František Čáp
František Čáp (7-dekabr 1913 – 12-yanvar 1972), Germaniyada Frans Kap nomi bilan ham tanilgan — chex va Yugoslaviyada faoliyat yuritgan taniqli kinorejissor va ssenariynavis. U 1939–1970-yillar oraligʻida jami 32 ta film suratga olgan. U Yugoslaviya kinematografiyasida, xususan, 1950–1960-yillardagi Sloveniya kino klassikasiga asos solgan (Vesna, Ne čakaj na maj, Naš avto) eng mashhur ijodkorlardan biri sanaladi[1].
| František Čáp | |
|---|---|
 Čáp Metka Gabrijelčič bilan 1953-yilda Belgradda "Vesna" filmining premyerasida | |
| Tavalludi |
7-dekabr 1913-yil |
| Vafoti |
12-yanvar 1972-yil (58 yoshda) Ankaran, Sloveniya,Yugoslaviya |
| Kasbi |
Kinorejissor Ssenariynavis |
| Faoliyat yillari |
1937–1948 (Chexoslovakiya) 1950–1970 (Gʻarbiy Germaniya) 1953–1965 (Yugoslaviya) |
Hayoti
Čáp Chexiyaning markaziy qismidagi Čachovice qishlogʻida tugʻilgan[2]. Professional mutaxassis sifatida u 1952-yilda Triglav Film studiyasi direktori Branimir Tumaning taklifiga koʻra Lyublyanaga koʻchib oʻtgan[3]. 1957-yildan to umrining oxirigacha Sloveniyaning janubi-gʻarbiy qismidagi Portorož kurort shahrida yashagan[2].
Ijodi
Yugoslaviyaiga kelishidan oldin Čáp Chexiya kinosining yorqin yulduzi sifatida tanilgan edi. Ikkinchi jahon urushi yillarida u bir qator yengil romantik drama va melodramalarni, jumladan, Venetsiya kinofestivalida mukofotga sazovor boʻlgan xalqaro miqyosdagi Nocturnal Butterfly hamda Kann kinofestivalida eng yaxshi rejissorlik mukofotini qoʻlga kirgan Men Without Wings filmlarini suratga oldi.
Uning shaxsiy sevimli filmlaridan biri boʻlgan oxirgi Chexoslovaqiya filmi Oq zulmat kommunistik hokimiyat bilan ziddiyatlarga sabab boʻldi. Zlin kinofestivalida ishchilar hakamlar hay’ati tanqidiga uchragach, Čáp ularni “oʻz kinolarini tushunmaydigan ahmoqlar” deb atadi. Bu holat Chexoslovakiyada yaxshi kutib olinmadi va unga kinolar suratga olish taqiqlandi. Shundan soʻng u Gʻarbiy Germaniyaga qochib oʻtib, uchta film yaratdi. Keyinchalik Yugoslaviya kinoshunoslari taklifiga binoan u yerning kino sanoatini rivojlantirishga koʻmaklashish uchun Sloveniyaga keldi[4].
1950–1960-yillarda Čáp Triglav Film uchun beshta film va boshqa hamkorlikdagi loyihalarni boshqardi. Uning ilk yugoslavcha ishi — Vesna (1953) romantik komediyasi ham badiiy, ham tijoriy jihatdan ulkan muvaffaqiyat qozondi va Sloveniya kinosidagi birinchi tijoriy komediya sifatida tarixga kirdi[3][5]. Uning ikkinchi slovencha ishi — Trenutki odločitve (Qaror lahzalari) (1955) urush dramasi partizanlar va antikommunistik militsiya oʻrtasidagi murosaga bagʻishlangan boʻlib, Sloveniyadagi ilk senzura qurboniga aylangan film boʻldi[5].
Tanqid va qabul qilinishi
Zamonaviy sloven kinotanqidchilari František Čápning Sloveniyada suratga olgan beshta filmi — Vesna, Trenutki odločitve, Ne čakaj na maj, X 25 Reports va Naš avto 1950-yillar Sloveniya kinosiga gollivudcha hikoya uslubi va kosmopolit muhit olib kirganini e'tirof etishadi[5]. Garchi oʻz davrida qattiq tanqidlarga uchragan boʻlsa-da, bugungi kunda u mahalliy mavzular va eskicha yondashuvlar bilan cheklanib qolgan rivojlanmagan kinoni umuminsoniy darajaga koʻtargan ustasi sifatida yuqori baholanadi[5].
Oʻtgan asrning 60–80-yillaridagi pravoslav kommunistik sharhlovchilar uning ijodida sotsialistik qadriyatlarga qarshi burjua tahdidini koʻrishgan[5]. Shuningdek, ba'zilar uni chet ellik sifatida sloven madaniyatini yetarlicha aks ettirmaganlikda ayblashgan. Biroq zamonaviy nazariyotchilar uning “boshqaligi” mahalliy qoliplardan holi boʻlib, voqealarni xolis va professional yoritishiga yordam berganini ta'kidlashadi[5].
Tanlangan filmografiya
- Qorongʻulikka qadam (chexcha: Krok do tmy) (1937) – faqat ssenariynavis
- Qizlik (chexcha: Panenství) (1937) – faqat ssenariynavis
- Ohnivé léto (chexcha: Ohnivé léto) (1939)
- Buvijon (chexcha: Babička) (1940)
- Jan Cimbura (1941)
- Noční motýl (chexcha: Noční motýl) (1941)
- Raqqosa (1943)
- Mlhy na Blatech (chexcha: Mlhy na Blatech) (1944)
- Děvčica z Beskyd (chexcha: Děvčica z Beskyd) (1944)
- Muži bez křídel (chexcha: Muži bez křídel) (1946)
- Znamení kotvy (chexcha: Znamení kotvy) (1947)
- Muzikant (1948)
- Oq zulmat (1948)
- Toj-u-taxt javohirlari (nemischa: Kronjuwelen) (1950)
- All Clues Lead to Berlin (nemischa: Die Spur führt nach Berlin) (1952)
- Vesna (1953)
- The Beginning Was Sin (nemischa: Am Anfang war es Sünde) (1954)
- Moments of Decision (slovencha: Trenutki odločitve) (1955)
- Qargʻa Voli (nemischa: Die Geierwally) (1956)
- Don't Whisper (slovencha: Ne čakaj na maj) (1957)
- Sand, Love and Salt (slovencha: Kruh in sol) (1957)
- The Door Remains Open (serb-xorvatcha: Vrata ostaju otvorena) (1957)
- X 25 Reports (slovencha: X 25 javlja) (1960)
- Meet You Tonight (serb-xorvatcha: Srešćemo se večeras) (1962)
- Our Car (slovencha: Naš avto) (1962)
- Mafia – Die ehrenwerte Gesellschaft (1966, teleserial)
- Rinaldo Rinaldini (1968–1969, teleserial)
Mukofotlari
- Noční motýl – 1941-yilgi Venetsiya kinofestivalida Targa di segnalazione mukofoti
- Muži bez křídel – 1946-yilgi Kann kinofestivalida Gran-pri (Oltin palma yaprogʻi)[6]
- Vesna – 1954-yilgi Pula kinofestivalida Tanqidchilar mukofoti
- Trenutki odločitve – 1955-yilgi Pula kinofestivalida Eng yaxshi film uchun Katta Oltin Arena
Manbalar
- ↑ Richard Taylor, Nancy Wood, Julian Graffy, Dina Iordanova. The BFI Companion to Eastern European and Russian Cinema. Bloomsbury, 2019 — 1964-bet. ISBN 978-1838718497.
- ↑ 2,0 2,1 „František Čap – režiser“ [František Čap – the Director] (sl). Zgodovinski portal [The History Portal]. Zgodovina.si (2016-yil 6-dekabr).
- ↑ 3,0 3,1 Polimac, Nenad „Povratak Františeka Čapa, prvog gay šikaniranog filmaša u Jugoslaviji“ (hr). Jutarnji list (2010-yil 5-iyun). Qaraldi: 2020-yil 3-sentyabr.
- ↑ Vrdlovec, Zdenko (2013), Zgodovina filma na slovenskem, Ljubljana: UMco.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Stanković, Peter (2013), Čapovi slovenski igrani celovečerci, KINO! 21.
- ↑ „Festival de Cannes: Men Without Wings“. festival-cannes.com. Qaraldi: 2009-yil 2-yanvar.