Феофан/Теофан Прокопович (1681-йил 18-июн — 1736-йил 19-сентябр) - рус[1] императорлик православ илоҳиётчиси, ёзувчи, шоир, математик ва Малоросиялик файласуф. Киевдаги Моҳилеана академияси ректори (ҳозирги Киев, Украина) ва Новгород архиепископи. Пётр Ининг рус православ черковидаги ислоҳотини ишлаб чиққан ва амалга оширган. Прокопович кўплаб диний шеърлар ва рус тилидаги энг мукаммал ваъзларни ёзган.

Биографияси

Болалиги ва таълими

Феофан (туғилгандаги исми Элеазар ёки Элисеи) Прокопович Россия подшолиги вассали бўлган Казаклар Ҳетманати таркибидаги Киевда туғилган. Отаси Церейский Смоленсклик дўкондор бўлган[2][3]. Ота-онаси вафотидан кейин Элеазарни амакиси Феофан Прокопович асраб олган. Феофан Прокопович Киев биродарлик Эпифанй монастирининг губернатори, профессор ва Моҳилеана академияси ректори бўлган.

Амакиси Прокоповични монастирдаги бошланғич мактабга юборган. Бошланғич таълимдан кейин Моҳилеана академияси талабаси бўлган.

1698-йилда Моҳилеана академиясини тамомлаган Элеазар ўқишни Володймйр Униате коллежида давом эттирган. Базилия монастирида яшаган ва Элишай ёки Элисей номи билан Униате роҳиб сифатида танланган. Володимирнинг ягона епископи Заленский ёш роҳибнинг ғайриоддий қобилиятларини пайқаб, уни Шарқий православ тарафдорлари орасида католикликни ёйиш учун илоҳиётчилар тузган Римдаги Авлиё Афанасий католик академиясига ўтказишга ҳисса қўшган.

Римда Ватикан кутубхонасига киришни ёқтирган. Прокопович илоҳиётдан ташқари, қадимги лотин ва юнон файласуфлари, тарихчиларининг асарларини, эски ва янги Римнинг диққатга сазовор жойларини, католик эътиқоди ва Папа тамойилларини ҳам ўрганган. Ўқиш давомида Томмасо Кампанелла, Галилео Галилей, Жордано Бруно, Николай Коперник асарлари билан ҳам танишган.

1701-йил 28-октябрда Прокопович академиядаги тўлиқ курсини тугатмасдан Римни тарк этган. Ҳалледа ўқиш учун Франсия, Швейсария ва Германиядан ҳудудларини босиб ўтган. У ерда протестант ислоҳоти ғоялари билан танишган.

Россияга қайтиши

1704-йилда Украинага (ўша пайтдаги Россия подшолигининг бир қисми) қайтиб келган. Аввал Почаив Лаврага, кейин Киевга қайтган. У ерда католик иттифоқидан воз кечган. Шунингдек, амакисининг хотирасига Феофан исмини қабул қилиб, православ роҳиблари билан ўз тавбаси ва тонсуридан ҳам воз кечган.

1705-йилдан бошлаб Прокопович Киев-Могила коллегиясида риторика, поэтика ва фалсафадан дарс берган. Шунингдек, Гетман Иван Мазепага бағишлаб „Владимир“ трагикомедиясини ҳам ёзган. Шу билан бирга, Киев генерал-губернаторлари Дмитрий Голицин ва Александр Меншиков тинглаган теологик ва фалсафий ваъзларни ёзган.

1707-йилда Киев-Могила академиясининг префекти бўлган.

Манбалар

  1. ↑ Феофан Прокопович. Энcйcлопæдиа Британниcа
  2. ↑ С., Жоҳн. „Тҳеопҳан Прокопович wас борн ин тҳе фамилй оф а шопкеэпер Церейскй ин Киэв“ (эн-УС). Жоҳн Леарн. 2018-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 31-январ.
  3. ↑ „Тҳеопҳан Прокопович (Греат Руссиан Энcйcлопаэдиа)“. 2020-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 2-март.