Франсуа Морис Адриэн Мари Миттеран (1916-йил 26-октабрда Франсиянинг Шарант департаменти Жарнак шаҳрида туғилган — 1996-йил 8-январда Парижда вафот этган) — франсуз давлат ва сиёсат арбоби, Франсиядаги социалистик ҳаракат йўлбошчиси, 1981-1995-йилларда Франсиянинг 21-президенти. Унинг 14 йиллик президентлик даврида Франсия ҳар жиҳатдан тараққий этган мамлакатга айланган. Миттеран ХХ асрнинг энг узоқ яшаган (78 йил 7 ой) ҳамда президентлик муддати тугагандан сўнг энг кам умр кўрган (236 кун) президент ҳисобланади.

Франсуа Миттеран (1983-йилда)

Дастлабки ҳаёти

Франсуа Миттеран 1916-йилнинг 26-октабрида Франсия жануби-ғарбидаги Шарант департаментининг Жарнак шаҳрида туғилган. Отаси — Жозеф Миттеран, инженер, темирйўл компанияси агенти ва сирка ишлаб чиқариш корхонаси раҳбари бўлган. Онаси — Ивонна Лоррен. Франсуанинг 3 ака-укалари ва 4 опа-синглиси бўлган. Жарнакдаги мактабни битиргач, Франсуа Ангулемдаги Авлиё Павел католиклар коллеж-интернатига юборилган. Франсуа у ерда 1925-1934-йиллар давомида таҳсил олган. 1934-йил октабрда Парижга келган ва машҳур франсуз ёзувчиси, Нобел мукофоти лауреати Франсуа Мориак (1885-1970) билан танишган. Франсуа коллежда ўқиган даврида талабаларнинг „Католиклар ҳаракати“ аъзоси бўлган. Шунингдек, сиёсатдаги сўл католиклар партияси — „Сион“, ултраўнг партия — „Миллий кўнгиллилар“ ҳамда „Оловли хоч“ ташкилотларига ҳам яқин бўлган. Франсия социал партияси ҳақида газетада мақолалар ёзиб, ксенофобия намойишларида иштирок этган.

Франсуа Миттеран (1933-йилда)

Иккинчи жаҳон уруши пайтида

1938-йил апрелда Франсуа 23-колониал пиёда плокига ҳарбий хизматга чақирилган. Седан қал’аси яқинидаги немис фашистларига қарши олиб борилган жангларда иштирок этган. 1940-йил 14-июнда Париж немислар томонидан эгалланган пайтда Франсуа портлаган мина туфайли тан жароҳати олган ва Виттелдаги ҳарбий госпиталга жўнатилган. Тез орада ҳарбий касалхонани немислар эгаллаб, 1.5 йил улар қўлида асирликда сақланган. 1941-йил декабрда асирликдан қочишни уддалагн Миттеран франсуз темирйўлчилари ёрдамида немислар оккупация қилган шимолий зонадан чиқиб, Виши қўғирчоқ ҳукумати ерларига етиб келади. Вишида Франсуа Миттераннинг ҳаёти баҳсларга сабаб бўлган. Бир томондан у немисларга бўйсунувчи Виши ҳукуматида ишлаган бўлса, бошқа томондан Франсия озодлиги учун курашган. Ҳарбий асирлар кўмагида немисларга қарши ерости бункерлари тайёрлашда, франсуз қочоқларига сохта ҳужжатлар тайёрлашда қатнашган. 1943-йил ноябрда немис разведкаси — СД уни ушлаш учун операция бошлаганида, Лондонга қочишга улгурган. 1943-йил декабрда жазоирга келган ва „Франсия озодлик ҳаракати“ раиси Шарл де Голл билан танишган. 1944-йил августда Парижни фашистлардан озод этишда қатнашган, немисларнинг Кауферинг ва Дахау конслагерларидаги франсуз асирларини қутқаришда иштирок этган. 1944-йил 28-октабрда франсуз сўл ҳаракати қатнашчиси Даниэлга уйланган. Никоҳдан Паскал, Жан-Кристоф ва Жилбер исмли 3 ўғил кўрган.

Франсуа Миттеран (1947-йилда)

Тўртинчи Республика даврида

Урушдан кейин Миттеран Франсия демократик ва социалистик қаршилик иттифоқи" марказчилар гуруҳи аъзоси бўлган. 1948-йилда иттифоқнинг қўмита аъзоси бўлган, 1953-йил 24-ноябрда Нант шаҳрида унинг раиси этиб сайланган. 1947-йил 22-январда ҳукумат таркибида фронт аскарлари ва уруш қурбонлари бўйича вазир сифатида кирган. Тўртинчи Республика даврида (1946-1958) жами 11 хил лавозим ва мансабларни эгаллаган. У Франсиянинг мустамлакачилик сиёсатига қарши турган, 1953-йилда Ҳинди-Хитойдаги урушни тинч йўл билан ҳал этишни қўллаган. Марокаш султони Муҳаммад В ҳибсга олнганидан сўнг, Франсиянинг Шимолий Африкадаги мустамлакарига ҳам мустақиллик беришни талаб қилган. Аммо Жазоирдаги исён раҳбарларини жазолашда ҳам иштирок этди. Чунки Жазоир мустақиллигига қарши ўта ўнг мухолифлар унга қаршу суиқасд уюштирган эдилар. 1960-йилларда Франсия Жазоир, Тунис, Марокаш, Гвинея, Мали, Чад, Мавритания, Ветнам каби мустамлакаларига мустақиллик берди.

Қаршилик ҳаракати раҳбари сифатида

Франсуа Миттеран (1968-йилда)

1958-йил 13-майдаги Париж талабалари намойишидан сўнг, Миттеран де Голл ҳукуматига қарши оппозицияга ўтди. У ишлаб чиққан 5-республика конституциясини танқид қилди, халқни унга овоз бермаслик ҳақидаги референдумга чақирди, президент де Голлнинг ҳокимиятини „диктатура“ сифатида ҳам баҳолади. 1968-йилда де Голлнинг истеъфосига эришди ва президентликка номзодини қўя бошлади. 1971-йилдан 1981-йилгача „Социалистик партия“ 1-котиби бўлган. 1974-йилги президентлик сайловларида Валерий Жискар д’Эстендан озгина орқада қолди.

Президентлигининг биринчи даври

1981-йил 24-январда Критейл шаҳрида АҚСҲ президенти Роналд Рейган билан учрашган Миттеран Социалистлар партиясидан номзод сифатида президентликка тавсия этилган. 1981-йил 21-майда 51.75 % овоз билан Франсия президентлигига сайланган. Миттеран давлат ҳокимиятини марказсизлаштириш, давлат мулкини хусусийлаштириш, иш ҳафтасини қисқартириш ва маошларни ошириш сиёсатини олиб борган. Иш ҳафтасини 39 соатгача туширган, нафақа ёшини 60 ёш этиб белгилаган, ишчилар учун 5 ҳафталикмеҳнат таътили жорий этган, эмг кам иш ҳақини 15 фоизга оширган, иккинчи ва учинчи фарзандлар учун нафқани кўпайтирган, янги туғилган фарзандлар оиласи учун имтиёзлар жорий этган. 1981-йил октабрда Адлия вазири Роберт Бадентер ташаббуси билан Франсияда ўлим жазосини ҳам бекор қилдирган. 1981-йил 29-октабрда Франсияга иммиграцияни ошириш учун қарор қабул қилган. Унга кўра, ноқонуний иммигрантни фақат 1 йилдан ортиқ қамоқ жазосига ҳук қилишгандаги депортация қилишга рухсат берилди. 1982-йилда 100 мингга яқин муҳожирлар Франсияда яшаш ҳуқуқини олди. 1986-йил сентабрда эса иммигрантлар учун барча чекловлар бекор қилинди, Франсия корхоналари учун четдан ишчи кучи оқиб кела бошлади. Улар, асосан, Франсиянинг Шимолий ва Ғарбий Африкадаги собиқ мустамлакаларидан эдилар.


Франсуа Миттеран ва Роналд Рейган (1981)

Президентлигининг иккинчи даври

1988-йил 24-апрелдан 8-майга қадар ўтказилган президентлик сайловларининг биринчи турида Франсуа Миттеран 34,10 % овоз олди. Иккинчи турда у коммунистлар томонидан қўллаб-қувватланди ва 54,01 % овоз (16,7 млн сайловчи овози) олган ҳолда иккинчи муддатга президентетиб сайланди. 10-майда Миттеран социалисттик партия вакили Мишел Рокар бошчилигида янги ҳукумат тузди. Миттеран томонидан Миллий Ассамблея тарқатиб юборилганидан кейин, социалистлар нисбатан кўп ўринга эга бўлишди. Миттеран фаол ташқи сиёсат олиб борди. 1990-йилда Люксембургнинг Шенген шаҳрида Европа Иттифоқига аъзо давлатлар ўртасида иммиграция ва туризмни ривожлантириш учун ЙИ га аъзо ҳар бир давлат чегарасида божхона ва паспорт текширувларини бекор қилиш ҳақида келишув имзоланди. 1991-йил баҳорида Миттеран мамлакат тарихида биринчи марта аёл киши — Эдит Крессонни ҳукумат бошлиғи этиб тайинлади. СССР қулаганидан сўнг, ташқи сиёсатда Германия ва АҚСҲ билан яқинлашув бошланди. Лекин биринчи президентлиги даврида СССР билан алоқаларни кучайтирган эди. Масалан, 1984-йил июнда Москвага расмий ташрифи чоғида қамоққа олинган академик ва мухолифатчи Андрей Сахаров ҳуқуқларини ҳимоя қилиб чиққан эди. Миттеран 1992-йил февралда Франсиянинг Албервил шаҳрида ўтказилган ХВИ Қишки Олимпиада ўйинларини очиб берди. 1993-йилги парламент сайловларида кўп ўринларни ўнг партиялар эгаллагач, Миттеран социалистик таянчдан айрилади. 1995-йил майда президентлигини якунлаган Миттеран, умри охиригача Коституциявий кенгаш аъзоси бўлиб қолган. 1995-йил 9-майда Москвага Иккинчи жаҳон урушида фашизм устидан қозонилган ғалабанинг 50 йиллигига бағишланган парадда иштирок этиш учун келган. Миттеран 1996-йил 8-январда саратон касаллигидан 78 ёшида вафот этади. Президент вафот этган кунда Франсияда миллиймотам эълон қилинди. Миттеран Шарант департаментидаги Жарнак қабристонига дафн этилган. Дафн маросимида 170 мамлакатдан келган вакиллар (улардан 61 нафари турли давлат раҳбарлари) қатнашган.

Мукофотлари

Франсиянинг Шон-шараф легиони ордени;

Чехиянинг 1-даражали Оқ шер ордени (1999);

Финландиянинг Оқ атиргул ордени (1983);

Исландиянинг Лочин ордени (1983);

Италиянинг Шон-шараф ордени (1982);

Нидерландия шериордени (1991);

Португалиянинг шаҳзода Генрих ордени (1983);

Полшанинг Шон-шараф ордени (1991);

Жанубий Африканинг Яхши Умид ордени (1994);

Испаниянинг Изабелла Католичка ордени (1982);

Буюк Британиянинг Ҳаммом ордени.

Манбалар

[1].

[2].

[3].

[4].

[5].

Ҳаволалар