Fleksaton
Флексатон (инглизча: флех-а-тоне лотинча: флехус — „кависли“ ва юнонча: τόνος — „кучланиш“ ёки „оҳанг“) — зарбли мусиқа асбоби, маълум бир баландликдаги металл идиофон. 1924-йилда АҚШда патентланган.
Чалиш техникаси
Ижрочи ўйнаётганда ўнг қўлидаги флексатонни дастагидан ушлаб, пластинканинг бўш учини бош бармоғи билан босиб туради. Асбоб чайқалганда тўплар қамишга тегиб, товуш чиқаради. Овоз баландлиги бош бармоқ босими билан ўрнатилади: пластинка қанчалик кўп эгилган бўлса, товуш шунчалик баланд бўлади. Флексатоннинг тембри жиринглайди, қичқиради, юқори регистрда — ўткир овозга эга. Овоз баландлигини тартибга солиш қийин, аммо маълум техник кўникмалар билан товушларни тахминан икки октава ичида ажратиб олиш мумкин: биринчидан учинчигача ва ундан юқори. Флексатонни ўйнашнинг экспериментал усуллари орасида ўрнатилган болға ўрнига учбурчак ёки ксилофондан ясалган таёқлардан ва ҳатто скрипка камонидан фойдаланиш киради.
Дизайн
Флексатон — учлари бир оз эгилган, узунлиги тахминан 180 миллиметр, тагида тахминан 60 миллиметр кенглиги, қарама-қарши томонга торайиб кетган юпқа пўлат пластинка. Плитанинг кенг учи симли рамканинг тагида тутқич билан ўрнатилади ва тор учига иккита мослашувчан новда бириктирилади, уларнинг ҳар бирининг учида металл ёки ёғоч тўп бор.
Флексатоннинг мусиқада қўлланиши
Флексатон учун эслатмалар ҳақиқий товушга кўра юқори нуқтада ёзилади. Симфоник оркестр партитурасида флексатон қисми одатда қувурли қўнғироқ қисмининг остига, учбурчак қисмининг устига ёзилади (зарбли чолғу асбоблари ижрочилар томонидан қандай гуруҳланганлигига қараб, у ёки бу қисмнинг партитурадаги ўрни ўзгариши мумкин).
Мавжудлигининг дастлабки кунларида флексатон жаззда ишлатилган, аммо тез орада классик мусиқа бастакорлари ҳам қизиқиш уйғота бошладилар: Артур Хонеггер („Антигона“), Эрвин Шулхоф (Биринчи симфония), Арнолд Счоэнберг (Оркестр учун вариациялар; опера „Бугундан эртага“ ва „Мусо ва Ҳорун“), Дмитрий Шостакович („Бурун“ опералари ва „Мценск округи Макбет хоним“), Арам Хачатурян (Фортепиано концерти). Флексатон кенг қўлланилмаганига қарамай, унинг ўзига хос тембри баъзан поп мусиқа ва кинода талабга эга. Ҳанс Вернер Ҳензе, Дёрджи Лигети, Крзйсзтоф Пендереcки, София Губайдулина, Алфред Шниттке, Сергей Слонимский ва бошқа авангард бастакорларнинг асарларида флексатон қисмлари мавжуд.
Адабиётлар
- „Флексатон“, Музыкальная энциклопедия. Том 5. М.: Советская энциклопедия, 1981.
- Андреэва О. Ф. Ударні інструменти сучасного симфонічного оркестру. Киэв: Музична Украïна, 1985.