Fiskal siyosat

Фискал (солиқ-бюджет) сиёсати (лот. фисcус — сават; касса, хазина, молия) — давлат бюджети харажатлари ёки даромадлари миқдорини ўзгартириш орқали иқтисодиётга таъсир кўрсатиш чораларини ўз ичига олган ҳукумат сиёсати ^[1]^[2]^[3]. Иқтисодий сиклларнинг тебранишларини камайтириш ва қисқа муддатда барқарор иқтисодий тизимни таъминлаш мақсадида давлатнинг иқтисодиётга аралашувининг асосий усулларидан бири^[4]. Фискал сиёсатнинг асосий воситалари солиқлар, трансфертлар ҳамда товарлар ва хизматларнинг давлат харидлари ҳисобланади.

Фискал сиёсатнинг асосий мақсадлари

Фискал сиёсат монетар сиёсатдан ташқари, давлатнинг иқтисодиётда тақсимловчи сифатидаги ишининг фавқулодда муҳим таркибий қисмидир. Ҳукумат воситаси сифатида фискал сиёсат бир нечта мақсадларга эга. Биринчи мақсад — ялпи талаб даражасини ва мос равишда ялпи ички маҳсулотни барқарорлаштиришдир. Сўнгра давлат макроиқтисодий мувозанатни сақлаб туриши зарур, бу эса иқтисодиётдаги барча ресурслардан самарали фойдаланилган тақдирдагина муваффақиятли бўлиши мумкин^[2]. Натижада, давлат бюджети параметрларининг текисланиши билан бирга, нархларнинг умумий даражаси ҳам барқарорлашади. Ялпи талаб ҳам, ялпи таклиф ҳам фискал сиёсат таъсирига тушади^[5].

Фискал сиёсатнинг таъсири

Ялпи талабга

Фискал сиёсатнинг асосий параметрлари давлат харидлари (Г), солиқлар (Тх) ва трансфертлар (Тр). Солиқлар ва трансфертлар ўртасидаги фарқ соф солиқлар деб аталади (Т). Ушбу ўзгарувчиларнинг барчаси ялпи талаб таркибига киритилган (АД):

${\дисплайстйле Й = АД = C + И + Г + Хн}$

Истеъмол харажатлари (C) икки гуруҳга бўлинади: уй хўжаликлари даромадлари миқдоридан мустақил ва ихтиёрдаги даромаднинг маълум улушини ташкил этувчи (Йд). Охиргилар истеъмолнинг чегаравий меъёрига боғлиқ, яъни ҳар бир қўшимча даромад бирлигидан харажатлар қанчага ошади. Шундай қилиб,

${\дисплайстйле C = C(автоном) + мпc*Йд}$

${\дисплайстйле мпc = \фраc{\Делта C}{\Делта Йд}}$

Шу билан бирга, ихтиёрдаги даромад жами ишлаб чиқариш ва соф солиқлар ўртасидаги фарқ ҳисобланади:

${\дисплайстйле Йд = Й - Т}$

Бундан келиб чиқадики, солиқлар, трансфертлар ва давлат харидлари ялпи талабнинг ўзгарувчилари ҳисобланади:

${\дисплайстйле Й = АД = C(автоном) + мпc*(Й - Тх + Тр) + И + Г + Хн}$

Демак, фискал сиёсатнинг ҳар қандай параметри ўзгарганда ялпи талабнинг бутун функсияси ўзгариши аниқ. Ушбу воситаларнинг таъсирини иқтисодий мултипликаторлар ёрдамида ҳам ифодалаш мумкин.

Ялпи таклифга

Барча товар ва хизматлар таклифини фирмалар, муҳим макроиқтисодий агентлар таъминлайди. Ялпи таклифга солиқлар ва трансфертлар таъсир кўрсатади; давлат харажатлари таклифга катта таъсир кўрсатмайди. Фирмалар солиқларни маҳсулот бирлигига кетадиган навбатдаги харажатлар сифатида қабул қиладилар, бу эса уларни ўз товарлари таклифини қисқартиришга мажбур қилади. Трансфертлар эса, аксинча, тадбиркорлар томонидан маъқулланади, чунки улар ўзлари кўрсатаётган хизматлар таклифини ошириши мумкин. Кўп сонли фирмалар товарлар таклифи бўйича бир хил сиёсат юритганда, бутун кўриб чиқилаётган иқтисодиётнинг жами таклифи ўзгаради. Шундай қилиб, давлат солиқлар ва трансфертларни тўғри жорий этиш орқали иқтисодиёт ҳолатига таъсир кўрсатиши мумкин.

Фискал сиёсат ва мамлакат иқтисодиётининг ҳолати

Макроиқтисодиётда бизнес сикллари

Ҳар қандай иқтисодий тизимда сиклик тебранишларни ажратиб кўрсатиш мумкин: ялпи талаб ва ялпи таклиф шоклари туфайли юзага келадиган иқтисодиётдаги юксалишлар ва пасайишлар бўлиб, улар бизнес даврлари, иқтисодий ёки бизнес даврлари деб аталади. Бизнес сиклларининг фазалари кўтарилиш, "чўққи, " рецессия (ёки пасайиш) ва "туб" яъни инқироздир. Энг чуқур рецессия депрессия деб аталади.Кўпинча ишбилармонлик фаоллигининг бундай ўзгаришлари олдиндан айтиб бўлмайдиган ва тартибсиз бўлади. Шунингдек, ишбилармонлик фаоллигининг даври, частотаси ва ўлчами бўйича турли хил сикллари мавжуд. Бундай сиклларнинг сабаблари жуда хилма-хил бўлиши мумкин: урушлар, инқилоблар, технологик жараён ва инвесторларнинг хатти-ҳаракатларидан тортиб, масалан, бир йилдаги магнит бўронлари сони ва макроиқтисодий агентларнинг рационаллиги. Умуман олганда, иқтисодиётнинг бундай беқарор хатти-ҳаракати ялпи талаб ва таклиф, умумий харажатлар ва ишлаб чиқариш ҳажми ўртасидаги доимий номутаносиблик билан изоҳланади. Бизнес сикллари назарияси америкалик иқтисодчи Уилям Нордхаус туфайли катта машҳурликка эришди. Ишбилармонлик сикллари назариясининг ривожланишига Роберт Лукас, норвегиялик иқтисодчи Финн Кюдланд ва америкалик Эдвард Прескотт каби олимлар катта ҳисса қўшдилар. Одатда, давлат сиёсати ушбу мамлакат иқтисодиётининг ҳолатига, яъни мамлакат сиклнинг қайси босқичида: юксалиш ёки рецессияда эканлигига боғлиқ бўлади. Агар мамлакат таназзулга учраса, ҳукумат уни тубдан олиб чиқиш учун рағбатлантирувчи иқтисодий сиёсатни амалга оширади. Агар мамлакат юксалишни бошдан кечираётган бўлса, ҳукумат мамлакатда юқори инфляция сур’атларига йўл қўймаслик учун тийиб турувчи иқтисодий сиёсатни амалга оширади.

Фискал сиёсатнинг камчиликлари

Cроwдинг-оут эффекти

Сиқиб чиқариш эффекти сифатида ҳам танилган ушбу таъсир иқтисодиётни рағбатлантириш мақсадида товарлар ва хизматларнинг давлат харидларини кўпайтиришда намоён бўлади. Кўпгина иқтисодчилар, айниқса монетаризм вакиллари томонидан фискал сиёсатнинг асосий камчилиги сифатида эътироф этилади. Давлат ўз харажатларини кўпайтирса, унга молия бозорида пул керак бўлади. Шундай қилиб, қарз маблағлари бозорида пулга бўлган талаб ўсади. Бу эса банкларнинг ўз кредитлари учун нархларни оширишга, яъни фойдани максималлаштириш ёки шунчаки кредит бериш учун пул етишмаслиги каби сабабларга кўра фоиз ставкаларини оширишга олиб келади. Фоиз ставкасининг ошишини инвесторлар ва фирма тадбиркорлари ёқтирмайдилар, айниқса компания ўзининг „бошланғич“ пул сармоясига эга бўлмаганда. Натижада, юқори банк фоиз ставкалари туфайли инвесторлар тобора камроқ кредит олишга мажбур бўлмоқда, бу эса мамлакат иқтисодиётига киритилаётган инвестицияларнинг камайишига олиб келмоқда. Шундай қилиб, рағбатлантирувчи фискал сиёсат ҳар доим ҳам самарали бўлавермайди, айниқса мамлакатда ҳар қандай турдаги бизнес етарли даражада ривожланмаса. „Cроwдинг-ин“ эффекти, яъни давлат харажатларининг ошиши туфайли инвестицияларнинг кўпайиши ҳам мумкин^[4]^[6].

Манбалар

↑ фискалная политика // Современний экономический словар / Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубсева Е. Б., Москва: ИНФРА-М, 2007
↑ ^2,0 ^2,1 Матвеева Т. Ю. „12.1 Цели и инструменты фискальной политики“, . Введение в макроэкономику, 3000 экз, «Издательский дом ГУ-ВШЭ», 2007 — 446—447-бет. ИСБН 978-5-7598-0611-0.
↑ Матвеева Т. Ю. „4.1 Цели и инструменты фискальной политики“, . Макроэкономика, 1000 экз, Изд. дом Высшей школы экономики, 2019 — 209-бет.
↑ ^4,0 ^4,1 Давид Н. Wеил. «Фисcал Полиcй» (эн) // Тҳе Cонcисе Энcйcлопедиа оф Эcономиcс.
↑ Градй, П. «Фисcал Полиcй» (эн) // Тҳе Cанадиан Энcйcлопедиа : Статья.
↑ Инвестопедиа. «Дефинитион оф Cроwдинг-оут Эффеcт» (эн).

[1] фискалная политика // Современний экономический словар / Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубсева Е. Б., Москва: ИНФРА-М, 2007

[matv-2] 2,0 ^2,1 Матвеева Т. Ю. „12.1 Цели и инструменты фискальной политики“, . Введение в макроэкономику, 3000 экз, «Издательский дом ГУ-ВШЭ», 2007 — 446—447-бет. ИСБН 978-5-7598-0611-0.

[“matv2”-3] Матвеева Т. Ю. „4.1 Цели и инструменты фискальной политики“, . Макроэкономика, 1000 экз, Изд. дом Высшей школы экономики, 2019 — 209-бет.

[concise-4] 4,0 ^4,1 Давид Н. Wеил. «Фисcал Полиcй» (эн) // Тҳе Cонcисе Энcйcлопедиа оф Эcономиcс.

[5] Градй, П. «Фисcал Полиcй» (эн) // Тҳе Cанадиан Энcйcлопедиа : Статья.

[6] Инвестопедиа. «Дефинитион оф Cроwдинг-оут Эффеcт» (эн).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]