Ziyosfera

Furigana

Фуригана (японча: 振（ふ）り仮名（がな）?) – бу япон тилидаги элементлардан бири бўлиб, японча канжи (логографик элементлар) нинг усти ёки ёнида Канадан фойдаланиб ва канжининг талаффузини кўрсатувчи жумлалар. Фуриганани япончада яна ёмигана (японча: 読み仮名?) ва руби (японча: ルビ?) деб ҳам айтишади. Замонавий япон тилида фуригана одатда танишга ва ўқишга қийин канжиларни ва нонстандард, ноёб канжи ўқилишларини осонлаштиришда ва кўрсатишда фойдаланилади. Фуриганани яна болалар ва ўқувчилар учун мўлжалланган дарсликларда ҳам учратиш мумкин. Фуригана Иккинчи жаҳон урушидан кейинги Япониядаги ёзув ислоҳотларигача анча машҳур бўлиб келган[1].

Фуригана одатда ҳирагана алифбосида ёзилади, Аммо баъзи манбаларда катакана, лотин ҳарфлари ёки нисбатан тушунарлироқ канжиларда ҳам ёзилади. Вертикал матнларда, татегаки деб аталади, канжининг ўнг томонига ёзилса горизонтал матнларда эса, ёкогаки деб аталади, расмда кўрсатилгандек канжининг тепа томонига ёзилади.

Бу мисол канжи сўзи, бу сўз икки канжи элементидан ташкил топган: 漢 (кан,ҳираганада かん) анд 字 (жи, ҳираганада じ).

Кўриниши

Фуригана белгима-белги бўйича қўшилиши мумкин, бу ҳолда канжига мос келадиган фуригана белгиси ўша канжи устида жойлашади; ёки сўз ёки ибора бўйича, бу ҳолда бутун фуригана матни ҳатто канжи уларни ёзиш учун зарур бўлган кананинг тенг улушида бўлмаса ҳам бир нечта канжи белгиларининг марказида жойлашади. Охирги усул кенг тарқалган, айниқса япон тилидаги баъзи сўзлар ўзига хос талаффузга (жукужикун) эга бўлиб, улар сўз ёзилган белгиларнинг ўқиши билан боғлиқ эмас.

Фуригана шрифтлари канжи белгиларининг талаффузини уларнинг устидаги кичикроқ кана белгиларидан фойдаланган ҳолда кўрсатиш учун мўлжалланган. Одатда, иккита кана белгиси битта канжи белгисига яхши мос келади. Бироқ, кўпроқ кана белгилари керак бўлганда, уни ҳал қилишнинг икки йўли мавжуд. Биринчидан, фуригана сиқилган шрифт ёрдамида созланиши мумкин, бу эса кана белгиларини торайтиришни англатади. Бу бир хил бўшлиққа кўпроқ белгилар сиғишига имкон беради. Иккинчидан, канжининг ўзи унинг атрофида бўшлиқлар қўшиш орқали созланиши мумкин. Бу фуригана қўшни бўшлиқларга қўйилиши учун кўпроқ жой яратади. Баъзан, канжи белгиси узоқ ўқишга эга бўлиб, мавжуд бўш жойга сиғадигандан кўра кўпроқ фуригана белгиларини талаб қилади. Масалан, агар ажратилган канжи узун ўқилишга эга бўлса, мисолда 〜に携わる (Канжи 携 канада たずさ, тазуса ўқилади). Бундай ҳолларда фуригана қўшни кана белгиларининг ёнидаги бўшлиққа сиқилиши мумкин.

Аммо одатда учтадан кўп кана ўқилишлари камдан кам учрайди, чунки узун унлили йōон мавжуд бўлса, масалан, „рйō“ (りょう) бўлса, уч канада ўқиш одатий ҳол эмас. Баъзи канжи белгиларини ўқиш учун бешта кана белгиси керак бўлади, масалан „кокорозаши“ (志、こころざし), бошқалари эса „укетамаwару“ (承る、うけたまわる) каби олтита кана белгисини талаб қилади. Булар расмий Жоё канжи рўйхатидаги канжи белгилари учун энг узун ўқилиш ҳисобланади.

Баъзи ҳолларда, бошқа тилдан олинган ўқишга эга канжи ёки белгилар жуда узоқ ўқишга эга бўлиши мумкин. Масалан, „сантиметр“ (糎 канжисида ифодаланиши мумкин) сўзи кўпинча „см“ шаклида ёзилади ва еттита кана белгиси ёрдамида „сенчимēтору“ (センチメートル) деб талаффуз қилинади. Яна бир мисол, бешта кана белгисидан фойдаланган ҳолда „пāсенто“ (パーセント) деб талаффуз қилинадиган „%“ фоиз белгиси бўлиши мумкин. Бу узоқ ўқишлар оралиқ муаммоларига олиб келиши мумкин, чунки улар кўпроқ жой эгаллайди ва олдинги рақам ёки сўз билан чамбарчас боғлиқ.

Маҳаллий япон тилидаги кунёми талаффузлари билан хитой тилидан олинган онёми талаффузларини фарқлаш зарур бўлганда канжи луғатларида кунёми талаффузлари ҳираганада, онёми талаффузлари эса катакана тилида ёзилади. Бироқ, бу фарқ луғатлар ва бошқа маълумотномаларда муҳим аҳамиятга эга. Оддий наср адабиётларида танланган ёзув одатда ҳираганада бўлади. Бунга битта умумий истисно замонавий хитой жой номлари, шахс номлари ва (баъзан) озиқ-овқат номларидир – булар кўпинча канжи ва фуригана учун ишлатиладиган катакана билан ёзилади; кўпроқ тасодифий ёзувда улар оддийгина катакана тилида, ташқаридан ўзлаштирилган сўзлар сифатида ёзилади. Баъзан бу услуб бошқа тиллардан (айниқса, инглиз тилидан) олинган сўзлар учун ҳам қўлланади. Мисол учун, канжи 一角獣 (сўзма-сўз „битта шохли ҳайвон“) "якка шох" сўзининг талаффузини кўрсатиш учун катакана ユニコーン, юникōн билан ялтирилиши мумкин. Умумий ҳолатларда, бундай ўзлашма сўзлар тўғридан-тўғри катаканада ёзилган.

Оддий кана ва одатий имлода қўлланадиган кичикроқ белгилар шакллари (йōон ва сокуон) ўртасидаги фарқ кўпинча фуриганада амалга оширилмайди: масалан, ҳирагана сўзининг одатдаги имлоси 却下 (кякка) – бу きゃっか, лекин фуриганада きやつか деб ёзилиши мумкин. Бу, айниқса, кичикроқ шрифтлар мавжуд бўлмаган, эски услубдаги ҳаракатланувчи чоп этиш даврида кенг тарқалган эди. Ҳозирги кунда компютерга асосланган босиб чиқариш тизимларида бу хато камроқ учрайди.

Матнни қайта ишлаш ёки матн теришда фуригана қоидалари

Миcрософт Wорд, Адобе ИнДесигн, Адобе ИнCопй ва бошқалар каби сўзларни қайта ишлаш ёки матн териш учун турли хил дастурий таъминот дастурлар япон фуриганасини қўшиш учун хусусиятларга эга. Форматлаш хусусиятлари орасида, одатда асосий матн сатри фуригана сатридан узун бўлса ёки аксинча, канани асосий матннинг устига ёки ўнг томонига қўйиш учун турли қоидалар мавжуд, Қўшимча бўшлиқлар қисқароқ сатрнинг ўлчамига қараб керак бўлиши мумкин.

Матн муҳаррир дастурларда фуригана билан ишлаш усуллари:

  • Марказ, ўнг/чап ва ост/уст: Бўшлиқлар элементлар орасига қўшилмайди. ТҚатор қанча марказга ёндашга бўлса (中付きルビ накацуки руби)[2], ўнг/чап қисми (肩付きルビ катацуки руби)[2]ёки ост/уст қисми шунча узаяди.
  • 1-2-1 (ЖИС):Бўшлиқлар қисқароқ сатрнинг бошида ва охирида ва унинг таркибий белгилари орасига қўшилади, шунда улар орасидаги бўшлиқлар бош ва охиридаги бўшлиқлардан икки баравар кенг ёки баланд бўлади. Бўшлиқнинг кенглиги ёки баландлиги глифнинг квадрат чегараси қутисининг кенглиги ёки баландлиги асосида ҳисобланади (япон шрифтлари одатда бир бўшлиқли). Сатрлар ҳали ҳам, моҳиятига кўра, чапга/юқорига ёки ўнгга/пастга эмас, балки бир-бирининг марказига тўғри келади.
  • 0-1-0: 1-2-1 қоидасига ўхшаб, қисқароқ сатрнинг таркибий белгилари орасига тенг бўшлиқлар қўшилади, лекин унинг боши ёки охирига қўшилмайди.

Фойдаланиш

Фуригана Сеибу Вокзалидаги 東伏見 (Ҳигаши-Фушими стансияси), 武蔵関 (Мусаши-Секи стансияси) ва 西武柳沢 (Сеибу-Ягисаwа стансияси) канжиларини ўқишини осонлаштиришда фойдаланилган. Бу белги ҳатто канадан ташқари лотин ёзувидаги ўқилишини ҳам кўрсатган.

Фуригана кўпинча канжини таниб олиш учун етарли даражада илғор ўқиш кўникмаларига эга бўлмаган, лекин ҳирагана тилида фонетик тарзда ёзилса, сўзни тушуна оладиган болалар учун асарларда қўлланади. . Болалар катаканадан олдин ҳираганани ўрганганлиги сабабли, жуда ёш болалар учун китобларда катакана қаҳрамонлари ёнида ҳирагана – фуригана бор. Ёш болалар учун асарларда канжи белгиларининг барчасида фуриганадан фойдаланиш одатий ҳолдир. Бу япон тилида сōруби (японча: сōруби?) деб аталади, лекин унинг боши ёки охири эмас.

Ҳисоблаш учун ишлатиладиган рақамли белгилар (二/２ ни-ҳон „икки узун нарса“; ２つめ футацуме „иккинчи“; 二/２ даи-ни кан „Китоб 2“; ２ページ ни-пēжи „Саҳифа 2“) одатда фуригана билан белгиланмайди. Истисноларга „бир киши“ (一人/１人) ҳитори ва „икки киши“ (二人/２人) футари каби бир нечта ҳолатлар киради, ёки 1000 (千) дан катта рақамлар учун белгилар, масалан, 10.000 (万), 100.000.000 (億) ва ҳоказо. Муқим бирикмалардаги сонли сўзлар (иппо „қадам“;  ҳитоме диққат"), аммо одатда фуригана билан белгиланади.

Кўпгина болалар мангалари, шонен ва шожо мангаларида фуригана ишлатилади. Шонен ва шожо мангалари одатда рақамли бўлмаган барча белгилар учун фуриганага эга. Баъзи мангалар (масалан, Дораэмоннинг дастлабки жилдлари ва Шогакукан томонидан нашр этилган бошқа мангалар) бошланғич синф канжи ёки осон сўзларга ҳам фуригана қўшиб кетиши мумкин. Сеинен ва Жосеи манга кўпинча фуриганага эътибор бермайди, ҳатто қаҳрамонларнинг исмларида ҳам, агар улар умумий исм бўлса, лекин баъзи нашриётлар ҳали ҳам жилд ёки бобдаги муҳим қаҳрамонларнинг исмларини биринчи эслатиш учун фуриганадан фойдаланишлари мумкин. Шунингдек, япон ўқувчилари учун фонетик қўлланма (асосан ҳирагана, баъзан лотин ҳарфида) бўлган китоблар ҳам бор, улар икки тилли ёки фақат япон тилида бўлиши мумкин. Булар япон тилини тезроқ ўзлаштириш ва япон қиссалари, романлари ёки мақолаларини ўқишдан завқланишни хоҳловчи чет элликлар орасида машҳурдир.

Фуригана учун ишлатиладиган кичик ёзув туфайли, максимал ўқилиши учун, баъзи манга нашриёти кичик кана ўрнига оддий канадан фойдаланиши мумкин. Масалан, はっしん *ҳасшин ўрнига はつしん *ҳацушин деб ёзилиши мумкин.

Баъзи веб-сайтлар ва воситалар мавжуд бўлиб, улар япон веб-саҳифалари учун фонетик қўлланма (ҳирагана, лотин алифбосида) ҳисобланади; Булар ҳам япон болалари, ҳам чет эллик япон ўқувчилари орасида машҳур.

Вояга этган япон тилида сўзлашувчиларга мўлжалланган асарларда фуригана оддий канжи билан ёзилган сўзда ишлатилиши мумкин; оммавий ахборот воситаларида улар одатда Жōйō канжи бўлмаган сўзларда қўлланади.

Фуригана одатда канжи номлари ва уларнинг романизацияси билан бир қаторда темир йўл станциялари белгиларида ҳам пайдо бўлади, ҳатто канжининг талаффузи кенг тарқалган бўлса ҳам ёзилиб турилади. Фуригана, шунингдек, ноодатий жой номларининг талаффузини кўрсатиш учун хариталарда тез-тез пайдо бўлади.

Урушдан олдин, фуригана бўлмаганида, ёшлар деярли саводсиз бўлишлари мумкин эди[3].

Атоқли отлар

Япон номлари одатда канжида ёзилади. Канжи номлари учун жуда кўп мумкин бўлган ўқишлар, шу жумладан нанори деб аталадиган махсус номлар бўлгани сабабли, фуригана кўпинча номларни ўқиш учун ишлатилади. Исм ёзилиши керак бўлган япон расмий бланкаларида ҳар доим исмнинг фуригана билан ёзилиши учун қўшни устун мавжуд.

Фуригана канжида ёзилган хорижий номлар учун ҳам ишлатилиши мумкин. Хитой ва корейс номлари энг кенг тарқалган мисоллардир: хитойча номлар одатда японча ўқиш ва ҳирагана талаффузи билан талаффуз қилинади, корейсча номлар одатда корейсча ўқиш ва катакана талаффузи билан талаффуз қилинади.

Тил ўрганиш

Канжи ва канжи бирикмалари кўпинча она тили бўлмаганлар учун япон тилидаги дарсликларда фуригана билан тақдим этилади.

Фуригана ҳам кўпинча талаффузни кўрсатиш учун япон ўқувчилари учун чет тилидаги дарсликларда қўлланади. Сўзлар асл чет эл ёзувида ёзилган, масалан, корейс тили учун ҳангул ва талаффузни кўрсатиш учун фуригана ишлатилади. Таълим вазирлигининг кўрсатмалари ва ўқитувчиларнинг фикрига кўра, инглиз ва япон тиллари ўртасидаги талаффуздаги фарқлар туфайли инглиз тилини ўқитишда япон фуриганасидан фойдаланишдан қочиш керак. Масалан, фуриганада „туғилган сана“ сўзи номукаммал талаффузга мос келадиган バースデイト(бāсудеито) сифатида акс этиши мумкин[4][5].

Бошқа таъсирлар

Фуригана узоқ ибораларни ишлатмасдан мураккаб ғояларни визуал равишда мустаҳкамлаш учун ишлатилиши мумкин. Масалан, 悪夢 акуму „қўрқинчли туш“ сўзи „қўрқинчли ҳақиқат“ маъносини билдириш учун унинг ҳақиқий ўқилиши эмас, балки しんじつ шинжицу „ҳақиқат“ (яъни 悪夢 しんじつ) билан изоҳланиши мумкин[6]. Баъзи муаллифлар ҳатто қаҳрамонлар ўртасидаги мураккаб муносабатларни мустаҳкамлаш учун асосий матннинг тескарисини англатувчи фуриганадан фойдаланишлари мумкин. Масалан, 親友 „яқин дўст“ канжиси ライバル „рақиб“ билан изоҳланиши мумкин, бу „ҳам дўст ҳам рақиб“ деган маънони англатади[7].

Яна бир қўлланиши ноаниқ ёки хорижий сўзларнинг маъноларини кўрсатишдир. Мисол учун, сўз ここ (коко, „бу ерда“) 病院 бйōин „шифохона“ (яъни,  бу ерда 病院 канжи устига ここ фуриганасини ёзиш билан „бу шифохона“ маъносини билдириш мумкин) деган маънони англатувчи аниқроқ тавсиф билан изоҳланиши мумкин. Ёки илмий фантастика асарида космонавт Ер сайёрасини назарда тутганда ふるさとфурусато „менинг она шаҳрим“ сўзини ишлатиши мумкин; ўқувчи учун „Ер“ 地球 чикйū сўзининг устига ふるさと ёзилиши мумкинлиги билан Ер сайёрасини менинг уйим деган маънони англатиш мумкин. Шунга ўхшаш усул хорижий филмлардаги японча субтитрларда ёзма япон тилини актёрлар гапирадиган товушлар билан боғлаш ёки бадиий асар таржимасида фуриганадаги тегишли исмнинг асл товушини сақлаб қолиш учун, унинг маъносини кўрсатиш учун ишлатилади[8].

Баъзи мангалар фуригана тилидаги хорижий сўзнинг (айниқса ноаниқ сўз) талқинини атамага мўлжалланган ўқиш учун янада танишроқ канжи билан билан бирлаштиради. Масалан, 駅 эки „вокзал“ чет эл, экзотик туйғусини етказиш учун ステーション сутēшон (инглизча „бекат“ нинг таржимаси) билан изоҳланиши мумкин[9]; бу баъзан аксинча амалга оширилади, масалан,ベーゼ „бўса“ каби экзотик атама キッス киссу каби кенг тарқалган синоним билан изоҳлаш орқали.

Баъзи ёзувчилар жаргон талаффузларини ифодалаш учун фуриганадан фойдаланадилар, айниқса канжисиз тушуниш қийин бўлган талаффузларнинг маъносини таъминлаш учун ишлатилади. Бошқалар эса фуригананинг кичик тури туфайли жуда узун кана имлоларини қисқартириш учун ишлатишади. Масалан, インターポール"Интерпол"  ИCПО インターポール га қисқартирилиши мумкин.

Караокеда фуригана қўшиқ матнига жойлаштирилиши одатий ҳолдир. Қўшиқ матни кўпинча канжида ёзилган ва фуриганадан бутунлай бошқача талаффуз қилинади. Фуригана версияси талаффуз учун ишлатилади.

Бошқа ўқиш кўмакчилари

Окуригана

Окуригана канжи ўзакларидан кейин нормал ўлчамда қаторда кўринадиган кана бўлиб, одатда сифатлар ва феълларни тўлдириш ва орттириш учун ишлатилади. Ушбу фойдаланишда улар канжини бир нечта ўқиш билан фарқлашга ёрдам бериши мумкин; масалан, 上がる (あがる, агару) ва 上る (のぼる, нобору). Фуриганадан фарқли ўлароқ, окуриганадан фойдаланиш ёзма тилнинг мажбурий қисмидир.

Кунтен

Классик хитой тилининг японча яқинлашуви бўлган канбун деб номланувчи ёзма услубда баъзан кунтен деб номланган кичик белгилар ўқиш воситаси сифатида қўшилади. Талаффузни кўрсатадиган фуриганадан фарқли ўлароқ, кунтен канбунда мавжуд бўлмаган япон грамматик тузилмаларини кўрсатади, шунингдек, сўзларни япон жумла тузилишига мослаштириш учун қандай тартибланиши кераклигини кўрсатади.

Фуриканжи

Фуригана баъзан талаффузни эмас, балки маънони кўрсатиш учун ҳам ишлатилади. Хориж тилидаги матн устида, кичикроқ ўлчамдаги японча сўзлар, кана ёки канжи, хорижий сўзларнинг маъносига мос келади, уни ўз ўрнига самарали таржима қилади. Ҳозир камдан-кам бўлса-да, 19-аср охири 20-аср бошларида баъзи муаллифлар катаканада ёзилган сўзлар учун канжидан фуригана сифатида фойдаланганлар. Бу қўлланиш япончада фуриканжи (японча: 振り漢字) деб аталади, чунки фуригана канадан фойдаланишни назарда тутади. Масалан, リリック „лирика“ сўзи фонетик йўл-йўриқ учун эмас, балки ойдинлик киритиш учун 歌詞 „лирика“ билан белгиланиши мумкин[10][11].

Манбалар

  1. ↑ Геоффрей Сампсон. Wритинг Сйстемс: А Лингуистиc Интродуcтион. Станфорд Университй Пресс, 1990 — 190-бет. ИСБН 978-0-8047-1756-4. 
  2. ↑ 2,0 2,1 „Реқуиременц фор Жапанесе Техт Лаёут“. www.w3.орг. Wорлд Wиде Wеб Cонсортиум (2012-йил 1-апрел). 2018-йил 14-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 10-декабр.
  3. ↑ Дефранcис, Жоҳн. Тҳе Чинесе Лангуаге: Фаcт анд Фантасй. Ҳонолулу: Университй оф Ҳаwаии Пресс, 1986 — 216-бет. 
  4. ↑ Лена Гинсбург. „Спеакинг/Пронунcиатион“. Гифу Префеcтурал Боард оф Эдуcатион (2005-йил 1-июл). 2012-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-май.
  5. ↑ Ричард Граҳам. „Но Катакана!!“. 2012-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-май.
  6. ↑ ҲАРАЙАМА, Косуке (2009). „Рурал студиэс“. Жоурнал оф Рурал Студиэс. 16-жилд, № 1. 44–45-бет. дои:10.9747/жарс.16.1_44. ИССН 1882-4560.
  7. ↑ Сорачи, Ҳидеаки. Гинтама, 9 Фебруарй 2008. 
  8. ↑ „Ҳаррй Поттер анд тҳе Присонер оф Азкабан Чаптер Титлес ин Чинесе, Жапанесе, Кореан, Виэтнамесе, Монголиан (Чаптер 11: Тҳе Фиреболт)“. cвланг.cом. Қаралди: 2021-йил 6-ноябр.
  9. ↑ Амано, Козуэ. Ақуа, 27 Април 2002. 
  10. ↑ ТАГРО „
    1. 06“, . Ҳен Семи, 23 Жулй 2008. 
  11. ↑ „Фуригана“, Wикипедиа (инглизча), 2023-07-28, қаралди: 2023-09-15

Ресурслар

  • Мангажинъс Басиc Жапанесе Тҳроугҳ Cомиcс [Парт И] Неw Ёрк: Wеатҳерҳилл, 1998: 48–49
  • Ж Паул Wарниcк, Ревиэw оф Ниҳон о Ҳанасоо ин Тҳе Жоурнал оф тҳе Ассоcиатион оф Теачерс оф Жапанесе, Вол. 32, Но. 2 (Оcт., 1998), пп. 80–83.

Ташқи ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Furigana" dan olindi