Fotima Samarqandiy

Фотима Самарқандий
Таваллуди	ХИИ аср Косонсой тумани
Вафоти	ҳижрий 581-йил (милодий 1185-йил)

Фотима бинти Муҳаммад ибн Аҳмад ас-Самарқандий — мусулмон оламидаги таниқли олима ва ҳуқуқшунос аёл.

Болалиги

Фотима Самарқандий Наманган вилоятидаги Косонсой туманида туг'илган. Ёшлигиданоқ о'зининг илм олишга интилиши ва иқтидори яққол намоён бўлган. О'ша даврининг обро'ли фиқҳ (ислом юриспруденсияси) олими бўлган отаси Алоуддин Самарқандий қизининг иқтидорини пайқаб, унинг та'лим олишига катта э'тибор қаратган. Шундан со'нг, Фотима Самарқандий фиқҳ, хаттотлик ва бошқа ко'плаб илмларни эгаллашга киришиб кетади. Бунинг натижасида моҳир хаттор ва кучли фиқҳ олима бо'либ етишади. Оталари Алоуддин Самарқандий о'зларига келган фатвони қизларига ко'рсатмасдан жавоб бермаганлар. Шунинг учун барча фатволарда оталари билан биргаликда қизлари Фотиманинг ҳам муҳри босилган.

Никоҳ

Фотима Самарқандийнинг та'рифлари бутун дунёга тарқалади ва арабу ажамлардан, ҳаттоки ко'плаб мамлакат подшоларидан совчилар кела бошлайди. Лекин Алоуддин Самарқандий қизларини оддий, лекин о'та илмли бўлган шогирдлари Косоний рахматуллоҳу алайҳга берганлар. Ба'зилар ,,Туҳфа китобини шарҳлатиб қизини о'шанга берди" дер эдилар. Бунга сабаб, Алоуддин Самарқандийнинг ,,Туҳфатул фуқаҳо" номли фиқҳ фанидан машҳур асарлари бор бо'либ, шогирдлари Косоний шу китобни 8 жилдлик китоб қилиб шарҳлаганлар ва Бадоиус санои деб ном қо'йганлар. Китобни ко'рган устозлари қизларини шогирдларига никоҳлаб бердилар. Косоний ва Фотима турмуш қургач Халабга ко'чиб кетишган. У ерда оилага Салоҳиддин Айюбийнинг яқинларидан бўлган Нуриддин Зинкий ҳомийлик қилган ва уларнинг илмий фаолиятини қо'ллаб-қувварлаган. Турмуш о'ртог'и Косоний ҳам уни жуда ҳурмат қилган ва аёлидан маслаҳат со'раб турган. О'ша давр тарихчилари ёзишича ко'пинча фатвони моҳир хаттот бўлган Фотима о'зи ёзган ва шундан со'нг муҳр қо'йиш учун Косонийга топширган. Шу сабаб бу фатволар нафақат фиқҳий, балки бадиий жиҳатдан ҳам муҳим манбаалар ҳисобланади.

Илм ё'лида

Халаб тарихчиси Ибн ал-Адим ёзишича Фотима Рамазонда билагузугини сотиб талабаларга о'з ҳисобидан ифтор қилиб берган ва бу удум ҳалигача давом этиб келади.

Вафоти

Ушбу фақиҳа аёл 581 ҳижрий санада Ҳозирги Сурияда Ҳалаб шаҳрида вафот қилганлар. Қабрлари Иброҳим Халил жоме масжиди олдидаги қабристонда. Аёллари вафот этгандан сўнг Косоний раҳматуллоҳи алайҳ ҳар жума куни аёлларини зиёрат қилгани келар эдилар. Кейинчалик Косоний ҳам вафот қилдилар ва у киши ҳам Сурияда дафн қилиндилар.