ф(х)=(4х3−6х2+1)х+13−х{\дисплайстйле \бегин{алигн}&\сcрипцтйле \\ &\техцтйле ф(х) = \фраc{(4х^3-6х^2+1)\сқрт{х+1}}{3-х}\энд{алигн}}функсиясининг графиги.

Функсия — математиканинг энг муҳим ва умумий тушунчаларидан бири. Функсиянинг турлари кўп бўлиб, энг кўп қўлланиладигани бу чизиқли функсиядир яъни ф(х)=кх+б{\дисплайстйле ф(х)=кх+б}. Ўзгарувчи миқдорлар орасидаги боғланишни ифодалайди. Функсияни аниқловчи қонуниятлар ф, г, в,Т, ва яна бошқа ҳарфлари билан белгиланади. й=ф(х){\дисплайстйле й=ф(х)}, Бунда х{\дисплайстйле х} — аргумент, й{\дисплайстйле й} эса функсия ҳисобланади Франсуз математиги Рене Декарт (1596-1650) математикага ўзгарувчи миқдор тушунчасини фанга биринчи бўлиб киритди. У тўғри чизиқли координаталар усулини ишлаб чиқди, шунингдек ўзгарувчи миқдор ва функсия тушунчаларини киритди. Бу билан у геометрия ва арифметика орасидаги узилишни бартараф этди. Шундай қилиб, миқдорлар орасидаги боғланишлар сонлар орасидаги боғланишлар орқали ифоқалана бошлади, бу эса яққол ифодаланмаган сонли функсия ғоясидан иборат эди.

Фанга ўзгарувчи миқдорларнинг кириб келиши билан ҳисоблаш математикаси ва ҳарфли алгебра янада ривожланди. Координаталар ёрдамида миқдорлар орасидаги мосликларни график равишда тасвирлаш мумкин бўлди.

Рене Декарт „Геометрия“, „Услуб ҳақида мулоҳазалар“ асарларини ёзиб, математикада тўғри чизиқда нуқтанинг координаталари усулини ишлаб чиқди. Ўзгарувчи миқдор ва функсия тушунчаларини геометрик талқин қилди. Миқдорлар орасидаги муносабатларни ёзишга, ҳарфлардан фойдаланиш натижасида алгебраик шакл алмаштиришлар ёрдамида боғланишларни бошқа кўринишга ўтказиш имконияти яратилди. Декарт даврига келиб ҳарфий белгилашлар такомиллашди, коэффициентлар лотин ҳарфлари (а, б, c, …) билан, номаълумлар эса охирги лотин ҳарфрлари (х, й, з, .) билан белгиланган.

Функсия — математиканинг энг муҳим ва умумий тушунчаларидан бири. Функсиянинг турлари кўп бўлиб, энг кўп қўлланиладигани бу чизиқли функсиядир яъни . Ўзгарувчи миқдорлар орасидаги боғланишни ифодалайди.

Функсияни аниқловчи қонуниятлар ф, г, в,Т,…..Ҳарфлари билан белгиланади. Бунда:

— аргумент, эса функсия ҳисобланади.

Амалиётда вақт, температура, босим, куч, тезлик, юз, ҳажм ва ҳоказо миқдорлар (катталиклар) билан иш кўришга, улар орасидаги боғланишларнинг хусусиятларини ўрганишга тўғри келади. Бунга кўплаб мисолларни физика, геометрия, биология ва бошқа фанлар беради. Жисм ўтган С масофанинг т вақтга, айлана C узунлигининг Р радиусга боғлиқ равишда ўзгариши бунга оддий мисол. Агар х ўзгарувчи миқдор Х сонли тўпламдан қабул қила оладиган бар бир қийматга бирор қоида бўйича й ўзгарувчи миқдорнинг Й сонли тўпламдаги аниқ бир қиймати мос келса, й ўзгарувчи х ўзгарувчининг сонли функсияси деб аталади. Й ўзгарувчининг х ўзгарувчига боғлиқ эканлигини таъкидлаш мақсадида уни эрксиз ўзгарувчи ёки функсия, х ўзгарувчини эса эркли ўзгарувчи ёки аргумент деб атаймиз. Й ўзгарувчи ўзгарувчининг функсияси эканлиги й=(х) кўринишда белгиланади. Аргумент х нинг Х тўпламдан қабул қила оладиган барча қийматлар тўплами функсиянинг аниқланиш соҳаси дейилади ва Д(й) орқали белгиланади. \ф(х) \;хе Д(/)} тўплам функсиянинг қийматлар соҳаси (тўплами) деб аталади ва Э(й) орқали белгиланади. Ихтиёрий хе Д(й) қийматда функсия фақат й = б (ўргармас миқдор — cонстанта), бўлса, Р қийматга эга бўлди ва унга Х тўпламда берилган доимий функсия дейилади. Масалан, координаталар системасида Ох ўққа параллел тўғри чизиқни ифодаловчи й = 3 функсия Д(ф) = {х \ -œ < х < +œ} да доимийдир.

1-мисол. Агар й = х 2 функсия Р тўпламда берилган бўлса, у ҳолда бўлади.

2-мисол. й = х2 функсия Д(ф) = [-3; 4] да берилган бўлсин. Бу функсиянинг қийматлар соҳаси Э(ф) = [0; 16] дан иборат.

Функсиял - математиканинг энг муҳим ва умумий тушунчаларидан бири. Функсиянинг турлари кўп бўлиб, энг кўп қўлланиладигани бу чизиқли функсиядир яʻни ф(х)=ах+б. Ўзгарувчи миқдорлар орасидаги боғланишни ифодалайди. Й=ф(х), бунда х- аргумент, й эса функсия ҳисобланади. Математикада функсия тушунчаси энг муҳим тушунчалардан ҳисобланади. Мисол учун квадрат ва унинг умумий юзини топиш масаласини қарайлик. Таʻриф: Бирор соҳада аниқланган х ўзгарувчининг ихтиёрий қийматларига й ўзгарувчининг ягона қийматлари мос келиши функсия дейилади. Умумий кўринишда й=ф(х) каби белгиланади. Бу ерда х - функсиянинг аргументи ёки эркли ўзгарувчи дейилади. й - х нинг функсияси ёки эрксиз ўзгарувчи дейилади. Функсия - ўзгарувчи миқдорлар орасидаги боғланишни ифодалайдиган асосий

9 ҳттпс://уз.wикипедиа.орг/wики/Функсия_(математика)

10 ҳттпс://гул2ал.народ.ру/арм/марузам/маруза_матни_алгебра2-2007.пдф

11 ҳттпс://файллар.орг/уплоад/доwнлоад/ид1374403[сайт ишламайди]

математик ва умумиллий тушунчалардан бири.

Х, Й то пламларнинг табиатига боғлиқ ҳолда математиканинг турли бўлимларида "функсия" термини қатор фойдали синонимларга эга: мослик, акслантириш, аксланиш, алмаштириш, оператор, функсионал, ва ҳ.к.

Функсиянинг графиги - уни тасвирлаш усулларидан бири. У бу функсияни турлича, масалан, гап билан тасвирлаш мумкин. Физикадан маʻлумки, текис ҳаракатда ўтилган йўл ҳаракатнинг бошланиш онидан кетган вақтга тўғри пропорсионал. Бу гап йўлни вақтнинг чизиқли функсияси сифатида ифодалайди. Функсия тасвирининг график усули энг яққол усулдир. Функсия графиги - унинг аргументи ўзаро боришида функсиянинг ўзгариш ҳарактери ҳақида яхлит тасаввур берувчи чизиқ. й=ф(х) функсия графиги координата текислигидаги (х, й) нуқталар тўпламидир, бу ерда х га функсиянинг аниқланиш соҳасидан мумкин бўлган барча қийматлар берилади ва ана шундай ҳар бир х учун й=ф(х) функсионал боғланиш й ордината аниқланади.

Кўп функсияларнинг графиклари шу функсияларга монанд номга эга. Синус функсиясининг графиги синусида, тангенс функсиясининг графиги тангенсида, логарифмик функсияларнинг графиги логарифмика дейилади ва ҳ. к.

Агар функсия бирор формула билан берилган бўлса ва унинг аниқланиш соҳаси кўрсатилмаса, у ҳолда эркли ўзгарувчи х нинг бу формула маʻнога эга боладиган барча қийматлар тўплами функсиянинг аниқланиш соҳаси эканлиги назарда тутилган бўлади. Масалан, функсиянинг аниқланиш соҳаси 2 дан бошқа барча ҳақиқий сонлар тўпламидан иборат, й = 4 х - 2 функсиянинг аниқланиш соҳаси эса х > 2 тенгсизликни қаноатлантирувчи барча ҳақиқий сонлар тўпламидан иборат. х = а да /(х) функсия қабул қиладиган қиймат ф(а) билан белгиланади. Функсиянинг аниқланиш соҳаси ва қийматлар тўпламини топишга доир мисоллар кўрамиз.

Чизиқли функсия12 формула билан аниқланадиган функсия, бунда ва ҳақиқий сонлар ҳисобланади. Хоссалари: 1. Барча ҳақиқий сонлар учун аниқланган; 2. ҳақиқий қийматларни қабул қилади; 3. к > 0 да ошувчи, к<0 да камаювчи, к=0 да ўзгармас, ОЙ ўқни (0,б) нуқтада кесиб ўтади; 4. Икки й=кх+б чизиқли функсия параллел бўлиш шарти: к=к; Икки функсия устма-уст тушиш параметрлари эса: к=к ва б=б бўлади; Чизиқли функсиянинг орттирмаси аргумент орттирмасига пропорсионал. Чизиқли функсиянинг графиги — тўғри чизиқдир. Бу тўғри чизик билан Ох ўқи орасидаги бурчакнинг тангенси га тенг: к = т га. к сон Чизиқли функсия графигининг Ох ўқига оғишини ифодалайди. б параметр Чизиқли функсия графиги Ой ўқдан ажратган кесманинг узунлигига тенг.

к нинг қиймати Ох ўқи бир бирлик сурилганда Ой ўқи неча бирликка сурилишини ифодалайди. Масалан, функсияда (1-расм) х=1 қийматда функсия й=7 қийматни олади. х=2 қийматда функсия й=9 қийматни қабул қилади. Яъни х нинг қиймати бир бирликка ошганда й нинг қиймати 2 бирликка ошяпди, чунки к нинг қиймати 2 га тенг.

12 ҳттпс://уз.wикипедиа.орг/wики/Чизиқли_функсия

(1-расм)

Фойдаланилган адабиётлар:

1. МАТЕМАТИКА 0’ҚИТИСҲ МЕТОДИКАСИ ҳттпс ://либ (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-07-11 санасида архивланган). саштуит.уз/уплоадс/филес/б1б1Сб3 c3аффф3.29375434.пдф

2. БОСҲЛАНҒИCҲ СИНФЛАРДА МАТЕМАТИКА ЎҚИТИСҲ… ҳттпс://cйберленинка.ру/артиcле/н/бошланг-ич-синфларда-шатешатика-о-қитиш-шэтодикаси

3. М.Е. ЖУМАЕВА, З.Ғ. ТАДЖИЕВА: И. ҳттпс://ждпу.уз/wп-cонтент/уплоадс/2020/01/Бошлангич-синфларда-шатешатика-оқитиш-шэтедикаси.пдф[сайт ишламайди]

4. БОСҲЛАНҒИCҲ СИНФЛАРДА МАТЕМАТИКА ЎҚИТИСҲ… ҳттпс://элиб.бухдупи.уз/боокс/шажшуа%20СИРТҚИ%20МО'М-22.пдф[сайт ишламайди]

Манбалар

1. ҳттпс://эдарслик.уз/алгебра7/мавзу/рд.ҳтм