Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Fotima al-Fihriya

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Фотима ал-Фиҳрия

Иордания музейидаги Фотима ал-Фиҳрия ҳайкали
Таваллуди 800-йил
Вафоти 880-йил
Марокаш, Фез

Фотима бинти Муҳаммад Ал-Фиҳрия (арабча: فاطمة بنت محمد الفهرية القرشية‎‎) эрамизнинг 859-йилида Марокашнинг Фос шаҳридаги ал-Қаровиййин масжидига асос солган араб аёл. У „Умм ал-Банайн“ номи билан ҳам машҳур. Ал-Фиҳрия тахминан 880-йилда вафот этган[1]. „Ал-Қаровиййин“ масжиди кейинчалик ўқув муассасасига айланиб, 1963-йилда „Ал-Қаровиййин“ университетига айланди[2]. Унинг тарихи Ибн Абу Зар' (1310—1320-йиллар оралиғида вафот этган) томонидан "Саҳифалар боғи" (Равд ал-Қиртас) асарида Қаравиййин масжидига асос солганида ҳикоя қилинади[3]. Фотима ўлимидан кўп асрлар ўтиб биринчи марта тилга олинганлиги сабабли, унинг ҳикоясини исботлаш қийин эди ва баъзи замонавий тарихчилар эса унинг мавжудлигига шубҳа қилишади[4].

Ҳаёти

Ал-Қаравиййин масжиди ва университети

ХИВ аср тарихчиси Ибн Аби-Зар ёзганларидан ташқари, унинг шахсий ҳаёти ҳақида жуда кам маълумот сақланиб қолган[5]. Фотима эрамизнинг 800-йилларида ҳозирги Туниснинг Қайравон шаҳрида туғилган. У араб Қурайший қабиласига мансуб бўлган. Унинг оиласи Қайравондан Фесга кўчиб келган катта миграциянинг бир қисми эди. Унинг оиласи бадавлат бўлмаган бўлса-да, отаси Муҳаммад ал-Фиҳри муваффақиятли савдогарга айланди. У вафот этгач, бу бойлик Фотима ва унинг синглиси Марямга мерос бўлиб қолди. Айнан шу пул билан улар ўз меросини қолдирдилар. Ал-Фиҳри турмуш қурган эди, лекин унинг эри ҳам, отаси ҳам тўйдан кўп ўтмай вафот этган. Унинг отаси ўз бойлигини ёлғиз фарзандлари Фотима ва унинг синглисига қолдирди. У ва унинг синглиси Марям яхши таълимга эга бўлиб, ислом фиқҳи ва ҳадисни яна Муҳаммад с.а.в нинг ривоятларини ўрганган. Иккаласи ҳам Фесда масжидларга асос солдилар: Фотима Ал-Қаровиййинга асос солган, Марям эса Ал-Андалусиййин масжидига асос солган[6]. Бу фикр Фотима ва унинг оиласи каби барча мусулмонларнинг қочганлиги сабабли, уларнинг барчаси ўз эътиқодларини ўрганишга иштиёқманд диндорлар бўлган муҳожирларни тўплашлари билан туртки бўлди[7]. Иммигрантлар ҳаддан ташқари кўп эди ва уларни жойлаштириш учун жой, ресурслар ёки ўқитувчилар етарли эмас эди.

Тарихийлик

Ушбу ҳикоянинг тарихийлиги баъзи замонавий тарихчилар томонидан шубҳа остига қўйилган, улар Феснинг иккита энг машҳур масжидини асос солган икки опа-сингилнинг симметрияси жуда қулай бўлганлиги учун эҳтимол афсонадан келиб чиққан деб билишади[8]. Ибн Аби Зар ҳикояси ҳам замонавий тарихчилар томонидан нисбатан ишончсиз манба деб баҳоланади. Бундан ташқари, бу ҳикоянинг энг катта қийинчиликларидан бири ХХ асрда масжидни таъмирлаш пайтида қайта топилган ва асрлар давомида гипс қатламлари остида яширинган пойдевор ёзувидир. Садр ёғоч панелларига ўйилган ва ИХ аср Тунисдаги пойдевор ёзувларига жуда ўхшаш куфий ёзувида ёзилган бу ёзув тахминий масжиднинг асл меҳробининг устидаги деворда (бино кейинги кенгайтирилишидан олдин) топилган. Гастон Девердун томонидан ёзиб олинган ва шифрланган ёзув „бу масжид“ (арабча: "هذا المسجد"‎‎) Довуд ибн Идрис (ўша пайтда Марокашнинг бу ҳудудини бошқарган Идрис ИИ нинг ўғли) томонидан ҳижрий 263 йил Зул-қадада (милодий 877 йил июл-август) томонидан эканлигини эълон қилади[9]. Девердун бу ёзув бошқа номаълум масжиддан бўлган бўлиши мумкинлигини ва бу ерга кейинги даврда (эҳтимол, 15 ёки ХВИ асрларда) Фесда Идрисидларга эҳтиром кўтарилган пайтда кўчирилган бўлиши мумкинлигини тахмин қилди ва бундай қолдиқлар бу ерда қайта фойдаланиш учун етарлича диний аҳамиятга эга бўладиган йўл деб ишонди[9] Бироқ, олим Чафиқ Бенчекроуннинг таъкидлашича, бу ёзув Қаравиййин масжидининг асл пойдевори бўлиб, у ХИИ асрда Алмоҳадлар шаҳарга келишидан олдин ёпилган бўлиши мумкин. Бу далил ва Ибн Абу Зарнинг ҳикоясига нисбатан кўп шубҳаларга асосланиб, у Фотима ал-Фиҳрийнинг тарихий эмас, балки афсонавий шахс бўлиши мумкинлигини таъкидлайди.

Худди шундай, тарихчи Рожер Ле Турно Фотима „Қаравиййин“ масжидини ва унинг синглиси Марям „Андалусиййин“ масжидини қуриш ҳақидаги анъанавий маълумотларнинг ҳақиқатига шубҳа қилади. Унинг таъкидлашича, иккита опа-сингил ва иккита масжиднинг мукаммал параллеллиги ҳақиқат бўлиш учун жуда яхши ва эҳтимол диний афсонадир[10].. Жонатан Блоом, шунингдек, параллелизмларнинг эҳтимоллиги ҳақида ёзади ва масжиднинг ташкил этилишининг анъанавий ҳикояси кўпроқ „тарих интизоми анъанавий жамоавий тасаввур доирасига“ тегишли эканлигини таъкидлайди ва масжиднинг ҳеч бир қисми Х асрга қараганда эски эмаслигини таъкидлайди[11].

Ал-Қаровиййин масжидининг барпо этилиши

Ибн Абу Зар’нинг ёзишича, Фотима отасидан мерос қолган пулга ўз шаҳридан келган муҳожирлар номини олган Ал-Қаровиййин масжидини қуриш учун ишлатган. Фотима жамоаси масжиддан ошиб кетганда, у тахминан 845-йилда подшоҳ Яҳё ибн Муҳаммад раҳбарлигида қурилган масжидни сотиб олиб, унинг ҳажмини икки баробарга катталаштирган.

Қурилиш лойиҳасини Фотиманинг ўзи бошқарган.

Масжиднинг қурилиши 18 йил давом этган. Марокашлик тарихчи Абделҳади Тазийга кўра, Ал-Фиҳри лойиҳа тугагунига қадар рўза тутган. Иш тугагач, у ичкарига кириб, Аллоҳга берган неъматлари учун раҳмат айтиб, дуо қилган[12]. У номни ўзининг туғилган шаҳри Қайруандан келган муҳожирлар шарафига қўйган.

Сўзларга кўра, Фотиманинг синглиси Марям ҳам ўша йили (859) дарёнинг нариги томонидаги туманда маҳаллий Андалусий оилалари ёрдами билан худди шундай масжидга асос солган ва бу масжид Ал-Андалусиййин масжиди (Андалусийлар масжиди) номи билан машҳур бўлган[13].

Манбалар

  1. ↑ „Меэт Фатима ал-Фиҳри: Тҳе фоундер оф тҳе wорлд'с фирст Либрарй“ (2017-йил 26-январ).
  2. ↑ Кенней, Жеффрей Т.. Ислам ин тҳе Модерн Wорлд (эн). Роутледге, 2013-08-15 — 128-бет. ИСБН 9781135007959. 
  3. ↑ ʻАлī ибн ʻАбд Аллāҳ Ибн Абī Зарʻ ал-Фāсī. Раwд Ал-Қиртас (эс). Валенcиа: Ж. Нáчер, 1964. 
  4. ↑ „Ал-Қараwиййин Университй ин Фес: Браинчилд оф а Муслим Wоман“. Инсиде Арабиа (2019-йил 15-сентябр). 2022-йил 23-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июл.
  5. ↑ Бенчекроун, Чафик Т. (2011). „Лес Идриссидес: Л'ҳистоире cонтре сон ҳистоире“. Ал-Масақ (франсузча). 23-жилд, № 3. 171–188-бет. дои:10.1080/09503110.2011.617063.
  6. ↑ Каҳера, Акел. Десигн Cритериа фор Мосқуэс анд Исламиc Cентрес (эн). Роутледге, 2009-10-26 — 81-бет. ИСБН 9781136441271. 
  7. ↑ Ҳеард. „WИСсторй: Фатима ал-Фиҳри, фоундер оф тҳе wорлд'с лонгест-стандинг университй“ (эн-УС). Wомен ин Сcиэнcе Портланд. 2022-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-июл.
  8. ↑ Блоом, Жонатҳан М.. Арчитеcтуре оф тҳе Исламиc Wест: Нортҳ Африcа анд тҳе Ибериан Пенинсула, 700-1800. Яле Университй Пресс, 2020. ИСБН 9780300218701. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Девердун, Гастон „Уне ноувелле инсcриптион идрисите (265 Ҳ = 877 Ж.C.)“, . Мéлангес д'ҳистоире эт д'арчéологиэ де л'оccидент мусулман - Томе ИИ - Ҳоммаге à Георгес Марçаис (фр). Импримериэ оффиcиэлле ду Гоувернемент Гéнéрал де л'Алгéриэ, 1957 — 129–146-бет. 
  10. ↑ Ле Тоурнеау, Рогер. Фèс авант ле протеcторат: éтуде écономиқуэ эт соcиале д'уне вилле де л'оccидент мусулман (фр). Cасабланcа: Соcиéтé Мароcаине де Либраириэ эт д'Éдитион, 1949 — 48–49-бет. „Ла традитион, à cе сужет, эст éдифианте маис ун пеу инcертаине. Лес унс раппортент қу'уне фемме оригинаире де Каироуан, Фатима, филле де Моҳаммед эл-Фиҳри, винт с'инсталлер à Фèс. Cоуп сур cоуп, сон мари эт са сœур моурурент, луи лаиссант уне фортуне cонсидéрабле. Фатима не черча пас à ла фаире фруcтифиэр, маис à ла дéпенсер эн дес œуврес пиэс; c'эст поурқуои элле дécида д'ачетер ун терраин боисé қуи се троуваит энcоре либре де cонструcтионс эт д'й фаире éлевер ла мосқуéэ қуи реçут пар ла суите ле ном де Мосқуéэ дес Каироуанаис (Жама' элКараwийин). Селон д'аутрес аутеурс, Моҳаммед эл-Фиҳри аваит деух филлес, Фатима эт Мариам, аухқуэллес ил лаисса эн моурант уне гранде фортуне. Присес д'уне саинте éмулатион, лес деух сœурс фирент бâтир чаcуне уне мосқуéэ, Фатима ла Мосқуéэ дес Каироуанаис, Мариам ла Мосқуéэ дес Андалоус; cетте дерниèре фут д'аиллеурс аидéэ данс сон энтреприсе пар лес Андалоус éтаблис данс cе қуартиэр. Ноус н'авонс ауcуне раисон валабле де ноус прононcер эн фавеур де л'ун де cес рécиц плутôт қуэ де л'аутре. Тоут ау плус поурраит-он дире қуэ ле сеcонд, авеc сон параллéлисме си парфаит энтре лес деух сœурс эт лес деух мосқуéэс, параîт троп беау поур êтре враи.“ 
  11. ↑ Блоом, Жонатҳан. Арчитеcтуре оф тҳе Исламиc wест : Нортҳ Африcа анд тҳе Ибериан Пенинсула, 700-1800, Ничолас Wарнер, Неw Ҳавен, 2020 — 42-бет. ИСБН 978-0-300-21870-1. ОCЛC 1121602964. 
  12. ↑ التحرير. „فاطمة الفهرية أم البنين مؤسسة أول جامعة في العالم“ (ар). Эжадиданеwс.cом - الجديدة نيوز (2019-йил 9-апрел). 2020-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 9-сентябр.
  13. ↑ Террассе, Ҳенри. Ла мосқуéэ дес Андалоус à Фèс (фр). Парис: Лес Éдитионс д'арт эт д'ҳистоире, 1942.