Ziyosfera

Fikret Amirov

Фикрет Машади Жамил ўғли Амиров (22.11.1922[1] Бирпердели операнıн[2] либреттосу Озарбайжон халқ артисти Исмоил Ҳидоятзодага тегишли[3]., Ганжа — 20.02.1984, Боку) — совет-озарбайжон бастакори, мусиқа ходими, Озарбайжон Давлат опера ва балет театри директори (1956-1959), Озарбайжон давлат филармониясининг бадиий раҳбари (1947), Озарбайжон Бастакорлар уюшмаси котиби (1959-йилдан), ИВ-ИХ чақириқ Олий Совет депутати. Озарбайжон ССР, Озарбайжон ССР Фанлар академиясининг мухбир аъзоси (1980-йилдан).

Фикрет Амиров
Таваллуди Фикрет Машади Жамил ўғли Амиров
22-ноябр 1922-йил
Ганжа, Озарбайжон ССР
Вафоти 22-феврал 1984-йил(1984-02-22)
(61 ёшда)
И Фахрий хиёбон
Жанрлар опера, симфония, симфоник муғом, консерт, балет
Фаолият йиллари 1942—1984
Фуқаролиги ССРИ
Миллати озарбайжон
Йўналиш Бастакор
Мукофотлари


Lenin ordeni Mehnat Qizil Bayroq ordeni 1967 Mehnat Qizil Bayroq ordeni 1971

SSSR xalq artisti 1965 Ozarbayjon SSR xalq artisti 1958 Ozarbayjon SSRda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi 1955 "Stalin" mukofoti 1949-yil SSSR Davlat mukofoti 1980-yil Ozarbayjon SSR Davlat mukofoti 1974-yil Ozarbayjon SSR Lenin komsomoli mukofoti 1967-yil

Социалистик Меҳнат Қаҳрамони (1982), СССР халқ артисти (1965), Озарбайжон ССР халқ артисти (1958), Озарбайжон ССРда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1955), СССР Давлат мукофоти (1980) фахрий унвонлари билан тақдирланган.), Озарбайжон ССР Давлат мукофоти (1974)., ИИ даражали Сталин мукофоти (1949), Озарбайжон ССР Ленин комсомоли мукофоти (1967), икки марта Ленин ордени (1959, 1982), икки марта Меҳнат Қизил Байроқ ордени (1967, 1971) ордени билан тақдирланган.

Боку мусиқа академиясида бастакор Узейир Ҳожибеков ва Борис Зейдман синфида таҳсил олган. Саҳна мусиқаси соҳасидаги фаолиятини „очиш юраклари“ („Хурсанд этувчилар“) ва „Гöзüн айдıн“ („Қутуғ бўлсин“) мусиқали комедиялари билан бошлаган Фикрет Амировнинг торли оркестр учун ёзилган „Низомий“ симфонияси энг муваффақиятли асарларидан биридир. Бу симфония дунёнинг энг машҳур дирижёрлари раҳбарлигида ижро этилган.

1948-йилда „Шур“ ва „Курд-овшари“ симфоник муғомларини ёзди. Бу симфоник муғомлар Болгария, Белгия, Франсия ва АҚШнинг консерт залларида ижро этилган.

1950-йилда тўрт қисмли „Озарбайжон“ симфоник сюитасини яратган Фикрет Амиров кейинчалик замонавий мавзудаги „Севил“ операсини ёзди ва бу миллий мусиқа тарихига илк миллий лирик опера сифатида кирди. Опера 1953-йил 8-октабрда Озарбайжон Давлат академик опера ва балет театрида оммавий томоша бўлиб ўтди.

Бастакорнинг кенг кўламли ижодида вокал жанри ҳам алоҳида ўрин тутади. У учта романс ва турли жанрдаги йигирма бешдан ортиқ қўшиқлар муаллифи. 70-йилларда у „Насимий“ вокал хореографик шеърини, симфоник оркестр учун „Озарбайжон гравюралари“ асарини, „Гулустан-Баёти-Широз“ симфоник муғомини, „Минг бир кеча“ эртаклари асосида шу номдаги балет яратган.

1984-йил январ ойида у „Низомий“ балетини тугатди. Фикрат Амиров 1984-йил 20-февралда Бокуда вафот этди. 1-Фахрий хиёбонга дафн этилган.

Ҳаёти

Ёшлик даврлари ва таълим олиши

Аслан шушалик бўлган Фикрет Амиров 1922-йил 22-ноябрда Ганжа шаҳрида Машади Жамил Амиров ва Дурдонахоним оиласида туғилган. Фикрет оилада иккинчи фарзанд эди. Фикрет болалигидан отаси — тор устаси Машади Жамил Амиров ижодини, айниқса, мусиқаларини тинлаган. Унинг бастакор сифатида шаклланишига ўша давр санъаткорлари, бир сўз билан айтганда, ўзи яшаган муҳит таъсир кўрсатган. Фикрет Амиров ўз хотираларида „Мени бастакор қилган Озарбайжон торидир“[4] деб таъкидлайди. [3] „Тор Озарбайжон чолғу асбобларининг кўзидир. Тор ўз оҳанги, тембри, диапазони, кучига кўра фақат бир асбоб эмас, худди оркестр ўрнини босаётгандек кўринади“[4][5].

1928-йилда Машади Жамил Амиров вафотидан кейин рўзғор юки 6 ёшли Фикрет зиммасига тушади. Дурдона хоним 6 нафар фарзандини ёлғиз ўзи ўстиришга мажбур бўлади. Фикрет қийинчиликка қарамай, отасининг санъатдаги фаолиятини давом эттиришга ҳаракат қилади. У отасининг тилак ва истакларини юқори савияда бажаришга эришади. Фикрет оилада ўзидан 1 ёш катта опаси Яхши хоним билан бирга ишлаган. Яхши хоним ижросидаги қўшиқларга Фикрет торда жўр бўларди. Шундай қилиб, улар ўз чиқишлари билан мактабда ва теварак-атрофда муваффақиятларга эриша бошлайдилар[5][6].

Фикрет опаси билан Ганжа шаҳрида ўтказилган Болалар Ижодиёти Олимпиадаларида қатнаша бошлади. Ушбу Олимпияда ўйинларида Яхши хоним озарбайжон халқ қўшиқларини куйлади ва Фикрет унга торда жўрлик қилди. Ганжага истеъдодли ижрочиларни саралаш учун келган Узейир Ҳожибеёв Машади Жамил Амиров фарзандларининг истеъдоди билан яқиндан танишади. Яхши хоним Ганжадаги Олимпиадада биринчи ўринни эгаллайди ва Бокудаги Олимпиадада ҳам укаси билан биринчилар қаторидан жой олади. Яхши хонимнинг қўшиқ айтишга иштиёқи катта эди. Аммо Фикрет унга қўшиқчи бўлишни маслаҳат бермагани учун тиббиёт университетига ўқишга кириб, шифокор бўлади. Улар бир вақтда Бокуга келишади. Фикрет шу ерда консерваторияга ўқишга киради. Талабалик йилларида улар консертларда ҳам ўз ижролари билан иштирок этишган[6].

Фикрет Амировнинг отаси Машади Жамил Амиров
Фикрет Амировнинг онаси Дурдана Амирова

Фикрет мусиқага меҳрини дўстлари билан баҳам кўрди. Зариф Ғойибов билан 11-синфда ўқиб юрганларида мактабда оркестр тузадилар[7]. Фикрет Амировни ўзи таҳсил олган Максим Горкий номидаги мактаб ўқитувчилари ва ўқувчилари яхши кўрар эдилар[қейд 1]. У мактабда аъло баҳоларга ўқиган, тор чалишда мактабда муваффақият қозонган, кўплаб драма тўгаракларида қатнашган. Фикрет ўзининг муваффақияти ва истеъдоди билан 1939-йили ўрта мактаб ва мусиқа мактабини тамомлагач, Бокуга келтирилади[8].

Фикрет Амиров Бокуга келганида бўлажак касбини танлаш ҳақида кўп ўйлайди. Бироқ онаси Дурдона хонимнинг маслаҳати билан консерваторияга йўл олди. Чунки, бир йил аввал Дурдона хоним Бокуга кетаётиб, Булбул билан учрашиб қолади[қейд 2], Булбул унга Фикретни консерваторияда ўқишини маслаҳат беради. Бастакор ўз хотираларида шундай ёзади: „Ижодий ҳаётим асосан Булбул билан боғлиқ. 1938-йили Булбул онамни Бокуда кўриб, Фикретни мусиқа мактабига юборишга ундагани ҳали ҳам ёдимда“[9]. Ёш Фикрет Бокуга Булбул ёнига келади ва Булбул уни Узейир Ҳожибеёв ҳузурига олиб боради. Узейир бек Фикретни илиқ кутиб олади, унинг истеъдодини синовдан ўтказади ва консерваторияга киришни маслаҳат беради. Шу тариқа Амировнинг Узейир Ҳожибеков ва Булбул қуршовида талабалик йиллари бошланади[10].

Фикрет Амиров Бокудаги илк йилларида опаси Яхши хоним билан қариндошларининг уйида яшаган. Кейин скрипкачи дўсти билан Дмитров кўчасидаги уйда яшайди[қейд 3]. Дўсти ҳарбий хизматга чақирилгач, шу уйда ёлғиз яшай бошлайди. Бастакорнинг синглиси Шафиқа хоним шундай эслайди: „Бунча қийинчиликларга қарамай, Фикрет катта иштиёқ билан ўқир, ижод қилар эди“[11].

У Узейир Ҳожибеёв синфида „Озарбайжон халқ мусиқаси асослари“ фанини ўзлаштириб, шу услубда илк асарларини ёза бошлайди.

1930-йилдан бошлаб Узейир Ҳожибеёв маслаҳати ва Булбул бошчилигида халқ қўшиқ ва рақсларини тўпланади ва уларга нота ёзиш мақсадида консерватория қошида „Халқ мусиқаси кабинети“ ташкил этилади. Кабинетга раҳбарлик қилаётган Булбул бу ишга ёш композитор ва мусиқашуносларни жалб қилади.

Улар республикамизнинг турли вилоятларига экспедицияларда бўлиб, халқ оғзаки ижоди намуналарини тўплаб, лентага ёзиб, кабинетга тақдим этиб, уларни нотага кўчирардилар. Ўз даврининг моҳир хонандалари — Жаббор Қаряғдиўғли, Сейид Шушинский, Хон Шушинский ва бошқалар ҳам халқ қўшиқлари ва таснифларини куйлаган. Бу ишда Асаф Зейналли билан бирга Зокир Багиров, Гара Гараев, Сулаймон Аласгаров, Саид Рустамов, Ашраф Аббосов, Мидҳат Аҳмадов, Маммадсалеҳ Исмоилов, Фикрет Амировларнинг хизматлари катта. У ҳали талабалик чоғларидаёқ бу иш билан шуғулланишга иштиёқи кучайиб, ўз асарларини халқ мусиқаси услубида ёзади[12].

1940-йилда Бокудаги мусиқий муҳит бой эди. Шундай қилиб, Озарбайжон давлат филармонияси тез-тез мусиқий кечалар ва консертлар ўтказди. Ушбу консертларда қатнашган Фикрет Амиров Ғарб ва рус композиторлари ижоди билан яқиндан танишди, уларнинг мусиқий тилидан фойдаланган. У симфоник оркестрнинг машқларида ҳам қатнашган. Николай Павлович ўз хотираларида Анасов билан бўлган учрашувини шундай эслайди: "1939—1940-йиллар эди. Н. П. Анасов бир пайтлар мени консерваторияда кўриб: „Келинг, ёш йигит“, деди. Н. П. Анасов машҳур дирижёр. Эҳтиёткор дирижёр мени машғулотларда кўрди. Буни ўзи ҳам тан олди: Мен сизни оркестр машғулотларида тез-тез кўраман. Бугундан бошлаб сиз доим менинг оркестр машғулотларим ва консертларимга келишингиз мумкин. Сизни таклиф қиламан. Бу сўзларни эшитиб жуда хурсанд бўлдим, чунки бу менинг буюк рассом билан биринчи ишим эди"[11].

Ўша кундан бошлаб унинг Н. П. Анасов билан дўстлигини кейинчалик Фикрет Амиров ўғли Геннадий Рождественский билан давом эттирди. Рождественский унинг асарларининг таржимонига айланди. Бу жанрдаги асосий манба композиторнинг ижодининг илк босқичидаёқ халқ ва мусиқа жанрларига бўлган эътибори ва уларни ўзлаштирганлигидир[13].

Фикрет Амировнинг бастакорлик санъатини пухта эгаллашига Узейир Ҳожибейли ташаббускор бўлган. Талабалик чоғида Узейир бекдан мусиқа илмларини ўрганган. Бу ҳақда композиторнинг хотиралари бор. Бастакорнинг шаклланишида Борис Зайдманнинг ҳам хизмати катта. 30-йилларда Узейир бек таклифи билан турли шаҳарлардан дарс бериш учун келган ўқитувчилар орасида Борис Ишоқович Зейдманнинг хизматлари катта. У Солтан Ҳожибеёв, Сулаймон Аласгаров, Ашраф Аббосов, Жаҳонгир Жаҳонгиров, Адила Ҳусайнзода, Шафиқа Охундова ва бошқа бир қанча бастакорларнинг устози бўлган, улардан бири Фикрет Амиров[13].

Иккинчи жаҳон урушида иштироки

1941-йил 27-ноябрда 19 ёшли Фикрет Амиров армия хизматига чақирилади[5]. У 3 ойга Тбилисига, алоқа курсида ўқишга юборилади. Курсни тамомлаб, 1942-йил 3-июнда Воронеж фронтига юборилади[5]. Ўшанда бастакор онасига мактуб йўллаб: „Менинг онам ва опа-сингилларим! Мен тирикман, соғ-саломатман. Менинг фронтга йўлим жуда узоқ эди. Ростов вилоятидан ўтдим. Лиски, Воронеж вилояти. Биз ҳам Дон дарёсидан ўтдик. Москвага яқинлашяпмиз. Ҳамма жойда қор ёғяпти. Ҳозирча ҳеч қандай қизиқ нарса бўлгани йўқ. Мусо, Одила хола ва барча дўст ва танишларимга салом айтинг. Сизни ўпаман. Фикрлар.“[11]

Фикрет Амиров жанг қилган йиллар унинг ҳаёти ва ижодининг асосий даври бўлди. Уруш ҳақидаги таассуротларини опаси Яхши хонимга ёзган мактубларида ҳам батафсил изоҳлайди. „Брянскка, Воронеж фронтига келганимдан сўнг, мен бўлинманинг алоқачиси бўлдим. Қиш кунларининг бирида бизга масъулиятли вазифа қўйилди. Олдин қўмондонлик билан боғланиш топширилди. Фронт чизиғига яқинлашганимизда биз соф немисча нутқни эшитдик. Хайриятки, олдимизда харсанг, қоя бор эди. Душманга кўринмаслик учун улар орқасига яшириниб олдик. Фашистлар қаердалигини билиш учун дўстларимдан бири[қейд 4] бошини кўтариши билан ерга йиқилди, бошидан ярадор бўлди. Биз қаҳратон қиш кунида очиқ ҳавода қолишга мажбур ҳолда қолдик ва жуда совуқ эдик, ярадор дўстимизни эса олиб кетолмадик. Достимизни бошини боғлаб қўйгандан сўнг эрталабгача шу ерда қолдик. Тонг ёришганда бўлимимиз аскарлари бизни топиб, уруш зонасидан олиб чиқиб кетишди ва биз даволаниш учун Брянскдаги ҳарбий госпиталга жўнатилдик“[қейд 5][14].

Айрим маълумотларга кўра, ўша вақтларда, яъни шифохонада Фикрет Амировнинг ўзи ҳам ошқозон яраси билан оғриган ва операция қилинган. Бироқ тузалиб кетгач, у ерда бир қанча мусиқачилардан иборат ансамбл тузди. У ансамблга раҳбарлик қилади ва рус халқ чолғуси мандолинада чалишни ўрганади. Репертуарида озарбайжон халқ қўшиқ ва рақслари ўрин олган ёш созанданинг бу хизматлари кўпчиликка манзур бўлмоқда. Чунки у шифохонада тез-тез шу ансамбл билан консертлар ташкил қилади. Бу одамларнинг маънавиятини ошириб, уларни янада қаттиқроқ курашишга ундади[14].

Улуғ Ватан урушининг оғир кунларини бошидан кечирган Фикрет Амиров 1942-йилнинг ноябрида касаллик туфайли армия сафидан бўшатилади. У дастлаб Ганжага келиб, бир йилга яқин шу ерда қолиб, ижодий фаолиятини давом эттирди. У Ганжа давлат филармониясида ишлайди, мусиқа мактабига раҳбарлик қилади ва драма театри бош режиссори Меҳди Маммадов билан ҳамкорликда бир неча спектаклларга мусиқа ёзади. Бироқ тугалланмаган таълим ва ижодга муҳаббат уни 1943-йилда Бокуга қайтишга мажбур қилди. Консерваторияда ўқишни давом эттиради ва янги ижодий ғояларни амалга оширишга интилади[5][14].

Бастакорнинг 1943-йилда ёзилган „Улуғ Ватан уруши қаҳрамонлари хотирасига“ симфоник поэмасида унинг фронтдаги таассуротлари ҳам, курашлари ҳам ўз ифодасини топган[5]. Фикрет Амиров бу асарини ўзининг яқин дўстларидан бири, урушда ҳалок бўлган Маммад Исрафилзодага бағишлаган[14].

Вафоти

Ўзининг сўнгги асари „Низомий“ балетини 1984-йилда якунлаган бастакор вилоят сайловчилари билан учрашиш учун кетаётиб, йўлда тўсатдан касал бўлиб қолади. Гарчи дастлабки вақтлар касаллик эътибордан четда қолса-да, касаллик тобора кучайиб бормоқда эди[15].

1984-йил 20-февралда бастакорнинг аҳволи бирданига ўзгарди. Натижада 62 ёшли Фикрет Амиров вафот этди. Бокуда вафот этган бастакор 1-Фахрий хиёбонда дафн этилган[16].

Яқин дўстининг ўлимидан ларзага келган Мирза Иброҳимов " коммунист "газетасининг 1984-йил 21-феврал сонидаги „Санъат чўққисида“ номли мақоласида шундай қайд этади: „Мен буюк композиторимиз Фикрет Амировни қирқ йилдан ортиқ танийман… Унинг юраги уришдан тўхтади. Бу бутун халқимиз учун, бутун мусиқа дунёси учун оғир жудоликдир. Чунки Фикрет Амировнинг мусиқаси ҳам миллий, ҳам байналмилал. Унинг санъати мухлислари бутун дунёда бор. Фикрет Амировнинг сеҳрли мусиқаси севимли бастакоримиз ҳаётини абадийлаштиради. Номини асрлардан асрларга етказади“[17].

Шахсий ҳаёти

Фикрет Амировнинг отаси Машади Жамил Амиров, онаси Дурдона Амирова эди. Бастакорнинг отаси тор устаси, бастакор ва созанда эди. Машади Жамил Амиров 1875-йилда Елизаветпол вилоятининг Шуша шаҳрида туғилган, 1928-йилда касаллик туфайли вафот этган. У ХИХ—ХХ асрлар Озарбайжон мусиқасига ўз ҳиссасини қўшган, оперетталари ва кўплаб асарлари билан ҳам ёдда қолган[18].

Фикрет Амировнинг ўзидан ташқари 5 та ака-ука ва опа-сингиллари бор эди. 1928-йилда Машади Жамил Амиров вафотидан кейин рўзғор юки 6 ёшли Фикрет зиммасига тушди. Дурдона хоним 6 нафар фарзандини ёлғиз ўзи тарбиялаши керак бўлади. Фикрет оилада ўзидан 1 ёш катта опаси Яхши хоним билан бирга ишлаган. Яхши хоним ижросидаги қўшиқларга Фикрет торда жўр бўларди[6].

Фикрет Амиров 1952-йилда шифокор Аида Амирова билар оила қуради. Аида хоним 1930-йил 12-февралда туғилган[19]. 1947-йили Бокуда ўрта мактабни олтин медал билан тугатгач, ўша йили Озарбайжон Давлат тиббиёт университетига ўқишга кирди. 1952-йилда шу институтнинг даволаш-профилактика факултетини тиббиёт иши йўналиши б ўйича имтиёзли диплом билан тугатган[20]. Худди шу йили у бастакорга турмушга чиқади. Бу никоҳдан уларнинг Жамил ва Севил исмли икки фарзанди дунёга келган. Аида Амирова 1983-йил 1-сентабрда вафот этган[21].

Фикрет Амиров 1979-йилда ёзилган „Минг бир кеча“ балетини рафиқаси Аидага бағишлаган[22]. Балет партитурасининг титул варағига композитор „Умр йўлдошим Аидага“ сўзларини ёзган[23].

Бастакорнинг биринчи фарзанди Севил Амирова 1953-йил 4-ноябрда Боку шаҳрида туғилган. 1961—1972-йилларда Булбул номидаги мусиқа билим юртида таҳсил олган. 1978-йилда Узейир Ҳожибеков номидаги Озарбайжон давлат консерваториясини фортепиано бўйича профессор Зоҳраб Адиғозалзода синфини имтиёзли диплом билан тамомлаган. Севил Амирова Мир-Ҳамза Эфендиевга турмушга чиққан. Бу никоҳдан уларнинг Назрин ва Умар исмли фарзандлари бор[24].

Фикрет Амировнинг иккинчи фарзанди Жамил Амиров 1957-йил 3-майда туғилган. 1990—2001-йилларда у турли таркибли чолғу ансамбллари учун жаз композициялари яратган. У президент стипендиати. 2018-йилда халқ артисти фахрий унвони берилган[25].

Бастакорнинг набираси Назрин Эфендиева 1979-йил 1-январда туғилган. Эфендиева пианиночи ва бастакор. У кўплаб фахрий мукофотларга сазовор бўлган. Шу билан бирга, у Бокуда бир неча бор консерт берди. Турли мусиқа жанрларида 20 дан ортиқ қўшиқлар, композициялар ва аранжировкалар муаллифи ва ижрочиси[26]. Назрин Эфендиева 1995-йилдан бери Белгияда яшайди ва Кевин исмли театр актёри билан оила қурган. Бу никоҳдан Ҳамза исмли фарзанди бор[24].

Унинг севимли асбоби тор эди. Бастакорнинг отаси тор устаси бўлиб, ўзи ҳам тор чала оларди. Фикрет Амиров ўз хотираларида „Мени бастакор қилган озарбайжон торидир“[4] деб таъкидлайди. „Тор Озарбайжон чолғу асбобларининг кўзидир. Тор ўз оҳанги, тембри, диапазони, кучига кўра фақат бир асбоб эмас, худди оркестр ўрнини босаётгандек кўринади.“[4][5]

Ижоди

Опералар

Бастакор Ижодининг дастлабки йилларида, яъни 1948-йилда у опера жанрига мурожаат қилади[27]. Консерваторияни тугатгач, диплом иши сифатида бир пардали „Юлдуз“ операсини ёзди. Бу опера фақат қўлёзма ҳолида сақланиб қолган ва нашр этилмаган. Фикрет Амиров бу асарни ёзиш орқали бироз тажриба орттирди. Бастакор опера жанрининг муайян услубий хусусиятларини, ифода воситаларини ўзлаштира олди[1]. Бир пардали опера[2] либреттоси Озарбайжон халқ артисти Исмоил Ҳидоятзодага тегишли[3]

1953-йилда Фикрет Амиров „Севил“ операсини ёзади. Фикрет Амиров опера устида ишлашни 1949-йилда бошлаган[28]. Жафар Жаббарли сюжети асосида опера яратиш талаби нафақат композиторнинг ёзувчи ижодига бўлган ички иштиёқи, ҳамдардлигидан, балки ёзувчи Мирза Иброҳимовнинг ушбу сюжетни таклиф қилганидан ҳам келиб чиқди. Опера либреттосини ёзган шоир Талъат Айюбов асарнинг асосий драматик моҳиятини, асарнинг образли тилини, иштирокчилар характерини аниқ сақлашга ҳаракат қилган. Либреттога озарбайжон аёлининг оғир аҳволи ва қонунбузарлигини акс эттирувчи жуда ихчам муқаддима саҳнаси қўшилган. Опера жанри талабларидан келиб чиқиб, спектаклнинг айрим саҳналари бирлаштирилиб, асар ихчам суратга тушди. Операнинг ҳар бир нашрида маълум ўзгаришлар киритилди, баъзи саҳналар қўшилди, баъзилари олиб ташланди, бир қанча спектакллар ўзгартирилди[29].

Операдаги драматик тўқнашувнинг асосини бир гуруҳ прогрессив персонажлар (Севиля ва унинг дўстлари) ва ўлаётган дунё (Балаш ва унинг муҳити) вакили бўлган икки қарама-қарши ижтимоий кучлар тўқнашуви ташкил этади. Иштирокчиларнинг ижтимоий ва психологик табиати ўртасидаги зиддият операда образли-мавзуий ва композицион-структура зиддиятини келтириб чиқаради. Иштирокчиларнинг хусусиятларидан ташкил топган иккита мусиқий мавзулар мажмуаси ҳам бир-бирига зиддир. Ҳикоянинг ривожланиши жараёнида Севили ва унинг дўстларини характерловчи мавзулар бойитилади, Севиляга қарши қўйилган образлар билан боғлиқ бошқа мавзулар гуруҳи биринчи гуруҳ томонидан йўқ қилинади[30].

Опера драматургиясида кескинлик ва динамикликни изчил ривожлантириш ва ошириш тамойили муҳим ўрин тутади. „Севил“ операси драматургиясида муаллиф томонидан кенг қўлланган, опера мусиқасида муҳим ўрин тутадиган лейтмотивлар, лейтмотивлар, қисқача мотив-характеристикалар, мотив-хотиралар унинг ғоясини очишга ёрдам беради[31].

Операда Севил характеристикалари билан боғлиқ лейтмотивлар алоҳида аҳамиятга эга. Опера бош қаҳрамонининг мусиқий гавдаланишида Севилянинг биринчи бўлиб муқаддимада ифодаланган асосий лейтмотиви муҳим ўрин тутади. Лейтмотив икки қисмдан иборат: бош ва асосий. Асосий қисм катта ички куч ва биринчи куйдан қарама-қарши тўлдирувчи оҳанг билан тўлдирилади[32].

Операда Севилини уйғонишга чақирувчи лейтмотивга катта аҳамият берилади. Гулуш томонидан Севиляга мурожаатида илк бор тилга олинган ушбу лейтмотив операнинг драматик ривожи ғоясини очишда муҳим аҳамиятга эга. Операда Севил ва Балашнинг „шахсий трагедияси“ лейтмотиви — қайғули, драматик-тўлиқ, уйғун мавзу муҳим ўрин тутади. Дастлаб, иккала қаҳрамоннинг ҳис-туйғуларини ифодаловчи бу лейтмотив аста-секин Севиля мавзусидан узоқлашади ва фақат Балаш қисмида қолади. Операнинг бошқа иштирокчилари ҳам лейтмотивлар билан ажралиб туради. Опера қаҳрамонлари лейтмотивлар, ариялар, ариозолар ва ансамбл рақамлари билан тақдим этилган[32].

Фикрет Амировун операсида турли характер ва типдаги кўплаб ансамбл рақамлари мавжуд. Улар орасида Севил ва Балаш дуэти алоҳида аҳамиятга эга. Бу дуэт уларнинг характеристикасини якунлайди ва драматик нуқтаи назардан асосий саҳналарда муҳим рол ўйнайди[32].

Иккинчи пардадаги сепет бутун операнинг марказий ансамбли, энг юқори нуқтасидир. Бу нуқта барча иштирокчиларни бирлаштиради[32].

Асар кириш қисми, учта парда ва иккита расмдан иборат. Биринчи пардада Севилнинг ғамгин ариозо ва лайла қўшиғи янграйди. Улар унинг тақдиридан шикоят қиладилар. Ариозо халқ қўшиқлари руҳида ёзилган[32]. Муқаддиманинг ғамгин оҳангида якка-якка жаранглайдиган орган нуқтаси маҳзун қоралаш туйғусини кучайтириб, барча ариозларга хос бўлган ўзига хос умидсизликни юзага келтиради. Қўшиқ оҳангининг кичик диапазони ва образли-эмосионал тузилиши аризонани ғамгин-лирик халқ қўшиқлари — марсияларга яқинлаштиради. Ариозо характери — ғалати ғамгин иборалар ва ёғочдан ясалган пуфлама чолғу асбобларида (айниқса, найда) чалинадиган куйга эга халқ қўшиғи бўлиб, халқ чолғу асбобларининг мелисматик безакларини эслатади[31][32].

Фикрет Амировнинг „Севил“ операси замонавий мавзуда лирик-психологик жанрда ёзилган биринчи озарбайжон операси бўлиши билан бирга, мамлакатимиз опера санъати ривожида муҳим босқич бўлиб, композиторнинг янгича ғояларини яна бир карра намоён этди[33][34].

Бастакор замонавий мавзуга мурожаат қилар экан, опера санъатига шаҳар ҳаёти ва янги ифода воситаларини талаб қиладиган янги муҳитни олиб келди. Фикрет Амиров ижодида асосий ифода воситаси бўлган куй опера мусиқасида эмоционал бошланиш ролини ўйнайди[35]. Опера ўзининг мусиқий бойлиги, бой гармоник тили, оркестр ранг-баранглиги, симфоник тенденциялари билан эътиборни тортади. Бастакор операда мусиқанинг турли шакллари — ария, ариозо, речитатив, ансамбл ва хор эпизодларидан катта эркинлик ва маҳорат билан фойдаланган. Опера мусиқасида муҳим ўрин тутувчи лейтмотивлар қаҳрамонлар даражасида катта аҳамиятга эга[34].

„Севил“ операсининг биринчи премераси 1953-йил 25-декабрда бўлиб ўтди[36][37]. Биринчи спектаклдан олдин иккита оммавий кўрик ўтказилди. 1953-йил 9-октабр — операнинг биринчи оммавий томошасида бир қатор танқидий фикрлар билдирилди ва композитор асар устида ишлади. Ўша йилнинг 21-декабрида операнинг иккинчи оммавий томошаси бўлиб ўтди. Ниҳоят, операнинг биринчи спектакли катта муваффақият билан чиқди. Асарни СССР халқ артисти Меҳди Маммадов саҳналаштирган. Дирижёр хизмат кўрсатган санъат арбоби Афрасияб Бадалбейли эди[36].

„Севил“ операси иккинчи нашрда 1955-йил 8-майда Мирза Фатали Охундов номидаги Озарбайжон Давлат опера ва балет театри саҳнасида қўйилди[36]. Ушбу спектаклдаги ролларни премерада асосан артистлар ижро этишди. Операнинг иккинчи нашри асосида баъзи роллар ижрочиларига ўзгартиришлар киритилди. Шундай қилиб, Севил ролини Фирангиз Аҳмадова, Балаш ролини эса Казим Маммадов ижро этди[38].

Операнинг учинчи нашри 1959-йил 21-мартда бўлиб ўтди[39]. Асарни Афрасияб Бадалбейли бошқарган[39]. Севил ролини Фирангиз Аҳмадова ва Фируза Муродова, Балаш ролини эса Рашид Беҳбудов ижро этган[40]. Асарнинг бадиий асари ва бадиий дизайнини Эйюб Фаталиев яратган[38].

„Севил“ операси 1959-йил май ойида Москвада бўлиб ўтган Озарбайжон адабиёти ва санъати декадасида намойиш этилган[41]. Фикрет Амиров Москвада намойиш этиладиган опера учун учинчи нашрни тайёрлади. „Севил“ операсини Ниёзий бошқарган[38][39].

1964-йилда Москвадаги Пётр Илич Чайковский номидаги консерваторияда рус тилидаги операнинг консерти бўлиб ўтди[42]. Спектаклда Бутуниттифоқ радио ва телевидение симфоник оркестри иштирок этди[42].

1970-йилда „Озарбайжонфилм“ киностудиясида режиссор Владимир Гориккер томонидан суратга олинган „Севил“ филми намойиш этилди. Филм-опера мотивлари Фикрет Амиров операси мотивлари асосида яратилган[43].

1977-йилда опера Ниёзий раҳбарлигида Самарқандда қўйилди[44]. 1980-йилда Мирза Фатали Охундов номидаги Озарбайжон Давлат опера ва балет театрида опера бошқа жанрда саҳналаштирилди[36][45]. 1998-йил ноябр ойида „Севил“ операси бутунлай янгича кўринишда саҳналаштирилди[46].

Фикрет Амировнинг „Севил“ операси Узейир Ҳожибеёвнинг „Кўрўғли“ операсидан кейинги энг муваффақиятли ва илк спектакллардан бири саналади[47]. Опера дирижёри, бастакор Афрасияб Бадалбейли 1953-йилда "Опера театри ходимлари „Севил“ операси устида катта ҳаяжон ва ижодкорлик билан ишлай бошлаганини ёзган эди. Операнинг қиммати шундаки, бастакор ўз шахсий ҳаётига эътибор бермаган. қаҳрамонлар тақдири, лекин фуқаролик даражаси юқори бўлган ижтимоий драмада."[48]

„Музикалная жизн“ журнали 1959-йилда шундай деб ёзган эди: "Фикрет Амировнинг „Севил“ операси нафақат Озарбайжон, балки бутун кўп миллатли совет мусиқасининг ютуғидир"[49].

Балетлар

Фикрет Амировнинг балет жанридаги илк асари „Шур“ балетидир. 1968-йилда классик жанрда ёзилган бу асар хореографик новелла деб ҳам аталади[50].

„Шур“ балети муқаддима қисми билан бошланади. Олисда йигит ва қизнинг бир-бирига этишисишга интилган ҳолда қотиб қолган гавдалари кўринади[50].

Балет икки ёшнинг жавобсиз севгиси ҳақидаги мусиқий фрескадир. Балет санъатининг ўзига хос ифодалари муаллифга муваффақиятли бадиий умумлаштириш имконини берди. Бу ерда эзгулик ва ёвуз кучларнинг кураши „Авесто“даги Ҳурмузд ва Аҳриман образида тасвирланган. Асарда айнан Аҳриманнинг қўли остидаги қора кучлар Адатнинг эркин муҳаббат устидан ғалаба қозонади. Бироқ асар эпилогида муқаддимадагидек бир-бирига интилганча қотиб қолган Йигит ва Қиз образлари муҳаббатнинг енгилмас қудратини баён этади, энгилмаc муҳаббат тимсоли сифатида ифодаланади[50].

Балетда қиз ва йигитнинг рақсларидаги ихчамлик, кучли ҳис-туйғулар, мантиқийлик, мимика табиийлиги, ҳаракатлар аниқлиги ва мақсадга мувофиқлик ўз аксини топган. Улар хореографик композициянинг ҳаракати ва самимийлигини ошириб, саҳнанинг бошидан охиригача томошабинларни ҳайратда қолдира олади[51].

Асар илк бор 1968-йилда Озарбайжон Давлат академик опера ва балет театрида саҳналаштирилган. Балет либреттосини Қамар Алмасзода ёзган. Хореографияни ҳам Алмасзода амалга оширган[50]. Балетнинг театр ҳаёти муваффақиятли бўлди. Рус рассоми С. Вирсаладзе спектакл учун янги дизайнлар ишлаб чиқди[51].

1975-йилда „Экран“ ижодий уюшмаси Геннадий Бабушкин режиссорлигида Гара Гараев ва Фикрет Амировнинг учта балетига бағишланган „Афсоналар оламида“ қисқа метражли бадиий филм-балетини суратга олди. Филмнинг балет дастурида „Шур“ балети ҳам бор эди[52].

Либертто муаллифи ва хореограф Қамар Алмасзода балет ҳақида шундай ёзади: "Озарбайжон бастакорининг кучли ва ўзига хос симфониясида рақс маншаи ўзини яққол намоён қилади. Биз мукаммал, оҳангдор спектакл ярата олдик, ҳатто чет эллик томошабинлар ҳам меҳрини қозонди. Озарбайжон Давлат академик опера ва балет театрининг Франсиядаги гастрол сафари чоғида томошабинлар олқиши Фикрет Амировнинг „Шур“ балетининг улкан муваффақиятининг ёрқин ифодаси бўлди.[53]

Фикрет Амиров 1973-йилда шоир Имодиддин Насимий таваллудининг 600 йиллиги муносабати билан „Насимий достони“ балетини яратди[54]. Балет либреттосини ёзувчи Анар, хореограф эса балетмейстер Ноила Назировадир[55].

Умумлаштирилган образларда балет тушунчаси ўз ифодасини топган: Баҳор -поклик, шодлик, адолат тимсоли, севгилиси -шоир ҳаётининг маъноси, қора қарғалар -шоирни таъқиб қилган ёвуз кучлар[56].

Шеър кулминацион саҳна -Насимийнинг маҳкум этилиши билан бошланади. Саҳнага катта дор қурилган. Жаллодлар қип-қизил кийимда, жазони ижро этиш учун занжирбанд этилган шоир атрофида рақсга тушишади. Қатл пайтида саҳнадаги барча чироқлар ўчирилади ва фақат Насимий узра ёруғлик тушиб туради. Насимий монологида замоннинг оғирлиги, бахтдан жудолик билан бирга, мунаввар орзулар олами ҳам мужассам. Дор ғойиб бўлиб, баҳор рамзи бўлмиш панно фонида шоир ва унинг маҳбубаси дуэти янграйди[56].

Ёвуз, қора кучлар балетдаги жаллодлардир. Балет бошида жаллодлар рақсга тушишади, Насимий атрофида айланишади. Насимий жаллодлар орасида ўз ўй-хаёллари билан банд, севгилисини эслайди. „Насимий монологи“ бўлимида шоирнинг фикрлари баён этилган. Насимий шеърлар фонида севгилиси билан рақсга тушади[57].

„Насимий монологи“нинг Шур муғоми асосида ишланган қисми характер жиҳатдан оҳангдор рақсга яқин. Бу лирик монологда композитор ўз ижодий тасаввурида халқ рақсининг ритм ва интонацияларидан фойдаланиб, ишқ ва гўзаллик куйчиси Насимийнинг -муҳаббати, кадари, нафис туйғуларини юксак шеърият билан ифодалаган шоир образини яратади[58].

Асарда Насимий образи умумлаштирилган. Бошқа образлар шоирнинг фалсафий-поэтик ғоялари рамзидир. Насимий ижоди давомида яққол намоён бўлган енгилмас инсон шахси тимсоли сифатида шоир образи намоён бўлади. Шоирнинг севгилиси ва қизлар образлари гўзаллик тимсолидир[59].

Фикрет Амировнинг ушбу балетининг бошқа мусиқий номерларида ҳам халқ чолғу асбоблари билан оркестр тембри ҳам контраст, ҳам ўзаро уйғунликда берилган. Бу эса тасвирларнинг табиатига кўра бадиий мазмуннинг тўлиқ очилишини таъминлайди[60].

Насимийнинг маҳбубасидан айрилиши саҳнасида ижро этилган дуэтга эса муғом руҳидаги вокал речитатив, аёллар хорининг қўшиқлари жўр бўлади. Балет ўн битта хореографик чиқишдан иборат

  1. Жаллодлар рақси
  2. Насимий монологи
  3. Насимий ва севгилисининг биринчи дуэти
  4. Қизларнинг Насимий ва унинг севгилиси билан рақси
  5. Ҳужум
  6. Қизлар қайғуси
  7. Насимий ва севгилисининг иккинчи дуэти
  8. Насимий қўзғолони
  9. Жанг
  10. Абадийлик[61]

Асар 1977-йилда Катта симфоник оркестрга „Насимий ҳақида достон“ номи билан тақдим этилган. 1973-йилда Озарбайжон Давлат академик опера ва балет театрида биринчи марта қўйилган. Ноила Назированинг юксак саъй-ҳаракатлари самараси ўлароқ, спектакл театр саҳнасида профессионал тарзда намойиш қилинади[59].

1974-йилда унинг „Насимий“ вокал-хореографик достони Озарбайжон ССР Давлат мукофотига сазовор бўлган[59]. Ўша йилдан бошлаб композитор СССР Бастакорлар уюшмаси котиби бўлиб ишлади[62]. 1977-йилда „Насимий ҳақида достон“ -фожиа мусиқаси: Катта симфоник оркестр учун партитура нашр этилди[44].

Фикрет Амировнинг „Насими достани“ балети нафақат Бокуа, балки Москва ва бир қанча хорижий мамлакатларда ҳам намойиш этилган[59]. 1977-йилда Фикрет Амиров ушбу асар ижроси учун Швейсарияга таклиф қилинади. Асар шу йили Швеция филармонияси репертуарига киритилган[63].

Асар Геннадий Рождественский бошчилигида Стокголм филармоник оркестри томонидан ижро этилган[44].

Асар Швейсарияда жуда яхши қабул қилинади. Консерт залининг директори Бенгт-Улоф Энгстерм швед халқининг ҳис-туйғуларини изҳор қилди: „Бу ажойиб мусиқа бастакори, замонамизнинг кўзга кўринган дирижёри ва биринчи даражали оркестрнинг ажойиб уйғунлиги туфайли бу достон унутилмас воқеа бўлди“[64].

1976-йилда бастакор балет жанрида янги асар -"Каспийни фатҳ этганлар" вокал хореографик поэмасини яратди. Шеър илк бор 1976-йилда Совет Иттифоқи Коммунистик партиясининг ХХВ с’эзди иштирокчиларига тақдим этилган[65].

Денгиздаги нефтчиларнинг фидокорона меҳнати тараннум этилган мазкур асар спектаклини синовдан ўтган ижодий жамоа -хореограф Ноила Назирова, либретто муаллифи Анар, рассом Тоғрул Наримонбеков, дирижёр Нозим Рзаевлар амалга оширдилар. Шеър партитурасига симфоник эпизодлар билан бир қаторда вокал ва хор саҳналари ҳам қўшилган. Теймур Элчин сўзларига ёзилган хор қисмлари Давлат Хор капелласи ва „Қая“ квартети томонидан ижро этилган[65].

1979-йилда бастакор ўзини яна балет жанрида синаб кўрди. Натижада „Минг бир кеча“ балети яратилди. „Минг бир кеча“ балети Фикрет Амиров ижодидаги алоҳида босқичдир[66]. Одатда ўз асарларининг бадиий мазмунини халққа яқин мавзулардан оладиган Фикрет Амиров „Минг бир кеча“ балетини ёзиш чоғида ҳам анъанага содиқ қолган, машҳур эртакларга мурожаат қилган. Саодат Таҳмиразқизи „Бастакор ўз фикрларини, ишқ ва садоқат ғояларини ана шу эпик жанр тилида куйлайди“, деб таъкидлайди[66].

Икки қисмли балет мусиқасини Фикрет Амиров, либреттосини эса „Минг бир кеча“ эртаклари асосида Магсуд ва Рустам Иброҳимбековлар ёзган[67].

Фикрет Амиров балетининг асосий мавзусини қадим тарихга эга „Минг бир кеча“ эртаклари, бераҳм Шаҳриёр ва оқила Шаҳризода, Шарқ аёлининг ақл-заковати, мардлиги ва меҳр-оқибати, бу фазилатлар кучи билан ғалабага эришиш ташкил этади[68]. Балетда кўплаб низолар ва қарама-қаршиликлар мавжуд. Асарнинг ҳиссиёт палитраси жуда бой: шафқацизлик ва нафосат, нафрат ва муҳаббат, ўлим ва шодлик. Либретто муаллифлари Мағсуд ва Рустам Иброҳимбаёвлар ҳикоянинг асосий ғоясини қабул қилиб, унинг фалсафий моҳиятини очиб беришга муваффақ бўлганлар[68].

„Минг бир кеча“ балети кириш ва иккита пардадан иборат. Бу икки парда бир-биридан кескин фарқ қилади[69]. Оркестрнинг илк мисралари тингловчини эртаклар оламига олиб кетгандек. Арфа ва роялнинг юқори регистрдаги зарбли чолғу асбоблари билан уйғунлашиши гўзал уйғунликни яратади[68].


Симфонизм

Фикрет Амировнинг симфоник асарларида турли мавзулар акс этган. Бинобарин, унинг симфоник асарлари мазмуни, жанри ва характери жиҳатидан ҳар хил. Шунга қарамай, Фикрет Амиров симфониясининг ўзига хос, ўзига хос услуби борки, бу нафақат унинг симфоник асарларида, балки барча асарларида яққол кўринади[70].

Бастакорнинг симфоник асарлари ҳаётий воқеалар тўпламига ўхшайди. Демак, бу асарларда достон, фалсафий тафаккур, драма — таранглик, ёрқин ва янги ҳаёт жараёни бир-бирини алмаштириб, тўлдиради[70].

Бастакорнинг симфоник ижоди унинг симфоник муғомларидан анча олдин бошланган. Унинг илк симфоник асарлари 1943-йилда ёзган „Улуғ Ватан уруши қаҳрамонлари хотирасига“ симфоник поэмаси ва 1947-йилда шоир Низомий Ганжавийга бағишланган „Низомий“ симфониясидир[71].

Бастакор ижодида Низомий мавзуси катта ўрин тутади. У Низомий шеърияти билан кўплаб буюк асарлар яратди. Фикрет Амиров Низомий Ганжавий шеърияти ва мероси ҳақида ўз фикрларини қуйидагича ифодалаган: „Низомий шеърияти ўзининг гўзаллиги, мазмунининг чуқурлиги ва моҳияти, образларнинг яққолиги, юксак маънавий-ахлоқий идеаллари, эҳтирослар кураши, энг муҳими эса — драматиклиги, баъзан фожиали кескинлиги билан мени ўзига тортади. Шоир ҳаётида ҳам, унинг қаҳрамонлари ҳаётида ҳам жуда оғир воқеалар бўлган — мен бунга бефарқ қола олмасдим. Низомий Ганжавий шеърияти мусиқани талаб қилади, бу шеъриятнинг ўз оҳанги, ўз муғоми бор.“[3].

„Низомий“ симфонияси тўрт қисмдан иборат. Асарнинг тузилиши, қисмларнинг бир-бири билан бирлиги, ҳиссий жиҳатдан алоҳида қисмларнинг гавдаланиши мусиқа тилида ифодаланган. Шу жиҳатдан „Низомий“симфонияси мумтоз симфония талабларига жавоб берадиган асардир[72].

Бу асарда композитор шоир мисралари билан Низомий образини тўлиқ яратишнинг мантиқий йўлини гавдалантириб, муваффақиятли натижага эришади. Шундай қилиб, ҳар бир қисм бошида шоир шеъриятидан намуналар янграйди ва композитор мусиқаси билан узвий қўшилиб, тингловчини Низомий оламига олиб боради[73].

Симфониянинг биринчи қисми кириш сўзи билан бошланади. Симфония эпиграф ролини ҳам бажаради, уни тантанали, ҳиссий туйғуларни ўзида мужассамлаштирган, шоир образи билан ассоциация яратувчи мусиқа билан уйғунлашади[73].

Биринчи қисмнинг соната аллегорияси мавзуларнинг интонацияси билан ажралиб туради. Бу мавзу асосий партия, мадҳия ёрдамчи партияси ва якунловчи партиянинг лирик вариантини ташкил этади, улар ягона образнинг турли томонларида ифодали эҳтиросли ва ҳиссиётлидир. Асосий қисм аввал виолончелда, кейин скрипка ва виолончелда ижро этилади. Мавзуларни турли гармоник ва оркестр рангларида тақдим этиш орқали композитор уларни динамик қилади ва шу билан уларни драматик кулминацияга олиб келади[72].

Ривожланиш қисми катта эмас, у ёрдамчи партияга асосланган. Субектнинг турли хил полифоник ўзгаришлари, такрорланувчи аустинлик, динамиканинг аста-секин кучайиши, ритмнинг беқарорлиги мусиқага таранглик характерини беради. Қисқартирилган репризиядан кейин Низомий лейтмотиви асосан кодга келади. Ёрдамчи партиялар мавжуд эмас[72].

Эскизнинг иккинчи қисми тингловчининг диққатини валс томонидан яратилган ёрқин, бепарво ҳис-туйғуларга қаратади. Бу қисмнинг илҳомлантирувчи, шеърий мусиқаси алоҳида эркинлиги билан эътиборни тортади. Озарбайжонда илк бор валс жанри симфонияга шундай юксак поэтик савияда Фикрет Амиров томонидан киритилган[74].

Тўртинчи қисм рондо шаклида. Бу ерда олдинги қисмлардаги мавзулар — масалан, биринчи қисмдаги ишланмалар, иккинчи қисмдаги мавзулар, кириш сўзлари такрорланади ва симфонияга умумлашган уйғунлик келтиради. Бу қисмда Низомий лейтмотиви ҳам бироз ўзгартирилган ҳолда жаранглайди. Охирги қисмда иккита мавзуга — поссож киришига ва Низомий лейтмотивининг ўзгарган интонацияларига мурожаат қилиб, асосий мавзу устунлик қилади. Охирги қисмнинг кенг, динамик коди ҳам Низомий лейтмотивига асосланади. Шундай қилиб, бастакор симфониянинг асосий ғояси бўлган мусиқа тилида шоир даҳосини ифодалайди[75].

Симфония торли асбоблар учун ёзилган. Бироқ, оркестр бир ҳил композицияга эга бўлишига қарамай, асарнинг мусиқий ранглари ранг-баранглиги, материалнинг динамик, интенсив ривожланиши, гармоник тилнинг бойлиги — асосий ва ёрдамчи қисмларнинг тематик кетма-кетлиги, остинатик ҳаракатлар. параллел квинтетлар ва бошқалар. тузилиш қонуниятларининг аниқлиги билан фарқланади[76].

Симфония биринчи марта 1947-йил 15-сентабрда Москвада Пётр Илич Чайковский залида Низомийнинг 800 йиллигига бағишланган кечада ижро этилган. Симфонияга Николай Анасов дирижёрлик қилган[77].

„Низомий“симфонияси нафақат республикамиз, балки кўплаб мамлакатларнинг консерт залларида ҳам янгради ва таниқли созандалар томонидан муваффақиятли кутиб олинди. Бу симфония ҳақида бастакорга махсус хат йўлланган. Шундай қилиб, 1963-йилда Лейпциг радиоси симфоник оркестри ходимлари композиторнинг туғилган кунига совға сифатида Низомий симфониясини ижро этишга қарор қилишди. Дирижёр Ханс Родер раҳбарлигида асар Германияда ижро этилади ва ансамбл Фикрет Амировга махсус мактуб юборади[78].

„Низомий“ симфонияси 1965-йил 6-майда РСФСРда хизмат кўрсатган артист Геннадий Рождественский бошчилигида Англияда Роял Фестивал Ҳолдда ижро этилди[79]. Бу консертда бастакорнинг ўзи иштирок этган. 1964-йил март ойида симфония Геннадий Рождественский раҳбарлигида Бутуниттифоқ радио ва телевидениенинг Катта симфоник оркестри томонидан ижро этилди. Геннадий Рождественский асар ҳақида шундай ёзган эди: „Янги таҳрирда симфония такомиллаштирилди, лирик ранглар майинроқ ва нозикроқ, фожиали эпизодлар янада аниқ ва жиддийроқ тус олди. Асар зоҳиран тумтароқли, тембр турли-туманлиги билам эмас, инсон толейи ҳақида чуқур ўйга толдириши билан рағбат қозонмоқда.“[79]

Симфония 1968-йилда Туркияда дирижор Сабаҳаддин Галандари бошчилигида ижро этилган. Ўша йили Фикрет Амиров Туркияга расман таклиф қилинади. Ташриф давомида бастакор билан учрашувлар ўтказилиб, асарлари ижро этилади. Низомий симфонияси Туркияда айниқса машҳур. Симфония жуда муваффақиятли бўлган, турк матбуоти асар ҳақида кўплаб мақолалар чоп этган[80].

Турк адиби Тариҳ Кювен 1968-йили „Улус“ газетасида „Фикрет Амировнинг Низомий симфониясидан ларзага келдим“ деб ёзган эди. Бир лаҳзада айтилмаган янгиликни очиб беришга йўналган, гуркираб оқаётган вулқон оқимини эслатувчи бу асар буюк бастакоримизнинг „Низомий“ симфониясидир…"[81]

Фикрет Амировнинг симфоник асарлари қаторига унинг „Симфоник портретлари“ ҳам киради. 1970-йилларда ёзилган бу асарида бастакор ўз мусиқаси билан Озарбайжоннинг таниқли маданият ва санъат арбоблари Узейир Ҳожибейли, Жаъфар Жабборли, Булбул, Самад Вурғун, Ҳусайн Жовид, Ниёзий образларини тақдим этишга ҳаракат қилган[82].

Фикрет Амировнинг „Симфоник портретлари“ 7 қисмдан иборат. Шоир бу образларни улуғлашда Теймур Элчин матнларидан ҳам фойдаланган. „Симфоник портретлар“нинг биринчи қисми Озарбайжон вокал санъатининг кўзга кўринган намояндаси Булбулга бағишланган асар билан бошланади. Бастакор Асаф Зейналли Жаъфар Жаббарли сўзларига басталаган „Менинг юртим“ романида ҳам Булбул репертуаридаги интонациялардан фойдаланади. Бу интонациядан ташқари оркестр Теймур Элчиннинг Озарбайжонга бағишланган шеъридан ўзига хос пафос билан ўқийди[83].

Асарнинг иккинчи қисми Жаъфар Жабборлига бағишланган. Асарнинг бу қисми монолог шаклида ёзилган. Бу оркестр билан мецо-сопрано овозини ўз ичига олади. У композиторнинг „Жафар Жаббарли портрети“ вокал асаридан парчаларни ижро этади. Сўнгра Теймур Элчиннинг шоирга бағишлаган шеъри ўқилади[83].

„Симфоник портретлар“нинг учинчи қисми Самад Вурғун ҳақида. Шоирнинг ички дунёси билан боғлиқ бўлган бу портретнинг мусиқий тилида ашуг интонациялари сезилади. Бу ердаги мусиқа шоирнинг „Озарбайжон“ шеъри мисралари билан ҳамоҳангдир[84]

Асарнинг тўртинчи бўлими Узейир Ҳожибековга бағишланган. Бастакор Узейир Ҳожибеёвга муҳаббатини мусиқа тили билан ифодалашга ҳаракат қилган. Демак, бу рақам Фикрет Амиров томонидан Узейир Ҳожибеёвнинг „Лайли ва Мажнун“ операсидаги баъзи мусиқий рақамларга ишора қилиб оркестр қилинган[қейд 6].. Бу ерда Теймур Элчин шеъри ҳам эшитилади[84]

„Симфоник портретлар“нинг бешинчи қисми маэстро Ниёзийга бағишланган. Бу ерда унинг мусиқа санъатида тутган ўрни аниқроқ ифодаланган[84].

Асарнинг олтинчи қисми атоқли драматург Ҳусайн Жовидга бағишланган. Бунинг учун бастакор аввалги сонлардаги каби ранг-баранг товуш ижросидан ҳам фойдаланади[84].

Ватанпарварликни тараннум этувчи еттинчи қисм „Ўлкам“ деб номланади. Эпилогда яна Озарбайжонга мадҳия янграйди[84]..

Фикрат Амиров азалдан шеъриятга қизиқиб, ўз мусиқасида озарбайжон мумтоз шоирлари образларини абадийлаштирган. Шу маънода композиторнинг „Низомий“ симфонияси, „Низомий“, „Насимий достони“ балетларини кўрсатиш мумкин. Бастакорнинг „Симфоник портретлари“да Ҳусайн Жовид, Жаъфар Жаббарли каби ёзувчилар образлари Амиров мусиқасининг юксак бадиий ғояларини акс эттирувчи оҳангдор оҳанглар билан берилган. Бастакорнинг ана шундай асарларидан бири „Вогифи“ симфоник шеъридир. Асар 1964-йилда шоир, Қорабоғ хонлиги вазири Молла Панаҳ Вогиф шеъриятига муҳаббат ифодаси сифатида ёзилган[85].

Фикрет Амиров 1983-йилда нашр этилган „Мусиқий фикрлар“ китобида асар ҳақида ёзади: "„Буюклик“, „Доҳий“ иборалари мулла Панаҳ Вогифни бошқа буюк, даҳо шоирдан ажратиб турмайди. Менимча, Воқиф ҳақида янада улуғворроқ гап айтиш керакдек. Шахсан мен бу сўзни топа олмаяпман. Биламан, ўша сўзни излаб, беихтиёр пианино орқасига ўтиб, Воқиф ҳақида ўйлаб „Вогиф“ симфоник шеърини ёздим"[85].

Фикрет Амировнинг 1964-йилда шу фикрлар билан ёзилган „Вогифи“ шеърида ҳам унинг ижодий услубига хос куйлар бор[85].

Симфоник муғомлар

Фикрет Амиров 1948-йилда „Шур“ ва „Курд овшари“ симфоник муғомларини яратди[37]. Бу икки симфоник муғом композитор ижодида алоҳида ўрин тутади[86].

„Шур“ ва „Курд овшари“ симфоник муғомлари дуологик хусусиятга эга. „Шур“ симфоник муғоми Шур, Шур-Шаҳноз, Баёти, Ароқ, Симойи-Шамс қисмларидан иборат. „Курд-овшари“ дуологиянинг иккинчи қисмидир. Шунингдек, у „Шур“ муғомидан кичикроқ. Асар „Курд-овшари“ зарбли муғом хусусиятларига асосланган бўлиб, тўрт бўлимдан иборат. „Курд-Овшари“ муғоми жуда тез ижро этилади ва „Шур“ муғомига қараганда кичикроқ ҳажмга эга[37][87].

„Шур“ симфоник муғоми бир неча қисмдан иборат: Шўр, Шур-Шаҳноз, Баяти, Ароқ, Симойи-Шамс. Ҳар бир бўлимдан кейин қисқа ранг ёки тасниф эшитилади. Бастакор ишлатган Ироқ шохчаси Шур аппаратига киритилмаган. Ироқ — Раст ва унинг оиласи муғом чолғуларининг қўнғироқ қисмидир[88].

Беш бўлимдан иборат „Шўр“ симфоник муғоми бир хил тематик материал асосидаги муқаддима ва тўлдирувчи қисмлар билан ўралган бўлиб, асар эпик мавзу билан очилади. Мавзу аввал бош кларнетда, сўнгра гобойда, кейин эса торли чолғуларда ижро этилади. Кириш Кенгаш таснифига асосланади. Мавзу аста-секин нисбатан қўнғироқ регистрларини қамраб олган энгил оркестр тембрларига эришади. Кейинги бўлимда Маейи-Шур арча хамиртурушлари кўриб чиқилади. Кларнет яккахон хонанданинг ролини ижро этади. Бу эпизод остинат бошидаги муқаддима варианти билан якунланади[89].

Асарнинг учинчи йирик қисми „Баёти“дир. Бастакор Шўр муғомининг баяти-курд бўлимидаги интонацияларни Чўбан-баяти интонациялари билан уйғунлаштирган. Баяти қўшиқ ва рақс эпизодларининг муғом импровизацияси билан алмашинишига асосланади[90].

Шўр шаҳноз бўлими арчанинг юқори чорак қисмини билдиради. Унинг марказида кичик тасниф яширинган. Бу ёрқинроқ мавзу. Бастакор бу қисмни тасниф сифатида қайд этмайди. Флейта-пикколо ва бас кларнет бу мавзуни соф шарқона ранг билан ижро этади. Шўр-Шаҳноз бўлими рангли бўлиб тугалланган. Ранг юмшоқ ва юмшоқ обой соло билан бошланади. Бу ерда „Ай қадаси“ халқ қўшиғи ишлатилган. Кейин мавзу кларнет ва най билан ижро этилади. Рақс ва қўшиқ бошланишини уйғунлаштирган бу ранг нозик ва ёқимли овоз билан ўзига хос ритмга эга[91].

Кейинги эпизодда муғом импровизацияси остинат ритми билан уйғунлашган. Яккахон карнай остонат нури фонида импровизация қилади. Сўнгра най, карнай ва кларнетда куй, мис пуфлама чолғу асбобларида ритмик остинато чалинади. Тембрларнинг ўзига хос полифонияси мавжуд. Симой-шамс бўлими оркестр тутти билан якунланади. „Шўр“ симфоник муғами кириш мавзуси билан якунланади. Ниҳоят, бас кларнет яна чалинади[89].

„Курд-Овшари“ симфоник муғоми курд-овшарий қофия-муғом хусусиятларига асосланган. Иш тўрт бўлимдан иборат. Жуда тез сур’атда ижро этилган асар композиторнинг „Шўр“ симфоник муғомига нисбатан миниатюрадир. Бу ерда муғомнинг асосий хусусиятлари сақланиб қолган, фақат Шаҳноз бўлими импровизация қилинган. Фикрет Амиров „Шур“ симфоник муғомидан фарқли равишда „Курд-Овшари“ симфоник муғомида тасниф ва рангларни афзал кўрмади. Истисно тариқасида фақат Шоҳноз бўлимидан олдин таснифланади. Курд-овшари симфоник муғоми тўрт қисмдан иборат: Овшари, Шаҳноз, Курди, Мани[92].

„Курд-Овшари“ симфоник муғоми нафис, лирик ва нафис кириш мавзуси, айниқса, бас-кларнет билан очилади. Мавзу уч қисмдан иборат бўлиб, яккахон куй бутун оркестр қисми билан алмашинади. Шаҳноз участкаси яхши ривожланган ва эркин импровизация шаклида қурилган. У аккордлар билан бошланса ҳам, кейин диалог шаклида берилади. Шамол ва торли асбоблар диалогга қўшилади. Пианино яккахонида яккахон чалинган кичик каденс „Шур“ симфоник муғомидан Шўр-Шаҳназ бўлими материали бўйича бутун бўлимни кулминацияга олиб келади. Бу қисм оркестр томонидан ижро этилади[87].

„Курд-овшарий“ симфоник муғомининг сўнгги бўлими „Мани“ тантанали[87]. Овшари каби бу бўлим ҳам рондовари. Рондо эпизодлари Симойи-Шамс ва бастакор аллақачон „Шўр“ симфоник муғомида қўллаган эпизод асосида яратилган. Бу ерда эпизод янги оркестрда тақдим этилади[93].

Симфоник муғомлар илк бор 1948-йил 8-августда Озарбайжон давлат филармониясида маэстро Ниёзий раҳбарлигида ижро этилиб, кейинчалик дунёнинг консерт залларида ижро этилган. Энг машҳур дирижёрлар ва мусиқашунослар бу асарга юқори баҳо беришган. Шу маънода хорижлик созандалар профессор Фишер, Остинго ва бошқалар Фикрет Амировнинг симфоник муғомлари, айниқса, „Шур“ ҳақида ижобий фикр билдирадилар. Улар бу асарларни Шарқ симфонияси ривожидаги янги қадам сифатида баҳолайдилар[94].

„Шур“ симфоник муғомига бағишланган кўплаб мақолалар мамлакатимиз ва хорижий оммавий ахборот воситаларида чоп этилган. Франсиянинг „Диск“ журналида ёзилишича, „Шур симфоник муғоми ўзининг таъсирчанлиги ва ёрқин оркестр маҳорати билан франсуз томошабинларида катта қизиқиш уйғотди. Шур муғомида барча буюк мусиқа асарларининг улуғворлиги ва ҳақиқати бор“. Бу асар Геннадий Рождественский ва Леополд Стоковеский каби дирижёрлар томонидан ҳам ижро этилган. Озарбайжон дирижёрлари Рауф Абдуллаев, Фахриддин Каримов, Ялчин Адғозалов ва бошқалар „Шўр“ симфоник муғомининг таржимонларидир[95].

Фикрет Амировнинг яна бир симфоник муғоми „Курд-Овшари“ 1948-йилда Озарбайжон Давлат филармониясида маэстро Ниёзий раҳбарлигида ижро этилган. „Шур“ ва „Курд овшари“ симфоник муғомлари учун композитор 1949-йилда СССР Вазирлар Советининг қарори билан СССР Давлат мукофоти билан тақдирланган[37] . Дунёнинг турли мамлакатларида ижро этилган симфоник муғомлар сингари „Курд-овшари“ ҳам катта муҳаббат билан кутиб олинди[96]. Фикрет Амиров ижодига алоҳида эътибор қаратувчи мусиқашунос олим Б. М. Ярустовский америкалик тингловчиларнинг асарга муносабати ҳақида шундай фикр билдиради: Бу биз учун „Шарқ симфонияси“нинг бошланиши эди"[97].

„Шур“ ва „Курд овшари“ симфоник муғомлари 1972-йилда Ниёзий раҳбарлигида Озарбайжон Давлат симфоник оркестрида, 1996-йилда Рауф Абдуллаев раҳбарлигида Москва радиоси симфоник оркестрида, 1998-йилда Москва радиоси симфоник оркестрида ижро этилган. Антонио де Алмейда раҳбарлигида Москва симфоник оркестрида ва 2010-йилда Дмитрий Яблонский раҳбарлигида Россия филармонияси оркестрида чиқиш қилди[98].

1967-йилда „Боку-Телевизия“ студияси раҳбарлигида Ориф Газиев режиссорлиги ва ссенарийси остида „Шўр“ номли оқ-қора қисқа метражли ҳужжатли телевизион филм-концерти тайёрланди. Ҳужжатли филмда Фикрет Амировнинг „Шўр“ ва „Қурдовшари“ симфоник хонандаларининг саҳна ҳаёти акс этган. 1968-йилда Тбилисида бўлиб ўтган „Прометей-68“ кинофестивалида ушбу мавзунинг оригинал ечими учун суратга олиш гуруҳи махсус диплом билан тақдирланган[98].

1971-йилда бастакор „Гулустан-Баёти-Широз“ учинчи симфоник муғомини яратди. „Гулустан-Баёти-Широз“ аввалги икки симфоник муғомдан кўп йиллар ўтиб яратилган. „Шур“ ва „Курд-Овшари“ симфоник муғомлари муваффақиятга эришганидан кўп йиллар ўтиб, Фикрет Амиров яна шу жанрда ўзини синаб кўришга қарор қилди ва натижада „Гулустан-Баёти-Широз“ симфоник муғоми яратилди[99].

Бастакор бу асарини қадимги Шарқ шоирлари Саъдий ва Ҳофизга бағишлаган. Асар номи бу борада рамзий маънога эга. Саъдий Шерозийнинг машҳур асарларидан бири „Гулустон“ қасидасидир. Саъдий ҳам, Ҳофиз ҳам Шерозда яшаб, Саъдий „Гулустон“ асарини шу ерда тугатган. Ёзувчи учинчи симфоник муғом устида ишлаётган чоғида адиблар ватанига саёҳат қилиб, қабрларини зиёрат қилган. Саёҳатдан қайтгач, бастакор учинчи симфоник муғом ҳақидаги ўз фикрларини батафсил баён қилди[100].

„Озарбайжон“ мавзуси

Фикрет Амиров 1950-йилда „Озарбайжон сюитаси“ни ёзган[37]. Тўрт қисмдан иборат сюита турли тахталарни алмаштириб туради [39]. Биринчи қисми „Ёшлик, гўзаллик“, иккинчи қисми „Чўпон-баяти“, учинчи қисми „Бизнинг қишлоғимизда“, тўртинчи қисми „Сен қўшиқчи эмассан, Боку“ деб номланади. Биринчи қисм ашуг мусиқаси ритмлари асосида яратилган бўлиб, у жуда жўшқин ва жўшқин. Иккинчи қисм ландшафт тахтаси, лирик, бу ерда муғом сатрлари сезиларли. Учинчи қисм ялли рақсини эслатади. Охирги қисм марш характерида бўлиб, Боку мадҳияси ҳисобланади. Сюитадаги миллий куйлар, бой оркестрлар Самад Вурғун шеърларидан илҳомланган. Асар Самад Вурғунга бағишланган[101].


Сюитанинг биринчи қисми байрамона куй билан бошланади. Мавзу оркестр тутти билан янграйди. Бу қисм рондо шаклида. Рефрен вазифасини бажарадиган бошланғич мавзу ҳар сафар янги тембр оҳангларини олади. Эпизодлар шаффофроқ рангларга эга[101].

Сюитанинг иккинчи қисми[қейд 7] чорвачилик характерига эга бўлиб, она табиат гўзалликларини улуғлайди. Асосий мавзу[қейд 8] ёғоч пуфлама чолғу асбобларининг алмашинадиган яккахонида янграйди. Бундай тембрлар чўпон трубасининг овози билан боғлиқ. „Чўпон баяти“ мавзуси халқ ҳавосига яқин, худди нақшлардан тўқилгандек. Сюитанинг учинчи қисмида Аллегретто қувноқ, ҳаётни севувчи образларга қайтади. Аниқ, равон ритмга эга бўлган фаол предмет[қейд 9] интонация жиҳатидан унга яқин бўлган бошқа предмет билан алмаштирилади[қейд 10][101].

Суитанинг бу қисми мураккаб уч қисмли рондо ва вариация чизиқларини бирлаштиради. Вариация асосан оркестрда намоён бўлади. Ёғочдан ясалган пуфлама чолғу асбобларининг яккахон ижроси оркестрда кенг қўлланади. Бу хусусият халқ чолғулари — асосан найга тақлид қилиш билан боғлиқ[101].

Суита охири муҳташамдир. Шамол ва торли чолғу асбоблари уйғунлигида жаранглайдиган киришнинг марш мавзуси (чаҳаргаҳ лади) нуқтали ритмда асосий мавзу билан алмашиниб туради. Ёрдамчи мавзу лирикдир. Финалнинг ўрта қисми ҳам ушбу мавзуни ишлаб чиқишга асосланган. Экспозициянинг ёрдамчи мавзуси ўрта бўлимда ритмик тарзда ўзгаради ва янги хусусиятларни олади. Остинат предмети ритмик фигуралар фонида марш характерини олади. Бу ерда бастакор флейта-рикколо ва тембр кашфиётидан инглиз рожоку комбинациясидан фойдаланади. Бу карнай овозини эслатади. Мавзу ранг-баранг бўлиб, Ватан гўзалликларини тараннум этувчи мадҳия билан якунланади[101].

Ниҳоят, мис чолғу асбоблари билан марш мавзуси ва фаготларнинг торли чолғу асбоблари билан биргаликда киритилиши полифоник бирикмадаги ритмик остинато фонида янграйди[37]. Бу товуш байрам маршини эслатиб, сюитанинг оптимистик ғоясини яна бир бор тасдиқлайди[102].

Самад Вурғун асар ҳақида гапирар экан: "Буюк бастакор Фикрет Амировнинг „Озарбайжон сюитаси“ асарини тингладим. Менда шунчалик кўп таассуротлар, қувончлар борки, уларни ёзма равишда айтиб бўлмайди. Фақат шуни айтишим мумкинки, Фикрет ижод қилган. мени кўтарган иш. Капаз бошига. Айниқса, Чўбан-баяти қисми қувончимни бироз оширди"[101].

1961-йилда Фикрет Амиров „Озарбайжон“ туркумининг давоми сифатида шу мавзуда иккинчи йирик асар „Озарбайжон капричиоси“ни яратди. Бу асар ўзига хос қарама-қарши лавҳалардан қурилган ёрқин, миллий асардир. Жуда оҳангдор, ранг-баранг, темпераментли мусиқаси билан ажралиб турадиган бу асар юқори тоифадаги оркестрлар палитраси билан ажралиб туради. „Озарбайжон капричио“си бир қанча асосий белгилари билан ажралиб туради: оҳанг, калит, ритм ва тембр[103].

„Озарбайжон Капричио“ услубини „Шарқий барокко услуби“ билан тавсифлаш мумкин. Ушбу тантанали мусиқа контрастли тахталардан иборат. Шундай қилиб, ҳашаматдан ташқари, нозик лирика ва капричио жанрлари турли шаклларни олади. Бастакорнинг бой тасаввури халқ мусиқасига яқин мавзуларни алмаштиришда, бу мавзуларни бир-бири билан боғлашда намоён бўлади[104].

„Озарбайжон капричиоси“ трио фигурасига асосланган мавзу билан очилади. Бу рақам лейтенантнинг бир тури. Бу провокацион мавзу шиша услубида трилогия лейтинизациясига асосланган лирик мавзу билан алмаштирилади. Кейин найда лирик-пасторал мавзу чалинади. Шу муносабат билан, яна трилогия лейтинтонизацияси ўзини намоён қилади. „Озарбайжон капричиоси“ асарининг марказий мавзуси кенг, муҳташам ва реал янграйди. Бу мавзу Озарбайжоннинг табиий гўзалликларини тараннум этади[105].

РСФСРда хизмат кўрсатган санъат арбоби, дирижёр Абрам Стасевичнинг бу асар ҳақидаги фикрлари қизиқ: "Мўжизавий озарбайжон куйларига бой, бастакор Фикрет Амировнинг „Озарбайжон каприччоси“ ёрқин, ранг-баранг композициядир. Бастакор жўшқинлиги билан ёзилган бу асар рус симфонияси анъаналарининг давоми бўлиб, машҳур италян бастакори Пётр Илйич Чайковскийнинг „Италян капричиоси“ асарига руҳан яқиндир[103]".

Бастакорнинг „Озарбайжон“ мавзусидаги сўнгги асари „Озарбайжон гравюралари“дир. Фикрет Амиров бу асарни 1975-йилда яратган[44]. Асар уч қисмдан иборат: „Олов рақси“, „Сен гўзалсан“, „Гобустонда“. Барча гравюралар бир-бири билан зиддиятли, ўзига хос тасвир-эмоционал мазмунга эга. Биринчи гравюра қадимий мифологик тасвирлар билан боғлиқ бўлиб, ҳаётнинг асосий унсурларидан бири бўлган оловга бўлган ишончни акс эттиради. Бу гравюранинг мусиқаси жуда темпераментли ва шижоатли[106].

Шу номдаги халқ қўшиғи номини эслатувчи иккинчи гравюра — „Гўзал, сен“ композиторнинг ўз Ватанига мурожаатини акс эттиради. Ватанини севадиган, унинг гўзалликларига қойил қолган муаллиф ўзининг юксак туйғуларини олижаноб тарзда очиб беради. Гўзал куй бастакорнинг турли туйғуларини акс эттиради[106].

Учинчи гравюра „Гобустан“ деб аталади. Қоя тасвирларига бой бўлиб, унда буюк аждодлар ҳаёти тасвирланган. „Гобустон“даги ўймакорлик тарихий ўтмишга саёҳатдир. Мусиқашунос олим В.Шарифова-Алихонова шундай ёзади: „Бу ерда ўтмиш замондошларимиз нигоҳи билан қаралади. Ўймакорлик мусиқасида замонамизнинг ўзига хос хусусиятлари, хусусиятлари кўп. Шу боис у замонавий ҳаётнинг ритмик нафасига тўла“[106].

„Озарбайжон гравюралари“ асари бутун бир туркумдир. Бўлаклар бир хил фикр маъноси билан боғланади. Бу ерда биринчи ва учинчи қисмлар табиатан ўхшашдир. Ҳар икки қисм ҳам Озарбайжоннинг тарихий ўтмишига бағишланган. Биринчи қисмда оташпарастлик ҳақидаги афсоналар, учинчи қисмда Гобустондаги қоятош расмлари ҳақидаги ривоятлар жонланади. Иккала қисм ҳам жуда жиддий эшитилади ва қадимий рангга эга. Бу ерда оловли, „олов рақси“ характери яратилган. „Озарбайжон гравюралари“ асарининг оркестр услуби зарбли чолғу асбобларидан кенг фойдаланиш билан ажралиб туради. Шундай қилиб, биринчи ва учинчи гравюралар ибтидоий даврни тавсифловчи қадимги ўтмишга саёҳатдир. Бу воситалар ёрдамида ўша давр қиёфаси жонланади. Гобустонда зарбли яккахон учинчи ўймакорликнинг бошланиши Гавалдош овозига ўхшайди[106].

Фикрəт Əмиров вə тарзəн Бəҳрам Мансуров 1973-cü илдə

Вокал асарлар ва мусиқий комедиялар

Маммад Саид Ордубадий сўзи ва лирик дифирамб шаклида ёзилган „Кулибман“" қўшиғи бастакорнинг севимли услубида. Бу ерда муаллиф ҳали ҳам валс ритмини қўллайди. Қўшиқда икки ошиқнинг муҳаббат туйғуси юксак бадиий гўзаллар билан таъминланган. Бироқ бу қўшиқда „Баҳаримсан“ қўшиғига қараганда чуқурроқ иштиёқ ва тажриба бор. Қўшиқнинг динамик оҳангининг Шуштар услубида ривожланиши ҳам муғом тамойилларидан келиб чиқади[107].

Шеърнинг ҳар бир байти ва сўзи бастакорнинг оҳанглари билан чамбарчас боғлиқ. Қўшиқ қисман. Иккинчи бўлим кўпроқ қўнғироқлар билан бошланади. Оҳанг жуда бой бўлиб, фиоритуралардан тузилган[108].

Самад Вурғун сўзи билан яратилган „Баҳоримсан“ қўшиғи ҳам муҳаббатнинг лирик мавзуси бўлиб, ҳаётдаги муҳаббатнинг чамбарчас бирлиги ва бу гўзалликлар инсонни ҳаётга муҳаббат уйғотиши билан бирга, ҳаётнинг гўзаллиги, илҳом ва илҳом бахш этади. одамларга бўлган севгимнинг кучи. Қўшиқ энгил валс шаклида ёзилган. Қўшиқнинг пианино қисми вокал қисми билан бирга ривожланиб, оҳангдор элементларнинг ташувчиси эканлигини исботлади[109].

„Баҳоримсан“ қўшиғи ҳам шишада. Бу қўшиқнинг валс темпида ёзилган фортепиано қисми вокал билан бирга ривожланади ва оҳанг элементларининг дирижёри сифатида тақдим этилади. Икки қўшиқ ўртасида ўхшашликлар мавжуд. Шундай қилиб, „Баҳаримсан“ ва „Гулерам Гулсен“ қўшиқлари ҳам валс ритмида, ҳам шиша услубида бир-бирига боғлангандек эди. Ваҳоланки, „Гулерам гулсен“ қўшиғи матнида тўлиқроқ ва чуқурроқ фалсафий маъно бор. Бу ишқ туйғусини ифодалашда композитор муғом интонацияларидан ҳам фойдаланади[108].

Бастакорнинг лирик ишқ мавзусида ёзган қўшиқларига эътибор қаратган „Севдийим ярдир менинг“ қўшиғи ҳамиша эътиборни тортадиган, репертуарини безаб турган санъат намуналаридандир. ижрочилар. Қўшиқ матни ва оҳанги бир-бири билан чамбарчас боғланган. Бу қўшиқда ҳам Фикрет Амировнинг халқ оғзаки сўзларидан фойдаланиб, фолклор фондининг ўзига хос варианти яратилган[109].

Забул муғомига „Севимли ҳовлим меники“ қўшиғи ёзилган. Қўшиқ оҳанглар билан уйғунлашган лирик мусиқа ва ошиқнинг уни интиқлик ҳисси билан кутаётганини ифодалайди. Бу борада Фикрет Амировнинг Теймур Элчин сўзига басталаган „Тўй“ қўшиғини учратиш мумкин. Бу қувноқ, ёқимли, оптимистик қўшиқ халқ мусиқасига хос, ўйноқи ритмли 6/8 ва 4/4 ўлчамдаги алмашинишдан иборат бўлиб, оддий икки қисмли шаклга эга. У бастакор Теймур Элчин билан узоқ вақт ҳамкорлик қилган. Бу қўшиқ ана шу ҳамкорликнинг намунасидир[110].

Фикрет Амировнинг қўшиқ ижодида ҳам кундалик мавзулар ўз аксини топган. „Ўйинчоқ“, „Лайлай“ қўшиқлари бунга мисол бўла олади. Наби Хазрий сўзига ёзилган „Лайлай“ қўшиғи сегаҳ режимида. Бу эса халқ оғзаки ижодига асосланган „Лайлай“ мусиқасига жуда хосдир. Қўшиқ қўшиқ, нақарот тарзида тузилган. Жуда бой куйнинг ривожланиш усуллари муғомга яқин. Қўшиқда онанинг фарзандига бўлган энг муқаддас, мусаффо туйғулари акс эттирилган[111].

Теймур Элчин сўзига ёзилган „Гул танладим“ қўшиғи бастакорнинг севги мавзуида ёзилган қўшиқларига мансуб. Бу қўшиқ ҳам икки ошиқнинг покиза муҳаббатини тараннум этади[112].

Фикрет Амиров қўшиқлари орасида кулгилилари ҳам бор. Бунга Теймур Элчин қаламига мансуб „Нима қилдим“ қўшиғини мисол қилиб келтириш мумкин. Баяти-Широз услубида ёзилган бу қўшиқда базмнинг ўзи билан ноз-карашма қилган ошиқга бўлган муносабати меҳр билан ифодаланган. Баяти-Широзда ёзилган бу қўшиқ кулгили ва кулгили. Қўшиқнинг рефрени арча уззал қисмидаги интонациялар асосида яратилган[112].

Фикрет Амировнинг вокал ижодига унинг Теймур Элчин сўзи билан тузилган „Грузия — Руставели“ симфоник оркестри учун асари[қейд 11] ҳамда Жаъфар Жаббарли портрети киради[113].

Фикрат Амиров болалар учун қўшиқлар ҳам басталаган. Масалан, „Гидо-бип қўшиғи“, „Поезд“, „Бизнинг ҳовли“, „Қўзичоқ“, „Янгаса“ ва бошқа қўшиқлар. Болаларга бағишланган бу қўшиқларда бастакорнинг уларнинг тафаккурига оид ҳис-туйғулари мужассамлашган. Бу қўшиқлар болалар учун ҳам тарбиявий аҳамиятга эга. Жумладан, Зейнал Жабборзода сўзи билан ёзилган „Поезд“ қўшиғи йўловчи вагони бўлган поезднинг хусусиятларини болаларнинг ўзлаштириши, тез хотираси билан эътиборни тортади. Қўшиқ оддий шаклда ёзилган[114].

Фикрет Амиров басталаган яна бир болалар қўшиғи „Бизнинг ҳовли“дир. Қўшиқ оддий шаклда ва баяти-шероз тарзида ёзилган. Унда болаларнинг бир-бирига меҳрибонлиги, қизиқарли ўйин-кулгилари ҳақида ҳикоя қилинади. Фикрет Амировнинг бошқа болалар қўшиқларида ҳам гўдакларнинг ёши, фикр-мулоҳазаларига кўра турмуш тарзи ўз аксини топган[115].

Вокал мусиқа жанрига мурожаат қилган бастакорнинг илк муваффақияти буюк шоир Низомий Ганжавий қаламига мансуб „Табассум“ романи билан бошланади. Шундай қилиб, шоир таваллудининг 800 йиллиги муносабати билан шоир меросига мурожаат қилган композиторлардан бири Фикрет Амировдир. „Табассум“ романи ҳам муҳаббат мавзусида ёзилган. Бу ерда қўшиқ ва романтика хусусиятлари бирлашиб, композиторнинг шахсий услубини шакллантиради[116].

„Табассум“ романи ўзининг эмоционал ифода услубига кўра Низомий ғазали билан ҳамоҳангдир. ААБА Шурда ёзилган „Табассум“ романи шаклига кўра тузилган. Ўрта бўлим янада авжига чиқади. „Шўр“да ёзилган бу романс қўшиқ-романтика сифатида ҳам тавсифланади[116].

Лермонтовнинг фикрича, Маммад Раҳим таржимасидаги „Юлдуз“ романи энг илк ижод даврларига мансуб бўлса-да, жанрнинг барча талабларига жавоб беради. Романслар ҳар доим репертуарга киритилган. „Табассум“ романи ғазал жанрида бўлса-да, оддий шеър тарзида. У оддий, уч қисмли шаклда қурилган. Ўрта қисми драматик, жўрлиги жуда мураккаб. Кулминацион нуқта ўрта бўлимнинг охирида бўлади[117].

Бундан ташқари, Фикрет Амировнинг Н.Доризон сўзидаги „Икки қирғоқ“ романи, Александр Пушкин сўзидаги „Қишки йўл“ дуэти симфоник оркестр учун тенор ва баритон билан ёзилган баллада дуэти ва бошқалар. Озарбайжон вокал мусиқа жанрининг гўзал намуналари бўлган асарлар ҳам бор. Бастакорнинг вокал асарлари ижрочилар репертуаридан кенг ўрин эгаллайди. Булбул, Рашид Беҳбудов, Шовкет Алакбарова, Гулага Маммадов, Лутфияр Иманов, Маммадали Алиев, Ислом Рзаев, Сона Асланова, Раҳила Жабборова, Заҳра Раҳимова, Зейнаб Хонларова, Илҳама Гулиева, Хураман Гасимова, Фидан Гасимова ва бошқа романслар Зейналовга мурожаат қилишди. Бу қўшиқлар Озарбайжонда ва хорижда машҳур бўлди[118].

Фикрет Амировнинг „Юрак синдирувчилар“, „Кўзлар тиниқ“, „Хушхабар“ мусиқали комедиялари Улуғ Ватан уруши ва урушдан кейинги оғир йилларда яратилган[119].

1944-йилда республикада Жалил Маммадгулузода номидаги янги мусиқали комедия театри очилди. Янги ташкил этилган театрга янги миллий репертуар керак эди. Бу асар Фикрет Амиров басталаган „Юрак синдирувчилар“ опереттаси эди[27]. Ёш бастакорнинг ушбу комедияси театрнинг биринчи мавсуми очилишида саҳналаштирилган. Комедия либреттоси муаллифи Маммад Саид Ордубадийдир. Тўрт пардали мусиқий комедия режиссори Шамси Бадалбейли, рассом Нусрат Фатуллаев ва дирижёр Шамсаддин Фатуллаевлар. Рақсларни Гамар Алмасзода бошқарган[119].

Фикрет Амиров 1940-йилларда

Бу асар ҳақида Узейир Ҳожибейли шундай фикр билдирган: „Мусиқали комедия театрининг очилиши катта воқеа, Фикрет мусиқасининг муваффақиятидан ҳамма хурсанд бўлди.“[119]

Биринчи спектакл Фикрет Амировнинг „Юрак синдирувчилар“ мусиқали комедиясининг премераси бўлди[27]

Биринчи комедиясини томошабинлар яхши кутиб олганини кўрган Фикрет Амиров кейинчалик „Хушхабар“ опереттасини ёзади[27]. Бастакор бу оперетта устида кўп меҳнат қилди ва 1945-йилда тугатди. Амиров ижоди ҳам томошабинлар томонидан маъқулланди[27].

Кейинчалик, бастакорнинг учинчи мусиқий комедияси „Очиқ кўзлар“ 1946-йилда саҳналаштирилди ва 1957-йилда қайта таҳрир қилинди[27]. Ушбу оптимистик мусиқий комедия тезда томошабинлар меҳрини қозонди. Мусиқий комедия либреттоси Маҳаррам Ализодага, шеърлари Талъат Айюбовга тегишли[120]..

Комедия социализм қурилиши учун жуда муҳим мавзу бўлган колхоз ҳаёти ҳақидадир. Асар сюжетидаги асосий етакчи чизиқ лирик чизиқдир. Демак, гап Лайли ва Олой муҳаббати ҳақида кетяпти. Бироқ сюжетда комедия жанрининг хусусиятларига оид бир қанча тушунмовчиликлар мавжуд. Асардаги кулгили воқеалар ҳам ана шу тушунмовчиликлардан келиб чиқади[120].

Мусиқий комедия учта саҳнадан иборат бўлиб, увертура билан очилади. Увертура иккита мавзуга асосланган. Лирик, қизиқарли биринчи мавзу бир хил интонациянинг вариантли ривожланишига асосланади. Иккинчи қисм, 6/8, кулгили рақсни эслатади[121].

Биринчи парда Лейли хор билан куйлаган лирика ва оҳангларга бой виртуоз қўшиқ билан очилади. Бу саҳнада Лайлининг яна бир ижроси унинг лирик ариозидир. Говҳар хола ижросидаги лирик услуб Узейир Ҳожибеёвнинг „Аршин мал алан“ мусиқали комедиясидаги Телли қўшиғини эслатади. Иккала қўшиқнинг асоси бир хил. Бу ерда „Ўйна“ халқ куйи янграйди. „Узум ҳосили“ деб номланган лирик рақс композиторнинг пианино учун „ўн икки миниатюра“ тўпламидан оркестр учун бир хил номдаги рақсни яратганлигидир[122].

Иккинчи пардадаги қизиқарли рақс рақами — Ялли. У худди шу номдаги Ялли халқ ўйинларига хос бўлган икки қисмдан иборат: икки қисм, 2/4 ва 6/8, муқобил[122]. Комедиянинг иккинчи саҳнасида яна бир қанча қаҳрамонларнинг характери очиб берилади. Полк томонидан хор билан ижро этилган лирик ариозо мавжуд. Калян ва Қаҳрамон жуда ноодатий дуэт ижро этишади. Шундай қилиб, бу дуэтда мусиқа фонида баят матнини ўқимасдан қироат берилади[123].

Мусиқий комедиянинг учинчи пардасида иккала сатр — лирик ва ҳажвий давом этади. Лайли қўшиғида „Сенден мене яр олмаз“ халқ қўшиғи иқтибос сифатида ишлатилган. „Лайли ва Олой“ дуэти ишқ қўшиғига асосланган бўлиб, лирик туйғуларни акс эттиради. Бу ерда Қаҳрамон ва Алимуроднинг ҳажвий дуэти кулгили. Учинчи пардадаги „Молдова рақси“ жуда оригинал рақамдир[122].

Мерос

Боку ва Ганжада бастакор номидаги кўчалар бор. Бокуда бастакорнинг ёдгорлик лавҳаси бор. Ганжада Фикрет Амиров истироҳат боғи қурилган[124].

Фикрет Амиров истироҳат боғида узунлиги 1 км бўлган ва 4 гектарга яқин майдонни эгаллаган иккита катта фаввора мавжуд[125].

Фикрет Амиров номидаги Озарбайжон Давлат ашула ва рақс ансамбли 1938-йилда Узейир Ҳожибеёв томонидан ташкил этилган. Жамоани Узейир Ҳожибеёв билан бирга Саид Рустамов, Жаҳонгир Жаҳонгиров, Васиф Адғозалов, Ҳожи Хонмаммадов, Телман Ҳожиев ва Рамиз Миришли бошқарди. Ансамбл қошида 2000-йил январ ойидан Озарбайжон давлат халқ чолғу асбоблари фаолият кўрсатмоқда. 1958-йил 13-июлда ансамблга Озарбайжон мусиқа маданиятини юксалтиришдаги беқиёс хизматлари учун „Ҳизмат кўрсатган жамоа“ фахрий унвони берилган[126].

Ганжа давлат филармониясига Фикрет Амиров номи берилган. Фикрат Амиров бир муддат шу ерда ишлаган. Янги бино қурилгач, филармонияга бастакор номи берилди. Шунингдек, 1100 кишига мўлжалланган консертлар ва 300 ўринга мўлжалланган мажлис заллари, 10 та ложа ва 1 та ВИП-ложа мавжуд. Бинонинг учинчи қавати балконига Узейир Ҳожибеёв, Фикрет Амиров, Гара Гараев, Ниёзий ва Ориф Маликов ҳайкаллари ўрнатилган[127].

Фикрет Амиров номидаги Ганжа шаҳар 1-сон мусиқа мактаби Низомий кўчасида жойлашган. Мактаб 1923-йилдан бери фаолият юритиб келмоқда. Мактабда 4 та бўлим мавжуд: фортепиано бўлими, торли ва пуфлама чолғу асбоблари, халқ чолғулари ва назария бўлими. Мактаб фортепиано, скрипка, тар, каманча, аккордеон, ноғора, муғом, вокал, канон, кларнет, карнай, саз каби ихтисосликларга эга[128].

Сумгаитда Фикрет Амиров номидаги мусиқа мактаби бор. Мактаб 1991-йилда 5-болалар мусиқа мактаби сифатида ташкил этилган. 1992-йилда халқ депутатлари Сумгаит шаҳар Кенгаши қарори билан мактабга Фикрет Амиров номи берилди. Мактаб фортепиано, ноғора, най, кларнет, хонандалик, скрипка, тар, каманча, балабан, канон, саз, аккордеон каби ихтисосликларга эга[129].

Бинегади туманидаги Фикрет Амиров номидаги 6-санъат мактаби бор. Мактаб 6-санъат мактаби сифатида бошланган. Кейин мактабга Фикрет Амиров номи берилди. Мактабда 400 дан ортиқ ўқувчи санъатнинг турли йўналишларида таҳсил олмоқда. Мактаб 50 йилдан ортиқ фаолият юритиб келмоқда. Мактаб фортепиано, ноғора, най, кларнет, қўшиқчилик, скрипка, тар, каманча, балабан, канон, саз, аккордеон каби ихтисосликларга эга[130].

Белгияда бастакорнинг қизи Севил Амирова бошчилигида Фикрет Амиров халқаро уюшмаси ташкил этилган. Ушбу уюшманинг раҳбари ва ҳаммуассиси Севил Амировадир[24].

2012-йил 19-сентабр куни Боку шаҳридаги Фикрет Амиров кўчасида атоқли бастакор ҳайкали очилди. Муаллифи хизмат кўрсатган артист Намиг Дадашов бўлган бронзадан ясалган ёдгорликнинг умумий баландлиги 3,6 метрни ташкил қилади. Ёдгорлик атрофида истироҳат боғи қурилиб, ободонлаштириш ишлари олиб борилди[131].

1985-йилда „Озарбайжонфилм“ киностудияси раҳбарлигида Жаҳонгир Зейналли режиссорлигида, Аяз Вафалий ссенарийси асосида „Фикрет Амиров“ номли қисқа метражли ҳужжатли филм намойиш этилди. Филмда бастакор вафотидан сал олдин олинган кинохроника ва фотосуратлардан фойдаланилган. Филмда „Севил“ операси, „Минг бир кеча“ балети, Рашид Беҳбудов, Наби Хазрий, Тихон Хренниковнинг хотираларидан алоҳида саҳна кўринишлари ўрин олган[132].

Фикрет Амиров бюсти 1964-йилда Жалол Қаряғди томонидан ясалган

2017-йилда АҚСҲнинг Лос-Анжелес шаҳрида бастакор таваллудининг 95 йиллиги муносабати билан Фикрет Амиров хотирасига бағишланган тадбир бўлиб ўтди[133]. Турли йилларда хотира кечалари, [217] тадбирлар[134] ва хотира маросимлари[135] ўтказилди[136].

1980-йилда Ориф Газиев „Озарбайжонфилм“ киностудияси бошчилигида Фикрет Амиров ҳаёти ва ижодига бағишланган қисқача ҳужжатли филм, хусусан, „Минг бир кеча“ балетининг хориждаги премераси „Сени излайман“[137].

2018-йилда Бокуда Фикрет Амиров номидаги Конференсия-консерт маркази очилди. Конференсия-консерт маркази ўша йилдан бошлаб фаолият кўрсатмоқда. Консерт маркази олдида бастакорнинг барелефи ҳам бор[138].

Мукофотлари

  • „Сталин“ мукофоти (ИИ даражали) — 1949-йил („Курд-овшари“ ва „Шур“ симфоник муғомлари учун)[139]
  • Озарбайжон ССР хизмат кўрсатган санъат арбоби — 1955-йил 30-апрел[140].
  • Озарбайжон ССР халқ артисти — 1958-йил 26-апрел[140]
  • Ленин ордени — 1959-йил 9-июн; 1982-йил 19-ноябр[139]
  • СССР халқ артисти — 1965-йил 2 март[140]
  • Озарбайжон ССР Ленин комсомоли мукофоти — 1967[141]
  • Меҳнат Қизил Байроқ ордени — 1967-йил 27-октабр; 1971-йил 2-июл[139]
  • Озарбайжон ССР Давлат мукофоти — 1974[142]
  • СССР Давлат мукофоти — 1980-йил (М. Ф. Ахундов номидаги АзДАОБТ саҳнасида ижро этилган „Минг бир кеча“" балет мусиқаси учун)[139]
  • Социалистик Меҳнат Қаҳрамони — 1982-йил 19-ноябр[139]

Филмографияси

  • 80 километр ер остида (филм, 2002)
  • Аббос Мирза Шарифзода (филм)
  • Абшерон тахталари (филм, 2004)
  • Актрисанинг табассуми (филм, 1974)
  • Аршин мал алан (филм, 1965)
  • Озарбайжон мамлакатлари (филм, 1976)
  • Бахтиёр Ваҳобзода (филм, 2003)
  • Бир ҳовуч ер (филм, 2009)
  • Катта ёрдам (филм, 1962)
  • Республика сари уч қадам (филм, 2008)
  • Афсоналар дунёсида (филм, 1975)
  • Фикрет Амиров (филм, 1985)
  • Фирангиз (филм, 1975)
  • “Гулустон баяти-широз” (филм, 1972)
  • Ҳасан Абдуллаев хотираларда... (филм, 2007)
  • Маэстро Ниёзи (филм, 2007)
  • Мен у қадар гўзал эмас эдим (филм, 1968)
  • Матбуот шаҳиди (филм, 2007)
  • Бох (филм, 1973)
  • Муғом бор жойда... (филм, 2009)
  • Пуфлама асбоблари (филм, 2004)
  • Қўшиқчи мамлакат (филм, 1981)
  • Бўлсин, бўлсин (филм, 1956)
  • Октабр порлаётган йўл (филм, 1977)
  • Ҳаёт саҳифалари (филм, 1974)
  • Прима (филм, 1992)
  • Гамбар Ҳусейнли (филм, 2007)
  • Салом, Зейнаб! (филм, 1982)
  • Тонг (филм, 1960)
  • Севил (филм, 1970)
  • Совет Озарбайжонининг ярим асрлик хроникаси (филм, 1970)
  • Кенгаш (филм, 1967)
  • Уфқни кесиб ўтганлар (филм, 2011)
  • Узейир ҳаёти (филм, 1981)
  • Яшаш ёқимли, қардошим! (филм, 1966)

Эслатмалар

  1. ↑ Ҳозирда мактаб Зариф Ғойибовнинг укаси Исмат Ғойибов номи билан аталган.
  2. ↑ Унинг ҳақиқий исми Муртуза Маммадов.
  3. ↑ İндики Шамси Бəделбəйли кўчаси.
  4. ↑ Украиналик дўст назарда тутилган.
  5. ↑ Шахсий хатлар архивда сақланади. Гасимова ва Абдуллаева ўз китобларида фойдаланганлар. Таҳмиразгизи 25-да тилга олинади.
  6. ↑ Мажнун, Мажнун, тўхта, кетайлик ва ҳоказо.
  7. ↑ Анданте остенато
  8. ↑ Сегаҳ ладı
  9. ↑ Шур руҳида
  10. ↑ Раст ладıнда
  11. ↑ Озарбайжон давлат нашриёти, 1970-йил

Адабиётлар

  • Тəҳмиразқıзı, Сəадəт. Фикрəт Əмиров. Бакı: Асполиқраф, 2012 — 400 сəҳ.-бет. 
  • Азəрбайcан Милли Китабханасı. Азəрбайcанıн гöркəмли şəхсиййəтлəри. Фикрəт Əмиров-90. Бакı: Элм, 2012. 
  • Қасıмова, Солмаз; Абдуллаева, Земфира. Фикрəт Əмиров. Бакı: "Наğıл эви", 2004. 
  • Əлиев, Азад. Фикрəт Əмировун "Şур" симфоник муğамıнıн дирижорлуқ тəcрüбəсиндə тəфсир хüсусиййəтлəринə даир методик тöвсийəлəр. Бакı: Азəрбайcан Республикасı Тəҳсил Проблемлəри Университети. Бакı Мусиқи Академиясı, 2007. 
  • Насирова, К.. Балет "Тысяча и одна ночь" Ф. Амирова, Баку, 2005. 
  • Мамедбеков, Д.. Симфонический мугам "Гюлистан-Баяты-Шираз" Ф. Амирова, Москва, 1992. 

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Фикрəт, Əмиров. Мусиқи сəҳифəлəри, Бакı, 1978 — 14-бет. 
  2. ↑ 2,0 2,1 . {{{титле}}}. Москва: Советская энциклопедия. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Виноградов В. С.. Мир музыки Фикрета.. Баку: Язычы, 1983 — 129-бет. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Рашид, Исмаилзаде. Фикрет Амиров, Гяндж, 2006 — 41-бет. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 18
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 19
  7. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 24
  8. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 20
  9. ↑ Мəлуматлар Фикрəт Əмировун Мусиқи дüşüнcəлəри" (1971) вə „Мусиқи алəминдə“ (1983) китабларıндан гöтüрüлüб. Тəҳмиразқıзı 21-дə истинад эдилир.
  10. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 21
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 29
  12. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 22
  13. ↑ 13,0 13,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 23
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 25
  15. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 27
  16. ↑ <спан ланг="(Озарбайжонча)" хмл:ланг="(Озарбайжонча)">„Əмиров Фикрəт Мəşəди Cəмил оğлу“ ((Озарбайжонча)). портал.азертаг.аз. портал.азертаг.аз. 21-июн 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 13-ноябр 2018.
  17. ↑ İбраҳимов, Мирзə. Халқıн иткиси. Миллəтин иткиси. Фикрəт Əмиров. "Коммунист" қəзети. "Сəнəт зирвəсиндə".
  18. ↑ „Амиров Мешади Джамиль Амираслан оглы“. Энциклопедия Мугама. 2013-йил 26-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2020.
  19. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 189
  20. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 191
  21. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 192
  22. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 198
  23. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 199
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Азəрбайcан Милли Китабханасı. “...Дöрд яşıм олса да, индики кими хатıрлайıрам”. Каспи, 20-июл 2011 — 16-бет. 
  25. ↑ Азəрбайcан Республикасı Президентинин рəсми сайтı. „Азəрбайcан Республикасıнıн мəдəниййəт хадимлəринə фəхри адларıн верилмəси ҳаққıнда Азəрбайcан Республикасı Президентинин Сəрəнcамı“ (аз). пресидент.аз (2018-йил 27-май). 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2020.
  26. ↑ „Фикрəт Əмировун нəвəси Бакıда çıхış эдəcəк“ (аз). тиметурк.cом (6-июл 2011). 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2020.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 19
  28. ↑ Карагичева Л. В.. Азербайджанская ССР. М.: Государственное музыкальное издательство, 1956 — 100-бет. 
  29. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 86
  30. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 75
  31. ↑ 31,0 31,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 79
  32. ↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 32,5 Рüфəт İсмайıлов. <спан ланг="(Озарбайжонча)" хмл:ланг="(Озарбайжонча)">„"Севил" операсı“ ((Озарбайжонча)). азпресс.аз (22-май 2012-йил). 6-июл 2019-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-июл 2019-йил.
  33. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 74
  34. ↑ 34,0 34,1 Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 11
  35. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 73
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 Анар Бüрcəлиев. Опера сəҳнəмизин Короğлусундан Вақифинəдəк. İмран Ахундовун ени моноқрафиясı ҳаққıнда. Бакı: Əдалəт, 2019. 
  37. ↑ 37,0 37,1 37,2 37,3 37,4 37,5 Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 20
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 87
  39. ↑ 39,0 39,1 39,2 Бернандт Г.. Словарь опер, впервые поставленных или изданных в дореволюционной России и в СССР, 1736-1959. М.: Советский композитор, 1962 — 554 сəҳ-бет. 
  40. ↑ Данилов, Д.. Опера "Севиль" Ф.Амирова, Баку, 1959 — c.13-бет. 
  41. ↑ Дадаşова, Бəйим „Мəдəниййəтимизин 1959-cу ил баҳарı“. Каспи (25-апрел 2019). 4 март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-июл 2019.
  42. ↑ 42,0 42,1 Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 22
  43. ↑ Под ред. Г. Д. Гордусенко. Советские художественные фильмы: 1970-1971. М.: Издательство Всероссийской газеты „Нива России“, 1996 — c.92-бет. 
  44. ↑ 44,0 44,1 44,2 44,3 Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 24
  45. ↑ Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 25
  46. ↑ „Севил операсı яşайıр вə яşаяcақдıр“. "Халқ" қəзети. 17-ноябр 1998-cи ил. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  47. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 76
  48. ↑ Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 11-12
  49. ↑ Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 12
  50. ↑ 50,0 50,1 50,2 50,3 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 158
  51. ↑ 51,0 51,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 174
  52. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 157-158
  53. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 161
  54. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 152
  55. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 119
  56. ↑ 56,0 56,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 120
  57. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 119-120
  58. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 154
  59. ↑ 59,0 59,1 59,2 59,3 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 155
  60. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 124
  61. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 154-155
  62. ↑ Азəрбайcан Милли Китабханасı 2012, с. 23
  63. ↑ Şəфəқ Ҳаcıева. "Нəсими дастанı" балетинин драматуржи хüсусиййəтлəри, "Азəрбайcанşüнаслığıн актуал проблемлəри" адлı И бейнəлхалқ элми конфранс, 2010. 
  64. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 156-157
  65. ↑ 65,0 65,1 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 157
  66. ↑ 66,0 66,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 125
  67. ↑ И. Л. Лебединский. Тисяча и один раз о „1001 ночи“ / Под ред. В. П. Леонова и Назима М. ад-Дейрави. — Россия и арабский мир. — Санкт-Петербург: Ноах, 2007. — Т. 10. — С. 27.
  68. ↑ 68,0 68,1 68,2 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 127
  69. ↑ Насирова 2005, с. 32
  70. ↑ 70,0 70,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 180
  71. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 43
  72. ↑ 72,0 72,1 72,2 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 46
  73. ↑ 73,0 73,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 185
  74. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 46-47
  75. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 47
  76. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 47-48
  77. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 43-44
  78. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 44-45
  79. ↑ 79,0 79,1 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 45
  80. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 48
  81. ↑ Кювен, Тариҳ. Азербейcан Советинин бüйüк санатçıсı. Фикрет Эмиров ве 1968 тариҳли консер. "Улус" газетеси, 1968. 
  82. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 193
  83. ↑ 83,0 83,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 194
  84. ↑ 84,0 84,1 84,2 84,3 84,4 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 195
  85. ↑ 85,0 85,1 85,2 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 196
  86. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 54
  87. ↑ 87,0 87,1 87,2 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 210
  88. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 56
  89. ↑ 89,0 89,1 Əлиев 2007, с. 5
  90. ↑ Əлиев 2007, с. 7
  91. ↑ Əлиев 2007, с. 7-8
  92. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 59
  93. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 211
  94. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 65
  95. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 57
  96. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 65-66
  97. ↑ Гаджибеков, У.. Основы азербайджанской народной музыки, Баку, 1945. 
  98. ↑ 98,0 98,1 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 66
  99. ↑ Əзимли, Т.. Новатор бəстəкар, симфоник муğам жанрıнıн - Şəрқ симфонизминин ярадıcıсı. Бакı: "Мусиқи/Поэзия", 2012. 
  100. ↑ Мамедбеков 1992, с. 5
  101. ↑ 101,0 101,1 101,2 101,3 101,4 101,5 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 232
  102. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 232-233
  103. ↑ 103,0 103,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 235
  104. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 235-236
  105. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 236
  106. ↑ 106,0 106,1 106,2 106,3 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 237
  107. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 112
  108. ↑ 108,0 108,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 261
  109. ↑ 109,0 109,1 Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 111
  110. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 113
  111. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 271
  112. ↑ 112,0 112,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 274
  113. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 279
  114. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 114
  115. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 282
  116. ↑ 116,0 116,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 285
  117. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 293
  118. ↑ Қасıмова & Абдуллаева 2004, с. 110
  119. ↑ 119,0 119,1 119,2 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 309
  120. ↑ 120,0 120,1 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 310
  121. ↑ „Бакинский рабочий қəзети“. 3-декабр 1944-cü ил. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  122. ↑ 122,0 122,1 122,2 Тəҳмиразқıзı 2012, с. 311
  123. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 310-311
  124. ↑ „Амиров'с легаcй“ (аз). анл.аз. 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-ноябр 2018.
  125. ↑ „Гəнcə şəҳəриндə Фикрəт Əмиров паркı“ (аз). анл.аз. 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-март 2020.
  126. ↑ „Фикрəт Əмиров адıна Азəрбайcан Дöвлəт Маҳнı вə Рəқс Ансамблı“ (аз). анл.аз. 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2020.
  127. ↑ Азəрбайcан Республикасı Президентинин рəсми сайтı.. „İлҳам Əлиев Гəнcə Дöвлəт Филармониясıнıн ени бинасıнıн аçıлışıнда иşтирак эдиб“ (аз). пресидент.аз (10-ноябр 2017). 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 март 2020.
  128. ↑ „Фикрəт Əмиров адıна Гəнcə şəҳəр 1 сайлı мусиқи мəктəби“ (аз). анл.аз. 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2020.
  129. ↑ „Сумқайıт şəҳəри Фикрəт Əмиров адıна 5 нöмрəли Уşақ Мусиқи Мəктəби“ (аз). мусиc.мcтгов.аз. 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2020. (Wайбаcк Мачине сайтида 5-март 2020-йил санасида архивланган)
  130. ↑ АзəрТаc. „Фикрəт Əмиров адıна 6 нöмрəли 11 иллик уşақ инcəсəнəт мəктəбинин əсаслı тəмирдəн сонра аçıлışı олмуşдур“ (аз). азертаг.аз (18-сентабр 2013). 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4-март 2020.
  131. ↑ „İлҳам Əлиев Бакıда гöркəмли бəстəкар Фикрəт Əмировун абидəсинин аçıлışıнда иşтирак этмиşдир“ (аз). анл.аз. 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-ноябр 2018.
  132. ↑ Айдıн Казıмзадə, Азəрбайcан Республикасı Мəдəниййəт Назирлийи. C.Cаббарлı адıна "Азəрбайcанфилм" киностудиясı. Бизим "Азəрбайcанфилм". 1923-2003-cü иллəр. Бакı: Мüтəрcим, 2004 — 328-бет. 
  133. ↑ „Гöркəмли бəстəкар Фикрəт Əмировун хатирəси Лос Анcелесдə анıлıб“ (аз). аз.тренд.аз (16-январ 2017). 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-март 2020.
  134. ↑ Элдар Саидов. „Фикрəт Əмировун хатирə геcəси“ (аз). аз.урбан.аз (25-ноябр 2014). 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-март 2020.
  135. ↑ „Фикрəт Əмировун хатирəси анıлıб“ (аз). неwс.милли.аз (22-ноябр 2015). 5 март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-март 2020.
  136. ↑ АзəрТаc. „Фəхри хиябанда Фикрəт Əмировун хатирəси анıлıб“ (аз). Мəдəниййəт. азертаг.аз (22-ноябр 2017). 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5 март 2020.
  137. ↑ Тəҳмиразқıзı 2012, с. 339
  138. ↑ АзəрТаc. „Хəзəр Университетиндə Фикрəт Əмиров Конфранс-Консерт Мəркəзинин вə бəстəкарıн барелефинин аçıлışı олуб“ (аз). Элм вə тəҳсил. азертаг.аз (6-июн 2018). 6-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-март 2020.
  139. ↑ 139,0 139,1 139,2 139,3 139,4 „Амиров Фикрет Мешади Джамиль оглы“ (русча). wарҳероэс.ру. 16-январ 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-январ 2020.
  140. ↑ 140,0 140,1 140,2 İлҳам Рəҳимли. Азəрбайcан Театр Энсиклопедиясı. Азəрнəşр, 2017 — 398-бет. 
  141. ↑ „Əмиров Фикрəт Мəşəди Cəмил оğлу“ (аз). сcиэнcе.гов.аз. Азəрбайcан Милли Элмлəр Академиясı. 5-март 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-январ 2020.
  142. ↑ „Əдəбийят, инcəсəнəт вə архитектура саҳəсиндə 1974-cü ил Азəрбайcан ССР Дöвлəт мüкафатларıнıн верилмəси ҳаққıнда Азəрбайcан КП МК-нıн вə Азəрбайcан ССР Назирлəр Советинин 1974-cü ил тарихли қəрарı“ (аз). анл.аз. Азəрбайcан Милли Китабханасı (1974). 16-январ 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-январ 2020. 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Fikret_Amirov" dan olindi