Fizik doimiylar
Физика доимийлари
Физика доимийлари (ёки фундаментал физик константалар) — табиатда ўзгармас, жой ва замон бўйлаб бир хил бўлган физик катталиклардир. Улар назарий ва тажрибавий физиканинг асосини ташкил этади ва физик қонунлар ҳамда формулаларда ишлатилади.
Таснифи
Физика доимийларини икки асосий турга бўлиш мумкин:
- Ўлчовли константалар (дименсионал cонстанц) — бирликларга эга бўлган физик доимийлар. Мисол: ёруғлик тезлиги \(c\), гравитацион констант \(Г\), Планcк констант \(ҳ\).
- Ўлчовсиз константалар (дименсионлесс cонстанц) — бирликларга эга бўлмаган константалар. Мисол: фин-структур констант \(\алпҳа\).
Асосий доимийлар
Қуйида кенг қўлланиладиган ва муҳим физик доимийларнинг намунавий рўйхати келтирилган. Қийматлар CОДАТА ва НИСТ тавсияларига мос равишда кўрсатилган; хатоликни ҳисобга олиш керак бўлган доимийлар учун изоҳ берилган.
| Номи | Белгиланиши | Қиймати | Бирлиги | Изоҳ |
|---|---|---|---|---|
| Ёруғлик тезлиги (вакуумда) | 299 792 458 | м/с | Аниқ (СИ та'рифига киритилган) | |
| Гравитацион констант | 6.67430 × 10−11 | м3·кг−1·с−2 | Тажрибий ўлчов; ноаниқлиги мавжуд | |
| Планcк констант | 6.62607015 × 10−34 | Ж·с | Аниқ (СИ та'рифига киритилган) | |
| Қисқартирилган Планcк констант | 1.054571817... × 10−34 | Ж·с | — | |
| Элементар заряд | 1.602176634 × 10−19 | C | Аниқ (СИ та'рифига киритилган) | |
| Болтзманн констант | 1.380649 × 10−23 | Ж·К−1 | Аниқ (СИ та'рифига киритилган) | |
| Авогадро констант | 6.02214076 × 1023 | мол−1 | Аниқ (СИ та'рифига киритилган) | |
| Электр пермиттивлиги (вакум) | 8.8541878128 × 10−12 | Ф·м−1 | — | |
| Магнит пермеабилити (вакум) | 4\пи × 10−7 | Н·А−2 | Ан'анавий қиймат; СИ та'рифлари ўзгарган | |
| Рйдберг констант | 1.0973731568508 × 107 | м−1 | — | |
| Лосчмидт констант | 2.6867811 × 1025 | м−3 | Стандарт шароитдаги заррача зичлиги (БСҲ изоҳлари) | |
| Фин-структур констант | 7.2973525693 × 10−3 | — | Ўлчовсиз; электромагнит ўзаро таъсир кучи |
Изоҳ: Ба'зи қийматлар СИ бирликларининг 2019-йилги қайта аниқланиши натижасида аниқ белгиланган (яъни дефиницияланган). Бошқа доимийлар тажриба орқали ўлчанади ва уларнинг қийматларида ўлчов хатоликлари бўлиши мумкин.
Машҳур доимийлар ҳақида қисқача
Ёруғлик тезлиги ()
Вакумда электромагнит тўлқинларнинг тарқалиш тезлиги. Кўплаб физик қонунларда фундамент сифатида ишлатилади (масалан, нисбийлик назарияси).
Планcк констант (, )
Квант механикасида энергия ва частота ўртасидаги боғлиқликни ифодалайди: . Қисқартирилган Планcк констант кўплаб формулаларда қулайлик учун ишлатилади.
Гравитацион констант ()
Нютон гравитация қонунида тортишиш кучининг катталигини белгилайди: .
Болтзманн констант ()
Термодинамика ва статистика физикасида ҳарорат билан ички энергия ўртасидаги боғлиқликни таърифлайди: .
Авогадро констант ()
Кимёда 1 мол моддадаги заррачалар сонини билдиради.
Фин-структур констант ()
Электромагнит ўзаро таъсир кучининг ўлчовсиз параметридир; атом спектри ва квант электродинамикасида муҳим рол ўйнайди.
СИ бирликларининг қайта аниқланиши
2019-йилда Халқаро бирликлар тизими (СИ) доимийларнинг баъзиларига асосланиб айрим бирликларни қайта таърифлади. Натижада баъзи фундаментал константлар (масалан, ) ни қийматлари аниқлаб қўйилди — бу ўлчовлар бирлик таърифларини янада барқарор қилади.
Тадқиқот ва муаммолар
Баъзи назарий ва экспериментал тадқиқотларда физик доимийларнинг вақт ёки макон бўйлаб ўзгариши мумкинлиги муҳокама қилинган. Ҳозирга қадар бундай ўзгаришларга оид қатъий тажрибий далиллар йўқ, аммо кўплаб тадқиқотлар давом этмоқда, айниқса космология ва юқори энергияли физика соҳаларида.
Манбалар