Ziyosfera

Fiqh

Фиқҳ (арабча: فقه‎‎ — билиш, тушуниш) — мусулмон ҳуқуқшунослиги, шариат қонун-қоидаларини ишлаб чиқиш билан шуғулланувчи ислом таълимотининг бир соҳасидир. Ислом ҳуқуқшунослари ўзларига тақдим этилган саволлар бўйича Қур’он ва суннатни тафсир қилиш (ижтиҳод) орқали шариатни кенгайтиради, ривожлантиради ва ҳукмлар (фатво) билан амалга оширилади[1]. Мажозий маънода фиқҳ исломий ҳуқуқий ҳукмларни уларнинг манбаларидан олишни билдиради. Аммо, фақиҳ фақат зоҳирий маъно билан қаноатланмаслиги керак, ташқи кўринишини биладиган киши фақиҳ бўлмайди. Шундай қилиб, шариат мусулмонлар томонидан ўзгармас ва маъсум деб ҳисобланса, фиқҳ хато ва ўзгарувчан деб ҳисобланади. Фиқҳ фанлари анъанавий тарзда ,,Ус’ул-ал-фиқҳ", ҳуқуқий талқин ва таҳлил усулларига бўлинади. Фуру’ул-фиқҳ (фиқҳнинг тармоқлари), бу тамойиллар асосида ҳукмларни ишлаб чиқиш, илоҳий иродани англаш йўлидаги инсоний саъй-ҳаракатларнинг маҳсулидир. Замонавий даврда сунний амалиётда тўртта, шиа амалиётида иккита машҳур фиқҳ мактаби (мазҳаб) мавжуд. Фиқҳни ўрганган киши фақиҳ (кўплик фуқаҳо) деб аталади[2].

Этимологияси

Фиқҳ сўзи араб тилидан „فقه“ сўзидан олинган бўлиб, ,,чуқур тушуниш"[3] ёки ,,тўлиқ тушуниш" маъноларини билдиради. Тарихчи Ибн Халдун фиқҳни ,,Худонинг қонун-қоидаларини билиш бўлиб, улар қонунга бўйсуниш билан боғлиқ бўлган кишиларнинг талаб (вожиб), гуноҳ (ҳаром), тавсия этилган (мандуб), маъқул бўлмаган (макруҳ) ёки нейтрал (мубаҳ) амалларига тааллуқли бўлган амаллари ҳақидадир деб таърифлайди[4]. Замонавий араб тилида эса фиқҳ ислом ҳуқуқшунослигини англатади.

Тарихи

Фиқҳ сўзи атама сифатида Қур’он ва ҳадисларда қўлланган. Фиқҳ ислом дини вужудга келиб, халифалик қарор топиши биланоқ дарҳол таркиб топган эмас. Фиқҳнинг қарор топиши Муҳаммад (с.а.в.) ҳадислари ва чорёрларнинг айтган гапларини ёзиб олиш билан бирга давом этган. Биринчи мусулмонлар (саҳобалар) эшитдилар ва итоат қилдилар ҳамда Исломнинг бу моҳиятини[5] кейинги авлодларга (Тоби’ин ва Таби’ ат-Тоби’инлар ёки ворислар), мусулмонлар ва Ислом Ғарбий Арабистондан босиб олинган ўлкаларга шимол, шарқ ва ғарбда тарқалиб, у ерда тизимлаштирилган ва ишлаб чиқилган[6]. Илк мусулмон ҳуқуқшуноси Муҳаммад ибн Идрис аш-Шофеий „ар-Рисола“ китобида ислом ҳуқуқшунослигининг назария ва методологиядаги асосий тамойиллари акс эттирилган. Китобда қонуннинг тўртта илдизи (Қур’он, Суннат, ижмо ва қиёс) батафсил баён этилган[7]. Иккинчи даражали ҳуқуқ манбалари кейинги асрларда ишлаб чиқилди ва такомиллаштирилди, улар асосан фиқҳий афзаллик (истиҳсон), аввалги пайғамбарлар қонунлари (шара ман қаблана), давомийлик (истишаб), кенгайтирилган ўхшатиш (маслаҳа мурсала), маҳаллий урф-одатлар (урф) ва Пайғамбар сўзлари (қавл ас-саҳобий), воситаларни тўсиш (садд) кабилардан иборат[8]. Зайд ибн ал-Ҳасаннинг ,,Мажму’ ал-фиқҳ", Молик ибн Анаснинг ,,ал-Муватта", Ибн Ҳанбалнинг ,,ал-Муснад" китоблари фиқҳга оид дастлабки асарлар ҳисобланса-да, улар муайян мавзуда танлаб олинган ҳадислардан иборат эди. Фиқҳ илми Х асрга келиб, мустақил фан сифатида шаклланган. Фиқҳ билан шуғулланувчи, уни ўрганувчи киши фақиҳ (қонуншунос) деб аталган. Мовароуннаҳрда Бурҳониддин Марғиноний, Абу Лайс Самарқандий ва бошқа машҳур фақиҳлар ҳисобланган. Фиқҳ ислом ҳуқуқшунослиги сифатида 2 соҳада — шариат манбаларини ишлаб чиқиш (усул ал-фиқҳ) ва шариатни тайин соҳаларга татбиқ қилиш (фуру’ ал-фиқҳ)дан иборат бўлган. Исломнинг суннийлик йўналиши ҳуқуқшунослигида 4 та мустақил ҳуқуқ мазҳаблари — ҳанафийлик, моликийлик, шофи’ийлик ва ҳанбалийлик вужудга келган. Фиқҳда бошқа мактаблар ҳам мавжуд эди, бироқ ХИВ асрга келиб, мазкур 4 мазҳаб ҳамда бир неча шиалик тариқатларигина сақланиб қолган.

Ўрта асрларда ва янги даврда Фиқҳга оид асарлар орасида фатво тўпламлари кўпайди. Ал-Кудурийнинг (1037 й.ваф.эт.) ,,Мухтасар", Қозихоннинг (1196 й.ваф.эт.) ,,Фатово", Бурҳониддин Марғинонийнинг ,,Ҳидоя", Ибн Баззознинг (1414 й.ваф.эт.) ,,Фатово" асарлари бунга мисол бўлади. Улар ичида ,,Ҳидоя" асари ҳанафийлик мазҳабида катта шуҳрат қозонган амалий қўлланмадир. ,,Ҳидоя"га бир қанча шарҳлар ёзилган. Мусулмон фақиҳларининг кўп асарлари қози ва муфтилар учун дастуриламал бўлган, кўпинча маъмурларнинг буюртмаси билан давлат маҳкамалари учун махсус китоблар ёзиб берилган: Абу Юсуфнинг (798 й.ваф.эт.) ,,Китоб ал-хараж"и ёки бобурийлар салтанатининг ҳукмдори Аврангзеб (1658 −1707) амри билан 1669-йилда бир гуруҳ ҳанафий ҳуқуқшунослар тузган ,,ал-Фатово ал-Ҳиндия" асари ва бошқалар. Ислом мамлакатлари ҳуқуқ тизимида фиқҳнинг роли доимо бир хил бўлган эмас. Жумладан, ХВИ асрда Усмонли турк салтанатида ва ХВИИ аср иккинчи ярмида бобурийлар давлатидаги ҳуқуқий амалиётда унинг кридалари жуда кенг ва изчил қўлланди. Бироқ умуман фиқҳ ҳуқуқшунослик билан тўла-тўкис мос келган эмас. Фиқҳнинг ҳокимият тепасидаги кучларнинг манфаатларини ифодалаган ва давлат томонидан бирон-бир тарзда қўллаб-қувватланган қоидаларигина амалдаги ҳуқуққа айланган, фақиҳларнинг бошқа хулосалари эса ҳуқуқий назария доирасидан ташқари чиқмаган. Ҳозирги вақтда ислом мамлакатларида дунёвий ҳуқуқ тизими амалга киритилмоқда, бу эса фиқҳ таъсир доирасининг муайян даражада торайишига олиб келмоқда. Шундай бўлса-да, фиқҳнинг айрим тармоқлари, тартиб-қоидалари ва меъёрлари кўпчилик аҳолиси мусулмон бўлган Шарқ мамлакатларининг аксариятида бирон-бир тарзда қўлланади. Ислом ҳуқуқи ўз вақтида бугунги ғарб қонунчилиги ривожига ҳам таъсир ўтказган. Хусусан, ВИИИ асрда мусулмон ҳуқуқшунослари томонидан ишлаб чиқилган норасмий қиймат узатиш тизими кейинчалик франсуз ҳуқуқидаги авал ва Италия ҳуқуқидаги авалло каби фуқаролик қонунларида ривожланишига таъсир кўрсатди[9]. ВИИ-ИХ асрларда ривожланган ислом ҳуқуқидаги вақф инглиз траст ҳуқуқидаги трастларга сезиларли ўхшашлик билан ажралиб туради[10]. Масалан, ҳар бир вақфнинг воқиф (ўтроқчи), мутавиллиси (ишончли), қози ва фойда олувчилари бўлиши шарт эди[11]. Салиб юришлари даврида Англияда ХИИ-ХИИИ асрларда ишлаб чиқилган ишонч қонуни Яқин Шарқда учраган вақф институтлари таъсирида бўлган салибчилар томонидан киритилган[12]. Ҳуқуқий прецедент методологияси ва қиёс орқали фикр юритиш ҳам ислом, ҳам умумий ҳуқуқ тизимида ўхшашдир[5]. Бу таъсирлар баъзи олимларнинг ислом ҳуқуқи ,,яхлит бир бутун сифатида умумий ҳуқуқ"қа асос солган бўлиши мумкин деган фикрга олиб келган.

Адабиётлар

  • Бурҳониддин Марғиноний, Ҳидоя, Т., 2000;
  • Абдул Ваҳҳоб Халлоф, Усул ул-фиқҳ (Ислом қонуншунослиги асослари), 1—2 қисм, Т., 1997; 3—4 қисм, Т., 1999;
  • Жузжоний А. Ш., Ислом ҳуқуқшунослиги, ҳанафий мазҳаби ва Ўрта Осиё фақиҳлари, Т., 2002;
  • Саидов А., Бурҳониддин Марғиноний — буюк ҳуқуқшунос, Т., 1997;
  • Хусниддинов 3., Ислом: йўналишлар, мазҳаблар, оқимлар, Т., 2000.



Манбалар

  1. ↑ 2000. Исламиc Лаw анд тҳе Легал Сйстем оф Сауди: Студиэс оф Сауди Арабиа. Брилл, Вогел, Франк Э — 4-5-бет. ИСБН 9004110623. 
  2. ↑ Глассе, Cйрил. Тҳе Неw Энcйcлопедиа оф Ислам. Алтамира, 2001 — 141-бет. 
  3. ↑ Моҳаммад Тақи ал-Модарреси. Тҳе Лаwс оф Ислам. Энлигҳт Пресс, 2016. ИСБН 978-0994240989. 
  4. ↑ Левй, Реубен. Тҳе Соcиал Струcтуре оф Ислам. УК: Cамбридге Университй Пресс, 1957. ИСБН 978-0-521-09182-4. 
  5. ↑ Ҳаwтинг. Жоҳн Wансброугҳ, Ислам, анд Монотҳеисм, 2000 — 513-бет. 
  6. ↑ Cоок, Мичаэл. Тҳе Коран: А Верй Шорт Интродуcтион. Охфорд Университй Пресс, 2000 — 109-бет. ИСБН 0192853449. 
  7. ↑ Асадулла, Абубакр. Ислам вс Wест, 2009. ИСБН 9780595501571. 
  8. ↑ Реҳман, Жаваид. Исламиc Стате Праcтиcес, Интернатионал Лаw анд тҳе Тҳреат фром Террорисм, 2005. ИСБН 9781841135014. 
  9. ↑ Рон Шаҳам. Тҳе Эхперт Wитнесс ин Исламиc Cоурц. Университй оф Чиcаго Пресс, 2010 — 4-8-бет. ИСБН 9780226749358. 
  10. ↑ Баудоуин Дупрет. Поситиве Лаw фром тҳе Муслим Wорлд. Cамбридге Университй Пресс, 2021 — 205-210-бет. ИСБН 9781108960137. 
  11. ↑ Анн Элизабетҳ Маер. Пропертй, Соcиал Струcтуре, анд Лаw ин тҳе Модерн Миддле Эаст. СУНЙ Пресс, 1985 — 54-64-бет. ИСБН 9780873959889. 
  12. ↑ Ал-Родҳан, Наеф Р. Ф. Тҳе Роле оф тҳе Араб-Исламиc Wорлд ин тҳе Рисе оф тҳе Wест: Имплиcатионс фор Cонтемпорарй Транс-Cултурал Релатионс. Палграве Маcмиллан, 2012 — 73-бет. ИСБН 978-0-230-39320-2.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Fiqh" dan olindi