)
- рафиқаси - Софя Сигисмундовна Дзержинская (Мушкат) (1882-1968)
- ўғли - Ян Феликсович Дзержинский (1911-1960)
- набираси - Феликс Янович Дзержинский (1937-2015), рус умуртқали зоологи, орнитолог, биология фанлари доктори (1993), профессор (2004), А. номидаги Эволюцион морфология лабораториясининг илмий раҳбари. Н. Северцова .
- Невараси - Кирилл Феликсович Дзержинский, ихтиолог.
- Невараси - Олга Феликсовна Дзержинская, “Янги Россия” оркестридаги биринчи скрипкалар гуруҳининг консертмейстери.
- набираси - Фёдор Янович Дзержинский (1947-йилда туғилган), дастурий таъминот бўйича муҳандис, Совет даврида у Енгил саноат мутахассислари малакасини ошириш илмий-тадқиқот институтида ишлаган.
- набираси - Феликс Янович Дзержинский (1937-2015), рус умуртқали зоологи, орнитолог, биология фанлари доктори (1993), профессор (2004), А. номидаги Эволюцион морфология лабораториясининг илмий раҳбари. Н. Северцова .
- ўғли - Ян Феликсович Дзержинский (1911-1960)
Дзержинский асарларининг нашрлари
- Дзержинский Ф. Э. Иқтисодий сиёсатнинг асосий масалалари. - М., СССР ЦУП ВСНКҳ, 1925. - 136 п.
- Дзержинский Ф.Э. СССР иқтисодий қурилишининг асосий масалалари. - М., ГИЗ, 1928. - 224 б.
- Дзержинский Ф. Э.. Из дневника, 25000 экз, портр., ил., М.: Молодая гвардия, 1939.
- Дзержинский Ф. Э. Кундалик ва хатлар. - М., Ёш гвардия, 1956-йил.
- Дзержинский Ф. Э.. Избранные произведения: в 2-х т. М.: Госполитиздат, 1957.
- Дзержинский Ф.Э. Кундалик. Қариндошларга хатлар. - М., Ёш гвардия, 1958-йил
- Дзержинский Ф.Э. Маҳбуснинг кундалиги. Хатлар. - М., Ёш гвардия, 1966-йил.
- Дзержинский Ф. Э. 2 жилдлик танланган асарлар. Эд. 2, қўшинг. - М., Политиздат, 1967. - Т.1. - 590, 2-жилд. - 416 б.
- Дзержинский Ф.Э. Маҳбуснинг кундалиги. Хатлар. - М., Ёш гвардия, 1967-йил.
- Дзержинский Ф. Э. 2 жилдлик танланган асарлар. Эд. 3-чи, қайта кўриб чиқилган. ва қўшимча - М., Политиздат, 1977. - Т.1. - 494, 2-жилд. - 536 б.
- Дзержинский Ф.Э. Маҳбуснинг кундалиги. Хатлар. - Минск, 1977-йил
- Дзержинский Ф.Э. Маҳбуснинг кундалиги. Хатлар. - М., Ёш гвардия, 1984-йил.
- Дзержинский Ф. Э. Мен сени севаман ... М. Николаэвага мактублар. - М .: Кучково майдони, 2007. - 224 п.
Танланган иқтибослар
- “Бахт бу ташвиш ва қайғусиз ҳаёт эмас, бахт - бу руҳий ҳолат.”
- “Қўрқув болаларни яхшиликдан ёмонни ажратишга ўргатмайди; Ким дарддан қўрқса, доим ёвузликка бўйсунади”.
- “Севги бор жойда одамни синдирадиган азоб-уқубатлар бўлмайди. Ҳақиқий бахцизлик - бу худбинлик. Агар сиз фақат ўзингизни севсангиз, унда қийин ҳаётий синовлар келиши билан инсон ўз тақдирини лаънатлайди ва даҳшатли азобларни бошдан кечиради. Бошқалар учун севги ва ғамхўрлик бор жойда эса умидсизлик бўлмайди.”
- “Сизнинг судланганлигингиз йўқлиги сизнинг хизматингиз эмас, балки бизнинг камчилигимиздир.”
1. Ўйламанг.
2. Агар ўйласангиз, гапирманг.
3. Агар ўйласангиз ва гапирсангиз, ёзманг.
4. Агар ўйласангиз, гапиринг, ёзинг, имзо қўйманг.
5. Ўйласангиз, гапирсангиз, ёзсангиз ва имзо қўйсангиз, ҳайрон бўлманг.
Дзержинский санъатда
тҳумб| Дзержинский ордени (амалга оширилмаган лойиҳа)
Адабиётда
- Сорин С. Г.. Товарищ Дзержинский : Поэма. М.: Советский писатель, 1957.
- Корольков Ю. М.. Феликс — значит счастливый…: Повесть о Феликсе Дзержинском, Пламенные революционеры. М.: Политиздат, 1974.
- Алексиэвич С. А. Инқилобнинг қиличи ва алангаси: Ф. Э. Дзержинский таваллудининг 100 йиллиги муносабати билан. // Неман, 1977, Но 9, бет. 130-135.

Кинода
- СССРнинг биринчи овозли филми “Ҳаётга чипта” Ф. Э. Дзержинский.
- Владимир Покровский (“Ленин октябрда”, 1937)
- ? (“Буюк ёруғлик”, 1938)
- Василий Марков (“Ленин 1918-йилда”, 1939; “Яков Свердлов”, 1940; “Россия устидан ёруғлик”, 1947)
- ? (“Қасам”, 1946)
- Владимир Эмелянов (“Душманлик бўронлари”, 1953)
- Густав Холоубек (“Ғалаба аскари” (Полша, 1953)
- Александр Ануров (“Правда”, 1957)
- Олег Эфремов (“Ленин ҳақида ҳикоялар”, 1957)
- Адолф Шестаков (“Октябр кунларида”, 1958-йил)
- Василий Ливанов (“Мовий дафтар”, 1963)
- Анатолий Ромашин (“Инқилоб номи билан”, 1963-йил)
- Игор Класс (“Элчиларнинг фитнаси”, “Биринчи меҳмон”, 1965)
- Дитер Вагнер (Бüргеркриэг Россияда (Германия, 1967)
- Василий Лановой (“Олтинчи июл”, 1968, “Чорраҳада жанг”, 1982, “Блокдаги олтин бош”, 2004)
- Жулиэн Балмусов (“Тингланг! ..”, 1963; “Ўша сайёрада”, 1966; “Воллей” “Аурора” , 1965; “Республика хазиналари”, 1964)
- Анатолий Фалкович (“Фавқулодда тартиб”1965; “Авария”, 1968; “Пост роман” 1969; “Карл Лиэбкнечт” 1970; “Кремл қўнғироғи” 1970; “Юлдузлар ўчмайди” (1971), “Петер” 1972; Сўнгги феат Камо”, 1973; “Менинг тақдирим”, 1973)
- Александр Гай (“Абадият хабарчилари”, “Россия юраги”, 1970)
- Пётр Гарлицкий (“Махсус белгилар йўқ”, 1978)
- Крзйсзтоф Гаметз (“Террор операциясининг қулаши”, 1980)
- Том Белл (“Рейли: Айғоқчилар қироли” / Реиллй: Айғоқчилар эйси, телесериал, Буюк Британия, 1983)
- Михаил Козаков (“Давлат чегараси. 21-йилнинг тинч ёзи”, 1980; “20 декабр”, 1981; “Синдикат-2”, 1981-йил)
- Кирилл Козаков “Алоҳида аҳамиятга эга курер”, 2013-йил)
- Майкл Дес Баррес (“Шимолий томон”/ Шимолий экспозиция, телесериал, АҚШ, “Заря”, 1994-йил)
- Володимир Талашко (“Ленин олов ҳалқасида”, 1993; “ Вперёд, за сокровищами гетмана![ук]”, 1993; “Чаён белгиси остида”, 1995)
- Леонид Казаков (“Романовлар. Тож кийган оила”, 2001- йил)
- Алексей Пушкин (“Икки севги”, 2003)
- Александр Мезенцев (“Есенин”, 2005)
- Кресимир Дембски (“Варшава жанги 1920”, 2011)
- Фарид Тагиев (“Советлар мамлакати. Унутилган лидерлар”, 2016-йил)
- Борис Ивушин (“Троцкий”, 2017)
- Максим Дахненко (“Империя қанотлари”, 2017)
Мусиқада
- Янка Диагилев - Трамвай релсларида
- Ляпис Трубецкой - Жинлар
- Аквариум - Божхона Блуэс
- Мерлин
- Эгор Летов - КГБ
- Онам Россия - Темир Феликс
- Иосиф Кобзон - Дзержинский ҳақида қўшиқ
Видеода
Филателияда
-
1937-йил, номинал 10 тийин.
-
1937-йил, номинал 20 тийин.
-
1937-йил, номинал 40 тийин.
-
1937-йил, номинал 80 тийин.
-
1951:
Ўлимнинг 25 йиллиги -
1962-йил
-
1977:
100 йиллиги
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Плеханов 2007.
- ↑ „ДЗЕРЖИНСКИЙ ПРОТИВ ПИЛСУДСКОГО ← Экспресс НОВОСТИ“. 2013-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 21-март.
- ↑ „ДЗЕРЖИНСКИЙ ПРОТИВ ПИЛСУДСКОГО ← Экспресс НОВОСТИ“. 2013-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 21-март.
- ↑ Елена Николаевна Егорова. „Две стороны жизни Дзержинского - аверс“. 2012-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 18-сентябр.
- ↑ Илья Макаров. „Самые русские из… русофобов“. 2017-йил 31-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 7-август.
- ↑ А. ГУЛЬБИНОВИЧ НА ЗАРЕ РАБОЧЕГО ДВИЖЕНИЯ. О Феликсе Дзержинском.
- ↑ Палач Королевства любви.
- ↑ „Интервью Ф.Э. Дзержинского сотруднику «Укрроста»“. Известия ВУЦИК. 1920. 9 мая.. 2015-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 30-сентябр.
- ↑ Роман Гуль „Дзержинский: (Начало террора).“. вторая-литература.cом. 2021-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел. — 2-е изд., испр. — Нью-Йорк : Мост, 1974. — 162 с.
- ↑ „Письмо в ЦКК РКП(б) о карательной политике Советского государства от 17.02.1924“. www.алехандеряковлев.орг. 2022-йил 11-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ „От красного террора Дзержинский отдыхал в Швейцарии“ (ру). www.истправда.ру. 2018-йил 30-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ „под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека“ (ру). статеҳисторй.ру. 2013-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ „Вадим Абрамов Контрразведка Щит и меч. против Абвера и ЦРУ / Контрразведка. Щит и меч против Абвера и ЦРУ“ (ру). www.тинлиб.ру. 2013-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ Дерябин Г. С.. Охрана стальных магистралей. М.: Транспорт, 1981 — 70—73-бет.
- ↑ „«Собрание узаконений и распоряжений правительства за 1921 г.» Управление делами Совнаркома СССР М. 1944, стр. 1100—1102.“. истмат.инфо. 2020-йил 28-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ „ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года“ (ру). www.либусср.ру. 2018-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ „Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921“. www.алехандеряковлев.орг. 2017-йил 11-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П. Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ИСБН 978-5-91597-044-0.
- ↑ „ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА“ (ру). www.фсб.ру. 2022-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-апрел.
- ↑ {{{заглавие}}}.
- ↑ „Федеральная информационная адресная система“. 2011-йил 14-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 27-феврал.
- ↑ „Про перейменування окремих населених пунктів та районів“ (ук). www.голос.cом.уа. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 17-феврал.
- ↑ „Андре Дзиэрзйнски“. 2018-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 29-август.
- ↑ „Ванда Эдмундовна Дзержинская“. брачка.ливежоурнал.cом. 2019-йил 2-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 13-август.
Ҳаволалар
| Викииқтибосда Феликс Дзержинскийга тегишли иқтибослар мавжуд. |