Фуранокумарин изомери

Фуранокумаринлар ёки фурокумаринлар турли о'симликлар томонидан ишлаб чиқарилган органик кимёвий бирикмалар синфидир. Фуранокумаринларни о'з ичига олган о'симлик турларининг аксарияти бир нечта о'симлик оилаларига мансуб бо'либ. Апиаcеаэ ва Рутаcеаэ оилалари фуранокумаринларни о'з ичига олган, энг ко'п о'симлик турлари. Мораcеаэ ва Фабаcеаэ оилалари фуранокумаринларни о'з ичига олган, о'симлик турлари ҳисобланади[1].

Одатда фуранокумаринлар гуллаган о'симликларда, пишган уруг'лар ва меваларда энг ко'п учрайди (Фуранокумаринлар асосан барглар ва куртаклар нишларининг сутли шарбатида учрайди, аммо меваларда эмас оддий анжир бундан мустасно)[2]. О'симликлар о'сишининг дастлабки босқичларида уларни аниқлаш анча мушкул.

Тузилиши

Фуранокумаринларнинг кимёвий тузилиши кумарин билан бирлаштирилган фуран ҳалқасидан иборат. Фуран ҳалқаси турли ё'ллар билан бирлаштирилиб, бир нечта турли изомерларни ҳосил қилинади. Энг кенг тарқалган изомерларнинг асосий бирикмалари сифатида псорален ва ангелицинди мисол қилишимиз мумкин. Бу икки бирикманинг ҳосилалари чизиқли ва бурчакли фуранокумаринлар дейилади, чунки улар чизиқли ёки бурчакли кимёвий тузилишга эга.

Эффектлари

То'г'ридан-то'г'ри заҳарланиши

Ко'пгина фуранокумарин бирикмалари заҳарлидир. Фитокимёвий моддалар эпителия ҳужайраларининг ядросига киради ва УВ та'сирида ДНК билан бог'ланиш (о'заро бог'ланиш) ҳосил қилади, бу ҳужайралар о'лимига олиб келади. Арахидон кислотаси та'сири орқали яллиг'ланишни келтириб чиқаради. Натижада терининг жиддий яллиг'ланиши я'ни фитофотодерматит ҳосил бо'лади[3].

О'симликлар томонидан ишлаб чиқарилган фуранокумаринлар, ҳашаротлар ва сутемизувчилар каби йиртқичларга қарши ҳимоя механизми ҳисобланади[4][5]. Бундан ташқари, фуранокумаринлар о'симликнинг қо'зиқорин ҳужумига қарши табиий ҳимоя воситасидир[6]. Хусусан, Апиаcеаэ, Рутаcеаэ ва бошқа о'симлик оилаларида табиий равишда учрайдиган чизиқли фуранокумаринлар (псорален, бергаптен ва метохсален) замбуруг'лар учун заҳарли[7]. Фитофотодерматитга олиб келадиган о'симликлар одатда чизиқли фуранокумаринларни о'з ичига олади[6].

Дори воситаларининг о'заро та'сири

Фуранокумаринлар бошқа биологик та'сирларга ҳам эга. Масалан, одамларда бергамоттин ва 6,7-диҳидроксибергамоттин "узум шарбати эффекти" учун ҳимоя воситаси ҳисобланади. П450 фуранокумаринлар жигар ва ичак ферментларига та'сир қилади, шунинг учун қон босимини юқори ёки паст даражаларга олиб келади[8]. Фуранокумаринлар турли хил та'сирларга эга бо'либ, фармацевтика маҳсулотлари ва ҳаёт учун хавфли бо'лган қон босими ошириши ёки камайтириши мумкин (препаратга қараб), шунинг учун ФДА томонидан тасдиқланган.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Патҳак, М. А.; Даниэлс Жр., Фаррингтон; Фитзпатриcк, Т. Б. (Септембер 1962). "Тҳе Пресентлй Кноwн Дистрибутион оф Фуроcоумаринс (Псораленс) ин Планц". Жоурнал оф Инвестигативе Дерматологй 39 (3): 225–239. дои:10.1038/жид.1962.106. ПМИД 13941836. 
  2. ↑ Зайноун, С. Т.; Афтимос, Б. Г.; Аби Али, Л.; Тенекжиан, К. К.; Кҳалиди, У.; Курбан, А. К. (Жулй 1984). "Фиcус cариcа; исолатион анд қуантифиcатион оф тҳе пҳотоаcтиве cомпоненц". Cонтаcт Дерматитис 11 (1): 21–25. дои:10.1111/ж.1600-0536.1984.тб00164.х. ПМИД 6744838.  Cитед ин МcГоверн анд Барклей 2000, сеcтион Пҳйтопҳотодерматитис.
  3. ↑ Баугҳ. „Пҳйтопҳотодерматитис“. Медсcапе (2016-йил 8-сентябр). Қаралди: 2020-йил 19-феврал.
  4. ↑ Беренбаум. „Фураноcоумаринс ас потент чемиcал дефенсес“ (2010-йил 14-июн).
  5. ↑ Cох, Георге W.. Алиэн спеcиэс анд эволутион: тҳе эволутионарй эcологй оф эхотиc планц, анималс, миcробес, анд интераcтинг нативе спеcиэс. Исланд Пресс, 2004 — 125-бет. ИСБН 978-1-55963-009-2. 
  6. ↑ 6,0 6,1 МcГоверн. „Ботаниcал Дерматологй“. Тҳе Элеcтрониc Техтбоок оф Дерматологй. Интернет Дерматологй Соcиэтй (2000). Қаралди: 2018-йил 29-ноябр.
  7. ↑ Cамм, Э. Л.; Wат, C. К.; Тоwерс, Г. Ҳ. Н. (1976). "Ан ассессмент оф тҳе ролес оф фураноcоумаринс ин Ҳераcлеум ланатум". Cан. Ж. Бот. 54 (22): 2562–2566. дои:10.1139/б76-275. 
  8. ↑ Какар, СМ; Паине, МФ; Стеwарт, ПW; Wаткинс, ПБ (2004). "6',7'-Диҳйдрохйбергамоттин cонтрибутес то тҳе грапефруит жуиcе эффеcт". Cлиниcал Пҳармаcологй анд Тҳерапеутиcс 75 (6): 569–579. дои:10.1016/ж.cлпт.2004.02.007. ПМИД 15179411. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cлиниcал-пҳармаcологй-анд-тҳерапеутиcс_2004-06_75_6/паге/569.