Фостер лоласи ( лотинча: Тулипа фостериана) — кўп йиллик ўсимлик; Лоладошлар (Лилиаcеаэ) оиласига мансуб лолалар (Тулипа) туркумининг бир тури. Табиатан тарқалиши — Помир тоғлари ва яқин атрофдаги Афғонистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон ҳудудларига етиб боради.

Фостер лоласи
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Ўсимликлар
Тип: Гулли
Синф: Бир паллали
Оила: Лоладошлар
Уруғ: Лола
Турлари: Фостер лоласи
Халқаро илмий номи
Тулипа фостериана (W.Ирвинг, 1906)

Ботаник тавсифи

Мазкур ўсимлик турининг баландлиги 40—55 см гача бўлиб, қалин пояга эга, пояси қалин, барглари 3—5 та, тухумсимон, ялтироқ кўп йиллик ўсимлик. Эрта баҳорда, март-апрелда гуллайди. Катта қизил гуллар, кўпинча туби қора[1], текис ёки косагул шаклида очилади. Чанг ирлари қорамтир-бинафша рангли, улар чангдондан икки баравар узунроқдир. Уруғлар июн ойида етилади[2] .

Антоцианлари турли хил лолаларнинг гулларида, шу жумладан Тулипа фостерианадан топилган [3].

Таксономияси

Лотин тилидаги фостериана эпитети гулсафсардошлар бўйича мутахассиси британиялик Майкл Фостерга тааллуқли[4] .

Бу ўсимлик турни 1906 йилда илк марта британиялик ботаник Уолтер Ирвинг (1867-1934) қад этиб берган[5].

2013-йилда ДНК кетма-кетлигидан фойдаланган ҳолда жинсдаги филогенетик муносабатлар таксономия ва таснифни аниқлаш учун қўлланилган. Натижада Т.фостериана қуйидаги белгиларга эга бўлган Тулипа  кичик жинсига жойлаштирилган: лампочканинг шкаласи ичида зич ёки ипак туклар билан қопланган ёки (деярли) туксиз. Чандонини туклари йўқ ёки туксиз. Чангларни ҳосил қилувчиси ўзгармас, ҳаракациз бўлади.

Тарқалиши ва экология

Самарқанд ва Қашқадарё вилоятлари: Зарафшон тизмасидаги Омонқўтон ўрмон хўжалигида, Тахтақорача довонида, Ургут, Оталиқ қишлоқлари атрофларида тарқалган. Тожикистонда ҳам учрайди[6].

Табиатан у буталар билан қопланган тепаликларнинг қояли ёнбағирларида ёки денгиз сатҳидан 1500 м баландликдаги тош ёнбағирларида ўсади[1][2] .

Етиштириш

"Зомби"

Турлар осонгина табиийлаштирилади ва боғда ўстирилиши мумкин. Миксбордерлар учун жуда мос келади ва гулзорларда ишлатилиши мумкин[7] . Ҳар қандай боғ ерларида ўсади, лекин тўлиқ қуёшни афзал кўради. Вегетатив ёки уруғларидан кўпайтириш мумкин[2].

Кўп навларнинг аждоди бўлиб хизмат қилган таниқли тур[2] . Турли хил навларнинг баландлиги ҳар хил бўлиши мумкин, лекин барчасида 12 см кенглигида, ингичка ва ба’зан чизиқли барглари бўлган битта, коса шаклидаги гуллари бўлади[7] . 'Жуан' сорти “Қироллик боғдорчилик жамияти”нинг мукофотига сазовор бўлди[8] . Ўртаси сариқ, барглари ранг-баранг, қизил-тўқ сариқ гулларга эга[1]. Лола "Зомбиэ" — “фостериана”нинг яна бир нави бўлиб, у йирик гули ва ялтироқ барглари билан ажралиб туради[9]. Яна бир машҳур нав - "Ред Эмперор" деб номланади[10].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „Тулипа Спеcиэс Тwо“. www.паcифиcбулбсоcиэтй.орг (2015-йил 13-май). Қаралди: 2017-йил 18-сентябр.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 „Тулипа фостериана ин Орнаментал Планц Фром Руссиа Анд Аджаcент Статес Оф Тҳе Формер Совиэт Унион @ эфлорас.орг“. www.эфлорас.орг. Қаралди: 2021-йил 7-апрел.
  3. ↑ Н. Мариссен, W. Г. ван Доорн анд У. ван Меэтерен, Интернатионал Соcиэтй фор Ҳортиcултурал Сcиэнcе Проcеэдингс оф тҳе Эигҳтҳ Интернатионал Сймпосиум он Постҳарвест Пҳйсиологй оф Орнаментал Планц, 2005 Гоогле Бооксда
  4. ↑ Рай Десмонд (25 Феб 1994) Диcтионарй Оф Бритиш Анд Ириш Ботантисц Анд Ҳортиcултуралисц Инcлудинг плант cоллеcторс, флоwер паинтерс анд гарден десигнерс Гоогле Бооксда
  5. ↑ „Тахон: Тулипа фостериана W. Ирвинг“. нпгсwеб.арс-грин.гов. Қаралди: 2020-йил 17-апрел.
  6. ↑ „ФОСТЕР ЛОЛАСИ“. Редбоок.уз. 2022-йил 13-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-октябр.
  7. ↑ 7,0 7,1 „Преттй Тулипс тҳат Cоме Баcк Эверй Еар“. Гардениа.нет. Қаралди: 2020-йил 19-апрел.
  8. ↑ „Тулипа 'Жуан' (13)“. Тҳе Роял Ҳортиcултурал Соcиэтй. Қаралди: 2020-йил 30-август.
  9. ↑ „Плант Профиле: Тулипа фостериана 'Зомбиэ'“ (эн). Тҳе Фрустратед Гарденер (2020-йил 29-март). Қаралди: 2020-йил 17-апрел.
  10. ↑ „ПлантФилес: Фостериана Тулип“ (эн). Даве'с Гарден. Қаралди: 2020-йил 17-апрел.