Форнакс (лотинча: Форнах ; бошқа исми — Форнака (лотинча: Форнаcа[1])) — Рим мифологиясида ўчоқ ва дон қуритиш учун мўлжалланган печ маъбудаси[2].

Мифология

Афсоналарга кўра, қадимги римликлар ердан биринчи ҳосилни йиғиб олганларидан кейин уни маъбуда Серерага туҳфа сифатида тақдим этишган. Кейинчалик улар олов билан ишлашни ўрганганлар ва буғдой доналарини ховончаларда майдалашдан олдин қовуриб олишни (ёки қуритишни) бошлаганлар. Бироқ, донлар тез-тез куйиб кетар, кул баъзида кулбаларнинг ёниб кетишига сабаб бўларди. Мана шу вақтда ўчоқ ва печ тимсоли бўлмиш маъбуда Форнака (ёки Форнакс) одамларга ёрдамга келган. Одамлар Форнакадан донларни куйдириб юбормасликни ўтиниб сўрашган ва ўша вақтдан кейин донларни қовуриш учун печлардан фойдалана бошлашган[1].

Байрамлар

Форнака маъбудасига бағишлаб ўтказиладиган байрамга Форнакалия (Форнаcалиа) деб ном берилган. Байрам феврал ойида нишонланган[3]. Байрам вақтида нон пишириб, янги ҳосил учун маъбудага миннатдорчилик билдиришган.

Версиялардан бирига кўра, Форнакалия 17-феврал санасида бўлиб ўтган ва катта курия (cурио махимус) томонидан эълон қилинган[4]. Бошқа муаллифларнинг фикрига кўра, байрам феврал ойида нишонланган, аммо сана ўзгариб турган, қатъий белгиланган битта кун бўлмаган.Курияларнинг ҳар бири ўзининг қурбонлик қилиш санасини белгилаб олган, катта курия (cурио махимус) байрамни эълон қилган ва Форумга жойлаштириладиган кичик тахтачага эълон ёзиб қўйган. Шундай қилиб, куриялар маросимни турли кунларда ўтказганлар[5][6]. Аммо, бир нечта алоҳида куриялар байрамларда бирга қатнашган ҳолатлар ҳам жуда кўп бўлган; баъзи тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, бунга уларнинг ўз вақтида умумий печдан фойдаланганлари сабаб бўлган[3].

Байрам 17-феврал куни якунланган — ушбу санани тентаклар байрами (Стулторум фериаэ) деб ҳам аташган. Байрамнинг бундай номланишига айнан мана шу куни маъбуда учун қурбонлик қилиш авваллари қурбонлик қилишда қатнашишга улгурмаганлар чекига юклангани сабаб бўлган. Аксарият ҳолларда, булар саводсиз деҳқонлар бўлишган, улар ўқишни билишмаган, шунинг учун ҳам курияларнинг байрамни қайси кун нишонлашларини тушуна олишмаган ёки қайси курияга тегишли эканликларини умуман билишмаган. Бундай одамлар тентак (стулти) деб эълон қилинган ва 17-февралда Квириналия маросимини бажаришга мажбур бўлишган, ушбу маросим Нума Помпилий томонидан Квирин илоҳи шарафига жорий этилган[7][8].

Кейинчалик, тегирмонларнинг пайдо бўлиши ва уларнинг маиший ҳаётга кириб келиши билан донни қуритиш учун печлардан фойдаланиш камайди, Форнакалия байрами эса аста-секин ўз аҳамиятини йўқотди[2].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Овидий. Фасти, ИИ: 513—532.
  2. ↑ 2,0 2,1 Форнакс, форнакалии // ВикиЧтениэ.
  3. ↑ 3,0 3,1 Форнакс // Мифологическая энсиклопедия.
  4. ↑ Овидий. Фасти, ИИ: 525 фф.
  5. ↑ Марк Теренций Варрон. ЛЛ, ВИ:13
  6. ↑ Овидий. Фасти, ИИ: 531.
  7. ↑ Фестус Грамматиcус. 304, 418 Л.
  8. ↑ Жаcқуэс Ҳеургон. Роме эт ла Мéдитерранéэ оccидентале жусқу’аух гуэррес пуниқуэс. — Парис: ПУФФ, колл. „Ноувелле Cлио : л’ҳистоире эт сес проблèмес“. — № 7, 1993 (1-э изд. 1969). — пп. 215—216.

Ҳаволалар

  • Кондрашов А. Қадимги Юнонистон ва Рим афсоналари ва афсоналари: Энциклопедия. — М.: РИПОЛ классик, 2005. — 768 п.
  • Дунё халқларининг афсоналари / Эд. Токарева С. А. — М.: Совет Энциклопедияси, 1992. — Т. 2. — 719 б.