Юмшоқ чиннидан ясалган кобалт сирланган бўёқ. 1710. Чинни Саинт-Cлоуд. Севр чинни фабрикаси музейи

Франсуз чинни — бу ХВИИ асрнинг охиридан ҳозирги кунгача Франсияда ишлаб чиқарилган, керамика маҳсулотларининг умумий номи, шу жумладан, юмшоқ чинни деб аталадиган буюм.

Ялтироқ кобалт билан безатилган юмшоқ чинни буюмлар

Юмшоқ Роуэн чинни. ХВИИ аср охири. Севр чинни фабрикаси музейи

Узоқ вақт давомида Хитойнинг чинни маҳсулотлари Франсияга, шунингдек, бошқа Европа мамлакатларига олиб келинган, улар жуда қиммат ва ҳашаматли буюмлар ҳисобланган. Улар том маънода олтинга тенг эди. Франсияда қирол Франсиск И (1515-1547) давридан бери Хитой чинниси йиғилиб, диққат билан қизиқувчанлик ва қироллик қароргоҳларида сақланади. Хитой маҳсулотлари Европа заргарлари томонидан яратилган олтин ва кумуш рамкаларда марварид сифатида ўрнатилди. 1470-йилда Венецияда „Хитой сири“ топилгангани эълон қилинди, аммо кейинроқ маълум бўлишича, бу сут (бўялган шиша) шишадан бошқа нарса эмас эди[1].

Хитой чинниси[2] учун тўлов сифатида Европадан Хитойга[3] катта миқдорда кумуш жўнатилган ва бундай сопол буюмларни ўзлари ишлаб чиқаришга кўп уринишлар қилинган.

Хитой услубидаги сирланган кобалт кўк рангга бўялган оқ сопол идишлар биринчи марта Франсияда Бургундиядаги Неверс фабрикаларида ишлаб чиқарилган ва унинг ишлаб чиқарилиши 1650-йилдан 1680-йилгача давом этган. Кейин Нормандия фабрикаларида юмшоқ „фрит“ чинни (кремний, гидроксиди, гипс ва лойдан) ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. 1664-йилда Франсиянинг Шарқий Ҳиндистон компаниясининг очилиши ишлаб чиқаришга қўшимча туртки берди.

Юмшоқ чинни биринчи намуналари қиммат Хитой қаттиқ чиннисини тақлид қилиш учун бир уриниш Франсияда амалга оширилган, дарҳол Флоренсияда юмшоқ „Медичи чинни“ 1575-йил атрофида муваффақиятли ишлаб чиқариш учун уринишлар бўлган. Франсияда юмшоқ фрит (синтерланган) чинни биринчи намуналари 1673- йилда Нормандиядаги Руэн чинни фабрикасида ҳақиқий Хитой чиннисига тақлид қилишга уринишлар серияси натижасида олинган. Айнан шу чинни „франсуз чинни“ номи билан машҳур бўлди. Янги материални ишлаб чиқариш технологиясини Руэн кулоли Лоуис Потерат ишлаб чиққан; унинг „фаянс ва чинни“ ишлаб чиқариш лицензияси 1673-йилда қирол Лоуис ХИВ ва Жан-Баптисте Колберт томонидан имзоланган[4]. Бу вақтда кўк декор юмшоқ чинни учун ишлатилган, аллақачон ўша даврдаги фаянс маҳсулотлари учун Франсияда кенг қўлланган.

„Умумий савдо луғати“нинг франсуз тузувчиси Жақуэ Сабари де Бролин 1722-йилда ушбу асарда чинни билан биринчи тажрибаларни тасвирлаб берди:

“Ўн беш ёки йигирма йил олдин Франсияда Хитой чиннисига тақлид қилишга уринишлар бўлган: Руанда қилинган биринчи тажрибалар жуда муваффақиятли бўлган, лекин (…) янги фабрикаларнинг сопол буюмлари „Франсуз чинниси“ таснифига эга бўлмади[5].

1664-йилда молия интенданти, тасвирий санъат ва фабрикалар бошлиғи лавозимини ҳам эгаллаган Жан-Баптисте Колберт қироллик мануфактурасини очди, унинг асосий вазифаси дастлаб нусхаларни яратиш эди (асл нусхада франсузча: Cонтре-фаçонс) Ҳинд услубидаги чинни[6] (контре-фасонлар, яъни сохта). Сен-Клуд фабрикаси янги керамика ишлаб чиқаришда муҳим рол ўйнади.

Шарқ чинни бўялган буюмларини тақлид қилиш

Хитой услубидаги чойнак. Чантиллй чинни фабрикаси. Юмшоқ чинни. 1735-1740-йиллар

1686-йилда Франсия қироли Лоуис ХИВ Франсияга келган Сиам элчихонасидан совға сифатида 1500 дона чинни олди, лекин уни ишлаб чиқариш сири сирлигича қолиб кетди[6].

Япон услубидаги какиэмон шакар косаси. Чантиллй чинни фабрикаси. 1725-1751-йиллар

Франсуз ҳунармандлари 1712-йилдан 1722-йилгача Хитойда бўлган иэзуит Франсуа Хавиэр дʻЕнтреколнинг саъй-ҳаракатлари туфайли қаттиқ чинни ясаш сирини очишга муваффақ бўлишди (франсузча: Франçоис Хавиэр д'Энтреcоллес)[6]. Миссионернинг Хитойдан Париждаги руҳоний Оррига юборган мактублари биринчи марта 1735-йилда даврнинг энг ҳурматли синологи Жан-Баптисте Дюҳалде томонидан нашр этилган. Бу мактубларнинг инглизча таржимаси 1736 ёки 1738-йил да чоп этилган. Кейинчалик, бу мактублар аббе Жан-Баптисте Гроссиэр томонидан Хитойнинг умумий тавсифида қайта нашр этилган. ДъАнтрекол, шунингдек, франсуз табиацҳуноси Рене Антуан Рéаумур томонидан текширилган табиий материаллар намуналарини Европага юборишга муваффақ бўлди. Европада шу каби фойдали қазилмалар конлари топилгач, Севр чинни фабрикасига асос солинди.

1730-йилдан кейин Франсия ҳам бўялган чинни ишлаб чиқаришни бошлади, кўпинча „пушти оила“ (Фамилле росе) деб аталадиган Хитой услубига тақлид қилади. Франсияда „Ҳинд гуллари“ (Флеурс индиэннес; индианисче Блумен) деб номланган расм тури билан машҳур бўлган арита услубига мисол бўлган япон чинни ҳам рассомлар учун илҳом манбаи бўлиб хизмат қилди, айниқса Сент-Клуд ва Чантилли фабрикаларида кенг ишлаб чиқарилди. 1735-йилда қирол Лоуис ХВ томонидан Чантиллй фабрикасига берилган патентда „фаçон де Жапон“ (япон чинни тақлиди) чинни ишлаб чиқариш ҳуқуқи алоҳида қайд этилган.

Айни пайтда юмшоқ чинни ишлаб чиқариш технологияси Франсиядан қочиб кетган гугенотлар билан бирга Англияга келди. Англияда юмшоқ чинни биринчи бўлаклари Томас Бриант томонидан 1742-йилда Лондон Қироллик жамиятига тақдим этилган ва Сен-Клуд фабрикаси[7] технологияси уларни ишлаб чиқариш учун асос бўлган.

Асл франсуз услубининг шаклланиши

Ювиш учун идиш. Винcеннес чинни фабрикаси. Юмшоқ чинни. 1753

ХВИИИ асрнинг охиригача давом этган дастлабки даврдан сўнг, франсуз чинни ишлаб чиқарувчилари аста-секин ўз маҳсулотларида Хитой ва Япония моделларидан узоқлаша бошладилар ва уларнинг маҳсулотлари асл франсузча услубни тобора аниқроқ эгаллаб олди[6]. Шундай қилиб, Винсендаги фабрикада (кейинчалик Севрга кўчирилди) юмшоқ чинни буюмларида асл франсуз нақшлари пайдо бўлди.

Франсуз чинни ривожланишининг кейинги босқичи-Лимогес чинни, замонавий-Лимузин минтақасидаги Лимогес шаҳри яқинидаги фабрикаларда ишлаб чиқарилган, қаттиқ чинни турининг пайдо бўлиши билан белгиланади. Ушбу минтақада қаттиқ чинни буюмлар ишлаб чиқариш 1771-йилда, Лимогесдан унчалик узоқ бўлмаган қашшоқ Сент-Ириэ-ла-Перче қишлоғида кенг Каолин кони топилгандан кейин ташкил этилган. Шунга қарамай, Франсияда қаттиқ чинни ишлаб чиқариш технологияси ривожланиши билан бир қаторда юмшоқ чинни буюмлар ишлаб чиқариш давом этди, чунки уни ишлаб чиқариш анча арзон эди.

Манбалар

  1. ↑ Власов В. Г. Фарфор // Новий энсиклопедический словар изобразителного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. Х, 2010. — С. 39
  2. ↑ Фернанд Браудел „'Голд анд силвер: стренгтҳ ор wеакнесс?'“, . Тҳе Перспеcтиве оф тҳе Wорлд. Cивизатион & Cапиталисм — 490-бет. 
  3. ↑ Кредитниэ расчети тогда оцуцтвовали или их невозможно било контролироват на Востоке, поэтому в конечном счёте, эвропейси исползовали благородниэ металли, в особенности серебро с американского континента, коториэ позволяли вести такую торговлю
  4. ↑ М. Л. Солон „"Тҳе Роуэн Порcелаин"“, . Тҳе Бурлингтон Магазине фор Cонноиссеурс, 1905 — 118-бет. 
  5. ↑ „Фарфор и фаянс с ХВИ по ХИХ век“ (эн). Сайт cйриллефроиссарт.cом. 2012-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 9-сентябр.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Багҳдиантз МcCабе. Ориэнталисм ин Эарлй Модерн Франcе. Охфорд: Берг Публишинг, 2008 — 220-бет. ИСБН 978-1-84520-374-0. 
  7. ↑ Георге Саваге. 18тҳ-Cентурй Энглиш Порcелаин — 92-бет.