Fetang jangi

Фетанг жанги (озарбайжонча: Фетəнг дöйüşü) – Ўрта Осиёга юриши даврида Нодиршоҳнинг Хива хонлиги ҳукмдори Элбарсхон ИИ билан жанги.

Фетанг жанги
Нодиршоҳнинг Марказий Осиёга юриши
Саналар 1740-йил Уруш ери Фетанг (ҳозирги Питнак), Хива хонлиги Сабаб Нодиршоҳнинг Ўрта Осиёдан бўлган ҳужумларга жавобан қарши юриши Натижа Нодиршоҳнинг ғалабаси
Рақиблар
Афшорийлар сулоласи	Хива хонлиги
Қўмондонлар
Нодиршоҳ	Элбарсхон ИИ

Тарихи

Нодиршоҳ Ҳиндистондалигида Хива хонлиги вақти-вақти билан Хуросонга ҳужум қилиб, талон-тарож қилганлар. Бунга жавобан Нодиршоҳнинг Хуросондаги валиаҳди Ризоқули Мирзо Ўрта Осиёга юриш қилиб, ғалаба қозонади. Аммо Нодиршоҳ унга ҳужумларни давом эттиришига имкон бермаган. Чунки унинг мақсади қайтиб келиб, ўз қўмондонлиги остида катта юриш олиб бориш бўлган.

Ҳиндистондаги катта ғалабадан қайтган Нодиршоҳ энди юриш навбатини Ўрта Осиёга қаратади. У Бухоро хони Абулфайзхон ва Хива хони Элбарсхон ИИ ни бўйсундиришни мақсад қилган эди. 1740-йил охирида Абулфайзхон мағлубиятга учради. Нодиршоҳга мағлубиятга учрагач, унга бўйсунишини маълум қилган Абулфайзхон Туркистон беклигининг тахтига ўтқазилади. Элбарсхонга шундай таклиф қилинган бўлса-да, у буни рад этган.

Жангдан олдинги вазият

Нодиршоҳ ҳали Бухородалигида, Элбарсхонга Абулфайзхон каби йўл тутишни илтимос қилган ҳолда хат ёзган, лекин бу таклиф рад этилган. Элбарсхон ҳам Муҳаммадалихон Кидил бошчилигида ўзбек, орол, туркман ёвмутлари отлиқ қўшинларидан иборат 30 минг кишилик отрядни Чоржўйга юборишга қарор қилган. Бу отряд Чоржўйга Нодиршоҳ қўшинидан олдин етиб борсиши, Амударё ўтиш жойини вайрон қилиб, шу билан Нодиршоҳ қўшинларининг дарёдан ўтишини қийинлаштирсиши лозим бўлган. Элбарсхон Муҳаммадалихон бошчилигидаги қўшини билан Нодиршоҳ қўшинларини тарқатиб юборишига ва уни чекинишга мажбур қилишига ишончи комил бўлган. Бу қўшин Чоржўйдан 6 чақирим узоқликка етганда, Нодиршоҳ вазиятдан хабар топди. Амударёнинг Чоржўйдаги ўтиш жойини қўлга киритиш Нодиршоҳнинг Хоразмга юришини мураккаблаштириши аниқ бўлган. Шунинг учун Нодиршоҳ қўшинининг юк ва таъминот қисмини қолдириб, тажрибали жангчилар гуруҳи билан Чоржўй томон ҳаракатни тезлаштирган. Юк ва аслаҳалар ҳамроҳ бўлган қолган отряд билан давом этиб, Чоржўйда Нодиршоҳга қўшилиши керак эди. Бу отрядга раҳбарлик Ризоқул Мирзога ишониб топширилган. Нодиршоҳ бошчилигидаги отрядда 20 минг аскар бўлган. Бундан ташқари, Нодиршоҳ Марв бейларбейи Муҳаммадризохон Қирхлига хабар юбориб, Чоржўй атрофини қўриқлаш учун тайинланган уч минг кишилик Марв отряди билан унга қўшилишини тайинлаган. Марв аҳолиси туркман ёки ўзбек қабилалари билан доимий душманликда бўлганлиги учун Нодиршоҳ бу қабилаларга қарши Марв отрядидан фойдаланишни фойдали деб ҳисоблаган.

Нодиршоҳ ҳам Элбарсхоннинг кучли ва самарали қўшини борлигини билган. Шунинг учун, Чаржўйга келганда, у душман қўшинларни қанотлар, орқа ва олд томондан сиқишни режалаштирган, шунингдек, ўз қўшинларининг ихчам ҳаракатланишини таъминлаган. Вақт ўтиб, Нодиршоҳ Чоржўйга етиб, Амударёни кесиб ўтади ва нариги қирғоқда қароргоҳ қуради. Бир кундан сўнг қолган кучлар етиб келиб, унга қўшилганлар. Чоржўйга етиб борган Нодиршоҳ Ризоқул Мирзонинг қайтиб кетишига рухсат берган. Чоржўйда зарур ташкилий ишларни тугатган Нодиршоҳ қўшини билан Девабойну водийси деган жойга кўчиб ўтади. Кетишдан олдин қўшинни қайта тўплаган ва бутун қўшин тўртта катта гуруҳга бўлинган. Ушбу гуруҳ орқасида қўшинларнинг асосий қисми олдинга силжиган. Қолган икки гуруҳ қанот қўриқчилари гуруҳларини ташкил этганлар. Бундан ташқари, 6000 кишилик отряд қирғоқ бўйлаб ҳаракатланиб, дарёда юк олиб кетаётган кема хавфсизлигини таъминлаган. Девабойну водийсига етиб келганларида Нодиршоҳ қўшинларни тўхтатишни буюрган ва унинг буйруғи билан қўшин колоннаси йиғилиб, шоҳни қўриқлаш учун махсус отряд ажратилган. Нодиршоҳ Девабойну водийсига 1740-йил октябр ойининг охирги кунларида етиб келган.

Ҳар икки қўшиннинг илғор бўлинмалари ўртасидаги жангда Нодиршоҳ бўлинмалари ғалаба қозонган.

Жанг

Қарама-қарши томонлар Фетанг қал’аси ёнида юзма-юз келишган. Жанг бошланишидан олдин иккала томон ҳам ўз кучларини бирлаштирганлар. Марказ, ўнг ва чап қанотлар, пистирма ва захира кучлар аниқланган, уларнинг ҳар бири тажрибали генералларга ишониб топширилган. 6000 нафар ёвмут жангчиларидан иборат гуруҳ Элбарсхон қўшинлари учун араваларда жанг қилишда уста сифатида биринчилардан бўлиб жангга киришган. Улар Нодиршоҳ қўшинларининг ҳаракат йўлларини кесиб, жангнинг кескинлашувига сабаб бўлган. Ёвмут жангчилари шу қадар қатъият кўрсатганларки, улар фронтнинг икки йўналишида Нодиршоҳ қўшинларининг қаршилигини енгиб, олдинга силжишга муваффақ бўлганлар. Ёвмутларнинг юриши хавфли бўлиб қолишига йўл қўймаслик учун Нодиршоҳнинг ўзи зудлик билан жангга қўшилган ва ёвмут қўшинларини кутиб олиш учун олдинга чиққан. Нодиршоҳга Афшор, Марв ва Атак отлиқ қўшинлари ҳамроҳ бўлиб, улар доимо Ёвмут ва Туркистон отлиқларининг талон-тарож босқинларига дучор бўлиб, ёвмутлардан ўч олиш имкониятини кути юрган эдилар. Бу ҳаракати билан Нодиршоҳ ёвмутлар вақтинчалик муваффақиятга эришган томонда устунликка эришган ва тез орада бу куч устунлиги ҳарбий устунликка айланган. Олдинга ошиқаётган ёвмутларга жиддий зарба берилган ва уларнинг сафларида тўлқин пайдо бўлган. Нодиршоҳнинг жангга кириши билан жанг майдонидаги кескинлик кучайган. Умуман олганда, Фетанг қал’аси атрофида содир бўлган воқеаларнинг ҳақиқий манзарасини яратишнинг иложи бўлмаса-да, маълумки, Нодиршоҳ жангда қатнашган йўналишда эришган муваффақияти умумий натижага таъсир қилган. Нодиршоҳнинг ўжар қаршиликларига учраган ёвмут жангчилари чекинишга мажбур бўлганлар, уларнинг ҳаракатлари бошқа қўшинларга ҳам таъсир қилган ва Элбарсхон кейинги тўқнашувда Нодиршоҳ қўшинларининг жасорати олдида ожиз қолган ҳолда ортга қочишга мажбур бўлган. Унинг қўшинларини таъқиб қилиш пайтида кўпчилик ўлдирилган ва асирга олинган. Элбарсхон ўз қўшинларини Ҳазорасп қалъасига яқинлашган ҳолда ҳалокатдан сақлаб қолган.

Натижа

Бу жанг натижасида Нодиршоҳ Элбарсхон қўшинларини мағлуб этган. Кейинчалик Элбарсхон паноҳ топган Хазорасп ва Хонқа қалъалари (ҳозирги Ҳазорасп ва Хонқа шаҳрлари) Нодиршоҳ томонидан босиб олинган. Ниҳоят, Элбарсхон бор йўқотгач, Нодиршоҳ томонидан асирга олиниб, қатл эттирилган.

Адабиётлар

• Меҳман Сüлейманов. Надир şаҳ — 741-бет. 
• Паноэвна, Тошова Шарифа (2020-07-31). "Оффиcиал Анд Уноффиcиал Версионс Оф Букҳара'с Ҳисторй: Cомпаративе Аналйсис Оф Тҳе Wоркс Оф "Туҳфа-Йи Шаҳи" Анд "Тарикҳ-И Салатин-И Мангҳития"". Тҳе Америcан Жоурнал оф Интердисcиплинарй Инноватионс анд Ресеарч 2 (7): 60–69. дои:10.37547/тажиир/Волуме02Иссуэ07-11. ҳттпс://усажоурналшуб.cом/индех.пҳп/тажиир/артиcле/виэw.