Ziyosfera

Fransis Galton

Сер Франсис Галтон (/ˈɡɔːлтəн/ ; 1822-йил 16-феврал — 1911-йил 17-январ), инглиз Виктория даври полимати эди: статистик, социолог, психолог, антрополог, тропик тадқиқотчи, географ, ихтирочи, метеоролог, прото — генетик, психометрик ва ижтимоий дарвинизм тарафдори, евгеник.1909-йилда у рицар унвонига сазовор бўлган.

Галтон 340 дан ортиқ китоблар ишлаб чиқарган. Шунингдек, у корреляциянинг статистик концепсиясини яратди ва ўртачага нисбатан регрессияни кенг тарғиб қилди. У биринчи бўлиб инсоний тафовутлар ва ирсий ИҚ ўрганишда статистик усулларни қўллади ва генеалогик ва биографик ишлар ва антропометрик тадқиқотлар учун зарур бўлган одамлар жамоалари тўғрисида маълумотлар тўплаш учун анкеталар ва сўровномалардан фойдаланишни жорий қилди. У евгениканинг ихтирочиси бўлиб, 1883-йилда бу атамани ўзи яратган ва " табиатга қарши тарбия " иборасини ҳам яратган.[1] Унинг „ Ирсий даҳо“ (1869) китоби даҳо ва буюкликни ўрганишга қаратилган биринчи ижтимоий илмий уриниш эди.[2]

Инсон онгининг тадқиқотчиси сифатида у психометрия (ақлий қобилиятларни ўлчаш фани) ва дифференсиал психология, шунингдек, шахсиятнинг лексик гипотезасига асос солган. У суд тиббиётида фойдали бўлган бармоқ изларини таснифлаш усулини ишлаб чиқди. Шунингдек, у ибодатнинг кучи бўйича тадқиқот олиб борди ва у ибодат қилинганларнинг узоқ умр кўришига ҳеч қандай таъсир кўрсатмаганлиги сабабли унинг ҳеч қандай таъсири йўқ деган хулосага келди.Унинг хилма-хил ҳодисаларнинг илмий тамойилларига бўлган изланишлари ҳатто чой тайёрлашнинг энг мақбул усулигача ўрганилган.

Илмий метеорологиянинг ташаббускори сифатида у биринчи об-ҳаво харитасини яратди, антисиклонлар назариясини таклиф қилди ва биринчи бўлиб Европа миқёсида қисқа муддатли иқлим ҳодисаларининг тўлиқ рекордини ўрнатди. У шунингдек, дифференсиал эшитиш қобилиятини текшириш учун Галтон ҳуштакини ихтиро қилди.[3] У Чарлз Дарвиннинг узоқ амакиваччаси эди.[4]

Ёшлик йиллари

Галтон Англиянинг Бирмингем шаҳрининг Спаркбрук ҳудудидаги катта уйда, Жозеф Пристлининг собиқ уйи, ботаник Уилям Уиринг номини ўзгартирган „Фаир Ҳилл“ ўрнида қурилган „Тҳе Ларчес“да туғилган. У Чарлз Дарвиннинг ярим амакиваччаси бўлиб, Эрасмус Дарвиннинг умумий бобоси ва бувиси эди. Унинг отаси Самуэл Тертиус Галтон эди, кичик Самуэл Галтоннинг ўғли. У шунингдек Дуглас Струтт Галтоннинг амакиваччаси эди. Галтонлар Квакер қурол ишлаб чиқарувчилари ва банкирлари бўлган, Дарвинлар эса тиббиёт ва фан билан шуғулланган.

Галтон ва Дарвин оилаларида Қироллик жамияти аъзолари ва бўш вақтларида ихтиро қилишни яхши кўрадиган аъзолар бор эди. Эрасмус Дарвин ҳам, Самуэл Галтон ҳам Метю Боултон, Жеймс Ватт, Жосиа Уэдгвуд, Жозеф Пристли ва Ричард Ловелл Эджвортни ўз ичига олган Бирмингем Ой Жамиятининг асосчилари бўлган. Иккала оила ҳам адабий истеъдодлари билан машҳур эди. Эрасмус Дарвин шеърларда узоқ техник рисолалар ёзган. Галтоннинг холаси Мери Анн Галтон эстетика ва дин ҳақида ёзган ва унинг таржимаи ҳоли Ой жамияти аъзолари томонидан тўлдирилган болалик муҳитини батафсил баён қилган.

Октавиус Оклининг Галтон портрети, 1840-йил

Галтон гўдак бола эди — у икки ёшида ўқишни бошлади; беш ёшида у баъзи юнон, лотин тилларида ўқий оларди ва олти ёшида у катталар китобларни ўқишни бошлади завқ учун Шекспир шеърлари ва асарларини ўқирди.[5] Галтон Қирол Эдварднинг мактабида, Бирмингемда ўқиди, лекин тор классик ўқув дастури унга ёқмади ва 16 ёшида тарк этди.[6] Ота-онаси уни тиббиёт касбига киришга мажбур қилди ва у Бирмингем умумий касалхонасида ва Лондон Кинғс коллежида икки йил ўқиди.У буни 1840-йилдан 1844-йил бошигача Кембриждаги Тринити коллежида математик тадқиқотлар билан давом эттирди

Галтон ўзининг амакиваччаси Чарлз Дарвин сингари бакалавр даражасини олишни танлади.[5] (Кембриж одати бўйича, 1847-йилда у қўшимча ўқимасдан магистр даражасига эга бўлди.) У қисқа вақт давомида тиббий ўқишни давом эттирди, лекин 1844-йилда отасининг ўлими уни молиявий жиҳатдан мустақил бўлишига қарамай, ҳиссий жиҳатдан қашшоқ қолдирди.У тиббий ўқишни бутунлай тугатиб, чет элга саёҳат, спорт ва техник ихтиролар билан шуғулланади.

Дастлабки йилларида Галтон ғайратли саёҳатчи эди ва Кембрижга боришдан олдин Шарқий Европа бўйлаб Константинополга якка ўзи саёҳат қилди. 1845 ва 1846-йилларда у Мисрга бориб, Нил дарёси бўйлаб Судандаги Хартумга, у ердан Байрут, Дамашқ ва Иорданияга саёҳат қилди.

1850-йилда у Қироллик географик жамиятига қўшилди ва кейинги икки йил ичида ўша пайтда кам маълум бўлган Жанубий Ғарбий Африкага (ҳозирги Намибия) узоқ ва қийин экспедицияни уюштирди. У ўз тажрибаси ҳақида „Тропик Жанубий Африкадаги тадқиқотчи ҳақида ҳикоя“ китобини ёзган.[7] У 1853-йилда Қироллик география жамияти асосчиси олтин медали ва минтақадаги кашшоф картографик тадқиқоти учун Франсия география жамиятининг кумуш медали билан тақдирланган.[5] Бу унинг географ ва тадқиқотчи сифатидаги обрўсини мустаҳкамлади. У энг кўп сотилган "Саёҳат санъати" ни ёзишни давом эттирди, бу кўплаб нашрлардан ўтган ва ҳали ҳам чоп этилаётган Виктория даври учун амалий маслаҳатлар қўлланмаси ҳисобланади.

Ўрта йиллар

Галтон 1850-йилларда

Галтон кўплаб соҳаларда, жумладан метеорология (антисиклон ва биринчи машҳур об-ҳаво хариталари), статистика (регрессия ва корреляция), психология (синестезия), биология (ирсиятнинг табиати ва механизми) ва криминологияда (бармоқ изи) муҳим ҳисса қўшган полимат эди.Галтон Тҳе Тимес газетасида чоп этилган биринчи об-ҳаво харитасини тайёрлади.

У Британия Фанни Ривожлантириш Ассоциациясида жуда фаол бўлиб, унинг йиғилишларида 1858-йилдан 1899-йилгача турли мавзуларда кўплаб мақолалар тақдим этди.[5] У 1863-йилдан 1867-йилгача Бош котиб, География бўлими президенти 1867—1872-йилларда ва 1877—1885-йилларда Антропология бўлими президенти. Қироллик географик жамияти кенгашида, қироллик жамиятининг турли қўмиталарида ва метеорология кенгашида қирқ йилдан ортиқ фаол бўлган.

Галтоннинг мақолаларини ўқиган Вилгелм Вундтнинг шогирди Жеймс МcКин Кеттелл унинг қўл остида ўқишга қарор қилди. Охир-оқибат у Галтон билан профессионал муносабатлар ўрнатди, тадқиқотлар устида биргаликда ишлади.[8]

1888-йилда Галтон Жанубий Кенсингтон музейининг илмий галереясида лаборатория ташкил қилди. Галтоннинг лабораториясида иштирокчиларнинг кучли ва заиф томонлари ҳақида билим олиш учун ўлчаш мумкин эди. Галтон ҳам ушбу маълумотлардан ўз тадқиқотлари учун фойдаланган. Одатда у ўз хизматлари учун одамлардан озгина ҳақ олади.[9]

Ирсият ва евгеника

Файл:Франcис Галтон2.жпг
Галтон ўзининг кейинги йилларида

1859-йилда унинг амакиваччаси Чарлз Дарвин томонидан нашр этилган "Турларнинг келиб чиқиши" Галтон ҳаётини ўзгартирган воқеа эди.[10] У асар, айниқса, чорвачилик билан боғлиқ „Уй шароитида ўзгаришлар“ ҳақидаги биринчи бобга эътибор қаратди.


Галтон дастлаб инсон қобилияти ирсийми, деган савол билан қизиқди ва турли даражадаги таниқли одамларнинг қариндошлари сонини ҳисоблашни таклиф қилди. Агар фазилатлар ирсий бўлса, қариндошлар орасида оддий аҳолидан кўра кўпроқ обрўли эркаклар бўлиши керак эди. Буни синаб кўриш учун у тарихиёметрия усулларини ихтиро қилди. Галтон кўплаб биографик манбалардан кенг кўламли маълумотларни олди, уларни жадвалга киритди ва турли йўллар билан таққослади. Бу илмий иш 1869-йилда ўзининг " Ирсий гениаллик „ китобида батафсил баён этилган.[2]

Галтон ушбу икки ишда ўз усулларининг чекловларини тан олди ва бу саволни эгизакларни таққослаш орқали яхшироқ ўрганиш мумкинлигига ишонди. Унинг усули туғилишда ўхшаш бўлган эгизаклар бир-бирига ўхшаш бўлмаган эгизаклар бир-бирига ўхшаш бўлмаган эгизаклар бир-бирига ўхшаш бўлмаган эгизаклар бир-бирига ўхшаш муҳитда ўстирилганда бир-бирига яқинлашадими ёки йўқлигини текширишни назарда тутган. У яна турли хил маълумотларни тўплаш учун анкета усулидан фойдаланган, улар жадвалга киритилган ва 1875-йилда “Эгизаклар тарихи" мақоласида тасвирланган. Бунда у асосан эгизакларни ўрганишга таянадиган хулқ- атвор генетикасининг замонавий соҳасини кутган. У далилларни тарбиялашдан кўра табиатни афзал кўради, деган хулосага келди. У, шунингдек, ирсият ва атроф-муҳит таъсирини ажратиш учун фарзанд асраб олиш бўйича тадқиқотларни, шу жумладан транс-ирқий асраб олиш бўйича тадқиқотларни таклиф қилди.

Галтон маданий шароитлар цивилизация фуқароларининг қобилиятига ва уларнинг репродуктив муваффақиятига таъсир қилишини тан олди. Ирсий гениалликда у бардошли ва мустаҳкам цивилизация учун қулай вазиятни қуйидагича тасаввур қилди:

Галтон 1883-йилда эвгеника атамасини ихтиро қилди ва ўзининг кўплаб кузатишлари ва хулосаларини " Инсон қобилияти ва унинг ривожланишига оид сўровлар " китобида баён қилди. Китобнинг муқаддимасида у шундай ёзган: " Ушбу китобнинг мақсади ирқни ўстириш билан боғлиқ бўлган турли мавзуларга ёки биз уни „эвгеник“ саволлар билан боғлаш ва ўзимнинг бир нечта алоҳида тадқиқотларимнинг натижаларини тақдим этишдир. Бу, юнонча эвгения, яъни, ирсий фазилатларга эга бўлган дегани билан боғлиқ. Бу ва иттифоқдош сўзлар, эвгения ва инсонлар, йиртқичлар ва ўсимликлар учун бир хил даражада қўлланади. Биз қисқача сўзни такомиллаштириш фанини ифодалашни жуда хоҳлаймиз, бу ҳеч қачон оқилона жуфтлашиш масалалари билан чекланиб қолмайди, лекин бу, айниқса, инсон мисолида, қанчалик узоқ бўлса ҳам, таъсир кўрсатишга мойил бўлган барча таъсирларни ҳисобга олади. Қанчалик мос келадиган ирқлар ёки қон штаммлари, бошқа ҳолларда бўлганидан кўра камроқ мос келадиганларга нисбатан тезроқ устунлик қилиш имкониятини оширади. Эвгеника сўзи бу фикрни етарли даражада ифодалайди; Бу ҳеч бўлмаганда мен фойдаланишга жур’ат этган вирикчиликдан кўра аниқроқ ва умумлаштирилган сўздир. „ - Галтон 1883, 24-25-бетлар

У Британия жамиятидаги баъзи тенденцияларни, масалан, таниқли одамларнинг кеч турмушга чиқиши ва уларнинг болаларининг камлиги каби, дисгеник деб ҳисоблаганлигини таъкидлади. У қобилиятли жуфтликларни фарзанд кўриш учун рағбатлантириш орқали евгеник никоҳларни рағбатлантиришни ёқлади. 1901-йил 29-октябрда Галтон Қироллик антропология институтида иккинчи Ҳухлей маърузасини ўқиётганда евгения масалаларини ҳал қилишни танлади.[8]

Евгеника Таълим Жамиятининг “Эугениcс Ревиэw " журнали 1909-йилда нашр этилган. Жамиятнинг фахрий президенти Галтон биринчи жилдига сўзбоши ёзган.[8] Биринчи Халқаро Евгеника Конгресси 1912-йил июлда бўлиб ўтди. Уинстон Черчилл ва Карлс Эллиот иштирокчилар орасида эди.[8]

Геноцид энсиклопедиясига кўра, Галтон геноцидни оқлаш билан чегарадош бўлиб, у шундай деган эди: „Паст ирқнинг аста-секин йўқ бўлиб кетишига қарши, кўпинча ақл бовар қилмайдиган кайфият мавжуд“[11].

2020-йил июн ойида УCЛ евгеника билан алоқаси туфайли Галтон номидаги маъруза театри номини ўзгартиришни эълон қилди[12].

Пангенез ва Ламаркизмнинг эмпирик тести

Галтон ирсият бўйича кенг кўламли тадқиқотлар ўтказди, бу эса уни Чарлз Дарвиннинг пангенез гипотезасига қарши чиқишга олиб келди. Дарвин ушбу моделнинг бир қисми сифатида у " геммулалар " деб атаган баъзи зарралар бутун танада ҳаракатланишини ва орттирилган хусусиятларнинг меросхўрлиги учун ҳам жавобгар эканлигини таклиф қилди. Галтон, Дарвин билан маслаҳатлашиб, улар қонда ташилганми ёки йўқлигини билиш учун йўлга чиқди. 1869-йилдан 1871-йилгача бўлган узоқ тажрибалар сериясида у қуёнларнинг бир-бирига ўхшамайдиган зотлари орасига қон қуйди ва уларнинг авлодларининг хусусиятларини ўрганди. У трансфüзён қилинган қонда узатилган белгиларнинг ҳеч қандай далилини топмади.[5]

Дарвин Галтон тажрибасининг тўғрилигига эътироз билдириб, Натуре журналида чоп этилган мақоласида ўзининг сабабларини келтирди, у ерда ёзган:

Галтон орттирилган хусусиятларни мерос қилиб олиш ғоясини (Ламаркизм) очиқдан-очиқ рад этди У Менделнинг заррачалар ирсият назариясини қайта кашф этишга яқин келди, лекин бу борада сўнгги ютуқни амалга оширишга тўсқинлик қилди, чунки у дискрет эмас, балки узлуксиз белгиларга (ҳозирда полигеник белгилар сифатида қаралади) эътибор қаратган. У ирсиятни ўрганишда биометрик ёндашувни топди, у ирсиятнинг узлуксиз белгилари ва популяция миқёсидаги жиҳатларини ўрганиш учун статистик усуллардан фойдаланиш билан ажралиб туради.

Бу ёндашув кейинчалик Карл Пеарсон ва WФР Wелдон томонидан иштиёқ билан қабул қилинди; биргаликда улар 1901-йилда жуда нуфузли Биометрика журналига асос солишди. (Кейинчалик РА Фишер биометрик ёндашувни Мендел ёндашуви билан қандай мослаштириш мумкинлигини кўрсатиб беради.[13]) Галтон ихтиро қилган статистик усуллар (корреляция ва регрессия) ва у ўрнатган ҳодисалар (ўртачага регрессия) асосини ташкил этди. Биометрик ёндашув ҳозирда барча ижтимоий фанларда муҳим воситадир.

1884-йилдаги Халқаро соғлиқни сақлаш кўргазмасида антропометрик лаборатория

1884-йилда Лондонда Халқаро саломатлик кўргазмаси бўлиб ўтди. Ушбу кўргазма Виктория давридаги санитария ва соғлиқни сақлаш соҳасидаги ўзгаришларни таъкидлашга катта эътибор қаратди ва ўша пайтдаги бошқа мамлакатлар билан солиштирганда мамлакатга соғлиқни сақлаш бўйича илғор ёрдам кўрсатар эди. Френсис Галтон бу имкониятдан фойдаланиб, ўзининг антропометрик лабораториясини ташкил қилди. Унинг таъкидлашича, ушбу лабораториянинг мақсади „одамнинг асосий жисмоний хусусиятларини ўлчаш ва қайд этиш мумкин бўлган асбоблар ва усулларнинг соддалигини жамоатчиликка кўрсатиш“ эди.[14] Лаборатория интерфаол кўчадан иборат бўлиб, унда кириш тўлови тўланганидан сўнг бўй, вазн ва кўриш каби жисмоний хусусиятлар ҳар бир мавзу учун ўлчанади.

Биринчидан, улар шахсий ва оилавий тарих (ёши, туғилган жойи, оилавий аҳволи, яшаш жойи ва машғулоти) билан анкетани тўлдиришади, сўнгра соч ва кўз рангини ёзиб олган бўлимларга ташриф буюришади, сўнгра кўриш ўткирлиги, ранг идрок этиши текширилади.Кейинчалик, улар эшитишнинг ўткирлигини ёки нисбий ўткирлигини ва эшитишнинг энг юқори товушини, сўнгра тери туйиш ҳиссини текширадилар. Бироқ, атроф шовқинли бўлгани сабабли, эшитиш қобилиятини ўлчаш учун мўлжалланган аппарат бинодаги шовқин ва акс-садолар туфайли самарасиз бўлиб қолди. Уларнинг нафас олиш қобилияти, шунингдек, зарба бериш қобилияти ҳам ўлчанади. Кейинги бўлимлар иккала қўл билан тортиш ва сиқиш кучини текширади. Ниҳоят, субектларнинг турли позициялардаги бўйи (ўтириш, тик туриш ва ҳоказо), шунингдек, қўлларнинг узунлиги ва вазни ўлчанади.[14]


Лаборатория ҳеч қандай инқилобий ўлчаш усулларини қўлламаган бўлса-да, чекланган маконда бундай намойишни қуришнинг оддий логистикаси ва барча керакли маълумотларни йиғиш тезлиги ва самарадорлиги туфайли ноёб эди. Лабораториянинг ўзи узунлиги 36 фут ва 6 фут узунликдаги галерея билан ўралган (панжара девори) эди. Маълумотларни самарали тўплаш учун Галтон жараённи одамлар тушуниши учун иложи борича соддалаштириши керак эди. Натижада, бир вақтнинг ўзида иккитасига тушунтиришлар берилиши учун, шунингдек, иккитадан бири барча тестлардан биринчи бўлиб ўтиш ташаббусини ишончли тарзда ўз қўлига олади, иккинчисини рағбатлантиради, деган умидда, мавзулар лабораториядан жуфт бўлиб ўтказилди. Ушбу дизайн билан кўргазмада умумий вақт ҳар бир жуфтлик учун ўн тўрт дақиқани ташкил этди.[14]

Галтоннинг таъкидлашича, инсон хусусиятларини ўлчаш икки сабабга кўра фойдалидир. Биринчидан, у жисмоний хусусиятларни ўлчаш кўпроқ уй шароитида болаларнинг тўғри ривожланишини таъминлаш учун фойдали эканлигини таъкидлайди. У ушбу маҳаллий ўлчовларнинг амалийлигига фойдали мисол — ҳар қандай камчиликларни эрта тузатиш учун боланинг кўриш қобилиятини мунтазам равишда текшириш керак. Унинг антропометрик лабораториясидан олинган маълумотлардан иккинчи фойдаланиш статистик тадқиқотлар учундир. У тўпланган маълумотларнинг касблар, яшаш жойлари, ирқлар ва бошқалар бўйича атрибутларни солиштириш учун фойдалилигини изоҳлайди.[14] Саломатлик кўргазмасидаги кўргазма Галтонга кейинги қиёсий тадқиқотлар ўтказиш учун катта ҳажмдаги маълумотларни тўплаш имконини берди. У 9337 респондентга эга бўлиб, уларнинг ҳар бири 17 тоифада ўлчаниб, тўлиқ статистик маълумотлар базасини яратди.[15]

Халқаро саломатлик кўргазмаси якунлангандан сўнг, Галтон бу маълумотлардан одамларда ширин нўхатни ўргангандан сўнг пайдо бўлган чизиқли регрессия назариясини тасдиқлаш учун фойдаланган. Ушбу инсон маълумотларининг тўпланиши унга билак узунлиги ва баландлиги, бош кенглиги ва бош узунлиги ва баландлиги ўртасидаги боғлиқликни кузатишга имкон берди. Ушбу кузатишлар билан у асосан Антропометрик маълумотлардан ҳамкорлик алоқалари ва уларнинг ўлчовларини ёзишга муваффақ бўлди. Ушбу нашрда Галтон „бирининг [ўзгарувчининг] ўзгариши ўртача ҳисобда бошқасининг кўпроқ ёки камроқ ўзгариши билан бирга ва бир хил йўналишда“ содир бўладиган ҳодиса сифатида қандай боғлиқликни аниқлади.

Статистика ва психологик назариядаги инновациялар

Тарихиометрия

Ирсий гениалликда қўлланган усул, тарихиометриянинг биринчи намунаси сифатида тасвирланган. Ушбу натижаларни мустаҳкамлаш ва „табиат“ ва „тарбия“ ўртасидаги фарқни аниқлашга ҳаракат қилиш учун (у биринчи бўлиб ушбу иборани мавзуга қўллаган), у Қироллик жамиятининг 190 нафар аъзосига юборилган сўровномани ишлаб чиқди. У уларнинг оилаларининг туғилиш тартиби, ота-оналарининг касби ва ирқи каби хусусиятларини жадвалга киритди. У уларнинг фанга бўлган қизиқиши „туғма“ми ёки бошқаларнинг турткиси туфайлими, аниқлашга ҳаракат қилди. Тадқиқотлар 1874-йилда " Инглиз олимлари: уларнинг табиати ва тарбияси " китоби сифатида нашр этилган. Охир-оқибат, у табиат ва тарбия масаласини илгари сурди, гарчи у буни ҳал қилмаган бўлса ҳам, ўша давр олимларининг социологияси бўйича баъзи қизиқарли маълумотларни тақдим этди. 

Лексик гипотеза

Сер Френсис ҳозирда лексик гипотеза деб номланувчи нарсани тан олган биринчи олим эди.[16] Бу одамлар ҳаётидаги энг муҳим ва ижтимоий аҳамиятга эга бўлган шахсий фарқлар охир-оқибат тилда кодланади, деган ғоядир. Бундан ташқари, гипотеза шуни кўрсатадики, тилни танлаб олиш орқали инсон шахсияти хусусиятларининг кенг қамровли таксономиясини олиш мумкин.

Анкета

Галтоннинг онгга оид сўровлари одамларнинг онглари ақлий тасвирлар каби ҳодисаларга қандай муносабатда бўлгани ҳақидаги субектив ҳисобларини батафсил ёзиб олишни ўз ичига олади. Ушбу маълумотни яхшироқ аниқлаш учун у сўровномадан фойдаланадиган бўлди. Бир тадқиқотда у Лондон Қироллик жамияти аъзоларидан ўзлари бошдан кечирган руҳий тасвирларни тасвирлашни сўради. Бошқасида у табиат ва тарбиянинг илмий тафаккур мойиллигига таъсирини ўрганувчи иш учун таниқли олимлардан бир қанча сўровлар тўплаган.[17]


Оддий тақсимотнинг экспериментал олиниши

Галтоннинг 1889-йилдаги квинкунс ёки Галтон тахтаси тасвири.

Вариацияни ўрганар экан, Галтон хато қонуни ва нормал тақсимотни кўрсатиш учун восита сифатида пачинкога ўхшаш қурилма, шунингдек, фасол машинаси деб ҳам аталадиган Галтон тахтасини ихтиро қилди.[5]

Икки ўзгарувчан нормал тақсимот

У, шунингдек, икки ўзгарувчан нормал тақсимотнинг хусусиятларини ва унинг корреляция ва регрессия таҳлили билан алоқасини кашф этди.

Корреляция ва регрессия

Галтон корреляция диаграммаси 1886[18]

1846-йилда франсуз физиги Аугусте Браваис (1811-1863) биринчи марта корреляция коэффициэнтига айланадиган нарсани ишлаб чиқди.[19] Билак ва бўй ўлчовларини ўргангач, Галтон 1888-йилда корреляция тушунчасини мустақил равишда қайта кашф қилди[20][5] ва унинг ирсият, антропология ва психологияни ўрганишда қўлланилишини кўрсатди.[17] Галтоннинг фамилияларнинг йўқ бўлиб кетиш эҳтимоли ҳақидаги кейинги статистик тадқиқоти Галтон-Уоцон стокастик жараёнлари концепсиясига олиб келди.[5]

Галтон корреляция коэффициэнтини ифодалаш учун регрессия чизиғидан[5] ва р ни танлаш учун (реверсия ёки регрессия учун) фойдаланишни ихтиро қилди.[17]

1870—1880-йилларда у гистограммалар ва огивларни ҳақиқий жадвал маълумотларига мослаштириш учун нормал тақсимланиш қонунидан фойдаланишга муваффақ бўлган, уларнинг аксариятини ўзи тўплаган: масалан, ака-ука ва ота-онанинг бўйининг намуналари . Ушбу эмпирик тадқиқотлар натижаларини кўриб чиқиш унинг эволюция, табиий танланиш ва ўртача регрессия ҳақидаги кейинги тушунчаларига олиб келди.

Идрок назариялари

Галтон ўзи кузатган ҳодисаларни тушунтиришга ҳаракат қилиш учун ўлчов ва хулосадан ташқарига чиқди. Бундай ишланмалар орасида у товуш ва эшитиш диапазонларининг дастлабки назариясини таклиф қилди ва 1884-йилда ўзи ташкил этган ва 9000 дан ортиқ одамни ўрганган машҳур ва узоқ муддатли Антропометрик лабораторияси орқали жамоатчиликдан катта миқдордаги антропометрик маълумотларни тўплади.[8] Фақат 1985-йилгача бу маълумотлар тўлиқ таҳлил қилинган.

У маҳаллий аёлларни жозибалидан жирканчгача бўлган шкала бўйича яширин баҳолаш асосида Британиянинг гўзаллик харитасини тузди. Энг паст нуқта Абердинда бўлган[21].

Дифференсиал психология

Галтоннинг инсон қобилиятларини ўрганиши охир-оқибат дифференсиал психологиянинг асосини яратишга ва биринчи ақлий тестларни шакллантиришга олиб келди. У одамларни ҳар томонлама ўлчашга қизиқди. Бунга уларнинг ҳиссий камситиш қобилиятини ўлчаш киради, унинг фикрича, интеллектуал қобилият билан боғлиқ. Галтоннинг таъкидлашича, умумий қобилиятдаги индивидуал фарқлар нисбатан оддий сезги қобилиятлари ва стимулга реаксия тезлигида акс этади, бу сенсорли дискриминация ва реаксия вақти тестлари билан обектив равишда ўлчаниши мумкин бўлган ўзгарувчилар.[22] У шунингдек, одамларнинг қанчалик тез реаксияга киришганини ўлчади, бу эса кейинчалик ақл-идрок қобилиятини чеклайдиган ички стимуллар билан боғлади. Галтон ўз тадқиқотлари давомида тезроқ реаксияга киришадиган одамлар бошқаларга қараганда ақллироқ бўлади, деб тахмин қилди.

Композит фотография

Галтон, шунингдек, ўртача юзни яратиш учун " композит портрет " (одамларнинг кўзларида қайд этилган юзларининг бир нечта фотографик портретларини қўшиш орқали ишлаб чиқарилган) деб номланган техникани ишлаб чиқди. 1990-йилларда, унинг кашфиётидан юз йил ўтгач, кўплаб психологик тадқиқотлар бу юзларнинг жозибадорлигини ўрганиб чиқди, бу жиҳат Галтон ўзининг дастлабки маърузасида айтиб ўтган эди. Бошқалар, шу жумладан Зигмунд Фрейд ўзининг тушлар ҳақидаги ишида, Галтоннинг ушбу композициялар идеал тип ёки " табиий тур " тушунчаси учун фойдали метафора бўлиши мумкинлиги ҳақидаги таклифини қабул қилди.

Бу иш 1880-йилларда яҳудий олими Жозеф Жейкобс Френсис Галтон билан антропология ва статистикани ўрганган пайтда бошланган. Жейкобс Галтондан яҳудий типидаги композицион фотосуратни яратишни сўради.[23] Жейкобснинг Галтоннинг композицион тасвирларидан фойдаланган биринчи нашрларидан бири бу „Тҳе Жеwиш Тйпе, анд Галтонъс Cомпосите Пҳотограпҳс“, Пҳотограпҳиc Неwс, 29, (24-апрел 1885): 268-269.

Галтон ўзининг техникаси тиббий диагностикага, ҳаттоки криминологияга одатий жиноий юзларни аниқлаш орқали ёрдам беришига умид қилган. Бироқ, унинг техникаси фойдали бўлмади ва қўлланилмади, гарчи у устида кўп ишлагандан сўнг, жумладан, фотографлар Люис Хине, Жон Л. Ловелл ва Артур Батут.

Бармоқ излари

Жиноятчиларни бармоқ излари бўйича аниқлаш усули 1860-йилларда Ҳиндистонда сер Уилям Жеймс Герсчел томонидан киритилган ва улардан суд-тиббиёт ишларида потенциал фойдаланишни биринчи марта 1880-йилда доктор Генри Фолдс таклиф қилган. Галтон бу соҳага Фолдснинг дўсти бўлган ўзининг қариндоши Чарлз Дарвин томонидан киритилди ва у тадқиқот учун биринчи илмий асосни яратишни давом эттирди (бу судлар томонидан қабул қилинишига ёрдам берди[5]), аммо Галтон буни амалга оширмади.

1888-йилда Қироллик Институти қоғозида ва учта китобда (Бармоқ излари, 1892; Лойқа бармоқ изларининг шифрланиши, 1893; ва Бармоқ излари маълумотномалари, 1895)[24] Галтон икки кишининг бир хил бармоқ изига эга бўлиш эҳтимолини ҳисоблаб чиқди ва ирсийликни ўрганди ва бармоқ изларидаги ирқий фарқларни кузатди. У техника ҳақида ёзган (бехосдан Герсчел ва Фоулдс ўртасида 1917-йилгача давом этиши керак бўлган баҳс-мунозарани келтириб чиқарган), бармоқ изларида умумий нақшни аниқлаган ва ҳозирги кунгача сақланиб қолган тасниф тизимини ишлаб чиққан. У уларни саккизта кенг тоифага ажратди: 1: оддий камар, 2: чодирли камар, 3: оддий ҳалқа, 4: марказий чўнтак илмоғи, 5: икки илмоқ, 6: ён чўнтак илмоғи, 7: текис айлана ва 8: тасодифий.[25]

Умрининг сўнгги йилларида

Френсис Галтон (ўнгда), 87 ёшда, статистик Карл Пирсон билан Кобхемдаги Фокс Холм чўққисида.

Кенгроқ аудиторияни қамраб олиш мақсадида Галтон 1910-йилнинг май ойидан декабригача " Канцайwҳере " номли роман устида ишлади. Романда евгеник дин томонидан уюштирилган, бақувват ва ақлли одамларни етиштириш учун мўлжалланган утопия тасвирланган. Унинг нашр этилмаган дафтарлари шуни кўрсатадики, бу унинг камида 1901-йилдан бери ёзган материалининг кенгайиши эди. У уни Метҳуэнга нашр этишни таклиф қилди, лекин улар жуда оз иштиёқ кўрсатдилар. Галтон жиянига уни „ўзгартириш“ кераклигини ёзган. Унинг жияни севги саҳналаридан хафа бўлган романнинг кўп қисмини ёқиб юборган кўринади, лекин катта парчалар сақланиб қолган[26] ва у Лондондаги Университет коллежи томонидан онлайн нашр этилган.[27]

Галтон Уорвикширдаги Клавердон қишлоғидаги Сент-Майкл ва барча фаришталар черков ҳовлисидаги оилавий қабрга дафн этилган.

Шахсий ҳаёти

1853-йил январда Галтон Луиза Жейн Бутлер (1822-1897) билан қўшнисининг уйида учрашди ва улар 1853-йил 1-августда турмуш қуришди. 43 йиллик турмуш давомида улар фарзандли бўлишмади.[28]

Луиза Жейн Бутлер

Мукофотлари

Фаолияти давомида Галтон кўплаб мукофотларга сазовор бўлган, жумладан Қироллик жамиятининг Коплей медали (1910). У 1853-йилда Африканинг жануби-ғарбий ҳудудларини ўрганиш ва харитасини яратиш учун Қироллик География Жамиятининг энг олий мукофоти бўлган Таъсисчи медалини олди. 1855-йилда у Атҳенаэум клуби аъзоси этиб сайланди ва 1860-йилда Қироллик жамияти аъзоси бўлди. Унинг таржимаи ҳолида ҳам рўйхатлар келтирилган:[29]

  • Кумуш медал, Франсия география жамияти (1854)
  • Қироллик жамиятининг олтин медали (1886)
  • Оффиcиэр де л’Инструcтион Публиқуэ, Франсия (1891)
  • Оксфорд ДCЛ (1894)
  • Сc.Д. (Фахрий), Кембриж (1895)
  • Хаксли медали, Антропология институти (1901)
  • Сайланган Ҳн. Кембриждаги Тринити коллежи аъзоси (1902)
  • Дарвин медали, Қироллик жамияти (1902)
  • Лондон Линнеан жамияти Дарвин-Уоллас медали (1908)

Галтон 1909-йилда рицар унвонига сазовор бўлди. Унинг статистик меросхўри Карл Пирсон, Лондон Университет коллежининг Галтон евгеника кафедрасининг биринчи эгаси (ҳозирги Галтон генетика кафедраси) Галтоннинг ўлимидан сўнг тўрт қисмдан иборат уч жилдлик биографиясини ёзди.[30][28][26][31]

Галтония гулли ўсимлик тури Галтон номи билан аталган.

Лондон Университет коллежи йигирма биринчи асрда унинг евгениканинг институционал туғилган жойи сифатидаги роли бўйича тарихий тадқиқотда иштирок этган. Галтон 1904-йилда УCЛда лаборатория ташкил қилди .[32]

Нашр этилган асарлар

 

Маълумотномалар

  1. ↑ Галтон 1874.
  2. ↑ 2,0 2,1 Галтон 1869.
  3. ↑ Галтон 1883.
  4. ↑ Дарwин 1887.
  5. ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 Булмер 2003.
  6. ↑ Cоwан 2005.
  7. ↑ Галтон 1853.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Гиллҳам 2001а.
  9. ↑ Ҳергенҳаҳн & Ҳенлей 2013.
  10. ↑ Форрест 1974.
  11. ↑ Чарнй, Исраэл W.. Энcйcлопедиа оф Геноcиде: А-Ҳ (эн). АБC-CЛИО, 1999 — 218-бет. ИСБН 978-0-87436-928-1. 
  12. ↑ „УCЛ ренамес тҳреэ фаcилитиэс тҳат ҳоноуред проминент эугениcисц“. Тҳе Гуардиан (2020-йил 19-июн). Қаралди: 2020-йил 20-июн.
  13. ↑ Нелсон, Петтерссон & Cарлборг 2013.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Галтон 1885а.
  15. ↑ Галтон 1884.
  16. ↑ Cапрара & Cервоне 2000.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 Cлаусер 2007.
  18. ↑ Галтон 1886.
  19. ↑ Браваис 1846.
  20. ↑ Галтон 1888.
  21. ↑ „Франcис Галтон: Тҳе ман wҳо дреw уп тҳе 'углй мап' оф Бритаин“. ББC (2011-йил 16-июн). Қаралди: 2020-йил 24-июн.
  22. ↑ Женсен 2002.
  23. ↑ Новак 2008.
  24. ↑ Cонклин, Гарднер & Шортелле 2002.
  25. ↑ Иннес 2005.
  26. ↑ 26,0 26,1 Пеарсон 1930а.
  27. ↑ Галтон & Саргент 2001.
  28. ↑ 28,0 28,1 Пеарсон 1914б.
  29. ↑ Галтон 1909.
  30. ↑ Пеарсон 1914а.
  31. ↑ Пеарсон 1930б.
  32. ↑ Саини 2019.

Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "фамоуспсйчологисц.орг" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "сcиэнcеwорлд.wолфрам.cом" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "АCАД" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Фреэмасонрй" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "МеррингтонГолден1976" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "ауден" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "метеор" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "ТҳеТимес1873" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "абc.нет.ау" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.
Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "Чаллис" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.

Манба хатоси: <реф> таг wитҳ наме "ББC" дефинед ин <референcес> ис нот усед ин приор техт.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Fransis_Galton" dan olindi