Фелисетт (франсузча талаффузи: [фелисɛт]) 1963-йил 18-октябрда Франсия космик дастури доирасида космосга учирилган биринчи мушук. У космик парвозлар учун тайёрланган 14 та урғочи мушукдан бири эди. Парвоз давомида уларнинг нерв фаолиятини кузатиш мақсадида мушукларнинг бош суягига электродлар ўрнатилган. Парвоз вақтида мия ва оёқ мушакларига электр импулслар юборилиб, реаксиялар ўлчанган. Ракета учирилгандан 13 дақиқа ўтиб капсула қайтариб олинган. Миссиядан олинган маълумотларнинг аксарияти юқори сифатли бўлган. Фелисетт парвозни тирик қайтган ҳолда якунлаган, аммо икки ой ўтиб миясини текшириш учун эвтаназия қилинган.

Фелисетт парвоздан олдин C 341 деб номланганди ва парвоздан кейин оммавий ахборот воситалари уни Фелих тҳе Cат қаҳрамонидан илҳомланиб Фéлих деб атай бошлади. Cентре д’Энсеигнемент эт де Речерчес де Мéдеcине Аéронаутиқуэ (CЕРМА) бу номни урғочи шаклга мослаб Фелисеттга ўзгартирди ва уни расмий ном сифатида қабул қилди. У дунёнинг турли мамлакатларидаги почта маркаларида эҳтиром билан ёдга олинган ва Халқаро космик университетда унга ҳайкал ўрнатилди. Франсиянинг биологик ракета юкламаларида мушуклардан аввал каламушлар, ундан кейин эса маймунлар учирилган.

Тарихи

1949-йил 14-июнда АҚШнинг суборбитал парвози космосга учирилган биринчи сут эмизувчини – Алберт ИИ номли резус маймунини олиб чиққан. 1957-йил 3-ноябрда Совет Иттифоқи Москва кўчаларидан топилган адашган ит Лайкани Спутник-2 космик аппаратида космосга учирди. Лайка космосда ҳалок бўлган, бироқ Ер атрофида орбитага чиққан биринчи ҳайвон бўлган[1]. 1959-йил 1-январда Бразилия армияси полковниги Мануэл дос Сантос Лаге Фéлих И ракетасида Фламенго номли мушукни учиришни режалаштирган, аммо мушукдан фойдаланиш бўйича ахлоқий эътирозлар сабаб парвоз бекор қилинган[2][3]. 1961-йил 31-январда, Меркурий лойиҳаси доирасида шимпанзе Ҳам суборбитал парвоз учун космосга учирилган биринчи гоминид бўлди[4]. 1961-йил 29-ноябрда эса Энос иккинчи шимпанзе сифатида космосга учирилди ва космонавтлар Юрий Гагарин ва Герман Титовдан кейин, Ер орбитасига чиққан тўртинчи гоминидга айланди[5].

Франсиянинг ракета дастури 1961-йилда бошланган[6]. Вероника ракетаси парвозлари 1959-йилда қайта тикланган бўлиб, улар Cомитé дес Речерчес Спатиалес (CРС) томонидан бошқарилган[7]. Франсиянинг Саҳародаги базасидан 1961-йил 22-февралда Ҳеcтор номли каламуш учирилган ва шу билан Франсия космосга ҳайвон учирган учинчи давлатга айланган[8][9]. Ҳеcторнинг бош суягига ҳам нерв фаолиятини кузатиш учун электродлар ўрнатилган эди. 15 ва 18-октабр кунлари яна иккита каламушли ракета учирилган[10]. Франсуз олимлари кейинчалик каттароқ сут эмизувчилардан фойдаланишни хоҳлаган ва мушукларни танлаган, чунки уларга оид кўп миқдорда неврологик маълумотлар аллақачон мавжуд эди[10][11].

Натижалар ва оқибатлар

Парвоз давомида қайд этилган маълумотларнинг аксарияти юқори сифатли бўлган, фақат ретикуляр ўлчовлар ва қайта кириш босқичидаги маълумотларда муаммолар кузатилган. C 341га мўлжалланганидан кўра кўпроқ миқдорда электр импулслар берилган. Ракета юкламаси бўлгани сабабли у учиш босқичида сергак бўлган. Микрогравитация фазасида унинг юрак уриши секинлашган, нафас олиши эса нормал ҳолатга келган. Нотинч, тебранишли қайта кириш фазаси унинг юрак уриш тезлигини оширган, бироқ паст сифатли маълумотлар сабаб буни аниқ таҳлил қилиш қийин бўлган[12]. Парвознинг биологик маълумотлари матбуотга тақдим этилган ва улар C 341га „Фéлих“ деб ном беришган – бу лақаб Фéлих тҳе Cат мултфилм қаҳрамони шарафига қўйилган эди. CЕРМА эса бу номни урғочи шаклга мослаб Фелисеттга ўзгартирган ва расмий ном сифатида қабул қилган[13]. Фелисетт парвоздан икки ой ўтиб миясини текшириш учун некропсия ўтказиш мақсадида эвтаназия қилинган[14].

Франсия 24-октабр куни космосга иккинчи мушукни учирган. Бироқ ракетани учириш платформасидан ажратиб чиқариши керак бўлган портловчи болт ишламаган, натижада ракета кескин, нотўғри бурчак остида учирилган. Радио транспондернинг учириш майдонида ишламай қолиши ракетани кузатишни янада қийинлаштирган. Вертолёт парашютни кўрган, лекин қўна олмаган, шунинг учун қуруқликдаги гуруҳ юборилган. Улар эса тиканли симтўсиқдан ўта олмаган. Эртаси куни яна вертолёт юборилган ва у ниҳоят белгиланган жойга қўна олган. Юк жойлашган бурун конуси қаттиқ шикастланган бўлган, мушук эса ҳалок бўлган[15][16].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Малашенков, Димитри (10 Оcтобер 2002). "Соме Ункноwн Пагес оф тҳе Ливинг Органисм'с Фирст Орбитал Флигҳт". 34тҳ CОСПАР Сcиэнтифиc Ассемблй, 2нд Wорлд Спаcе Cонгресс. Ҳоустон, Техас. п. 288. 
  2. ↑ Доугҳертй, Жунг & Серра 2018, с. 6.
  3. ↑ „Бразил Геттинг Реадй то Фире Cат инто Спаcе“. Ассоcиатед Пресс (1958-йил 31-декабр), с. 32.
  4. ↑ Мйлер, Жосепҳ Л.. „Ҳам, Чимп Астронаут, то Ҳелп Сcиэнтисц Деcиде Сафетй оф Спаcе Риде фор Ҳуман Астронаут“. УПИ (1961-йил 1-феврал), с. 6.
  5. ↑ „Оператионал Троубле Шортенс Чимп'с Риде“. Ассоcиатед Пресс (1961-йил 29-ноябр), с. 1.
  6. ↑ „Франcе то Фире Cат инто Спаcе“. Реутерс (1963-йил 30-сентябр), с. 37.
  7. ↑ Доугҳертй, Жунг & Серра 2018, сс. 2–3.
  8. ↑ „Спаcе Cат Баcк Аливе“ (1963-йил 20-октябр), с. 5.
  9. ↑ Доугҳертй, Жунг & Серра 2018, с. 2.
  10. ↑ 10,0 10,1 Доугҳертй, Жунг & Серра 2018, с. 3.
  11. ↑ „[Ҳоммаге Уне Статуэ эн Бронзе Поур Фéлиcетте, Вотре Авис М. Висо?“] [[Трибуте] А Бронзе Статуэ фор Фéлиcетте, Ёур Опинион Мр. Висо?] (фр). Спаcегате.cнес.фр. CНЕС (2017-йил 14-декабр). Қаралди: 2019-йил 17-январ.
  12. ↑ Доугҳертй, Жунг & Серра 2018, сс. 6–8.
  13. ↑ Доугҳертй, Жунг & Серра 2018, с. 9.
  14. ↑ Баҳеух, Ромаин „Эт си Фéлиcетте, ле премиэр чат данс л'эспаcе, аваит биэнтôт са статуэ?“ [Анд иф Фéлиcетте, тҳе фирст cат ин спаcе, соон ҳад ҳер статуэ?] (фр). Ле Парисиэн (2017-йил 19-октябр). Қаралди: 2019-йил 18-январ.
  15. ↑ Грай, Тара „А Бриэф Ҳисторй оф Анималс ин Спаcе“. НАСА (2004-йил 2-август). Қаралди: 2017-йил 6-май.
  16. ↑ Доугҳертй, Жунг & Серра 2018, с. 8.

Адабиётлар

  • Бургесс, Cолин; Дуббс, Чрис. Анималс ин Спаcе: Фром Ресеарч Роcкец то тҳе Спаcе Шуттле. Спрингер Прахис, 2007. ИСБН 978-0-387-36053-9. 
  • Доугҳертй, К.; Жунг, П.; Серра, Жеан-Жаcқуэс „Фéлиcетте, тҳе онлй спаcе cат“. Интернатионал Астронаутиcал Cонгресс (2018-йил 1-октябр).
  • Реутер, Cлаус. Тҳе В2 анд тҳе Герман, Руссиан анд Америcан Роcкет Програм. Герман Cанадиан Мусеум, 2000 — 87-бет. ИСБН 978-1-894643-05-4.