Fustat
Фустат (арабча: الفُسطاط) ёки Фостат — Мисрнинг мусулмонлар ҳукмронлиги остидаги биринчи пойтахти. Бугунги кунда у Қоҳира таркибига сингиб кетган. Ҳозирда Эски Қоҳира деб номланувчи ҳудудга туташ тарзда, милодий 641-йилда Мисрнинг мусулмонлар томонидан фатҳ этилишидан сўнг дарҳол Рошидун мусулмон генерали Амр ибн ал-Ос томонидан қурилган. Бу ерда Мисрдаги биринчи масжид — Амир масжиди ҳам қад кўтарган.
Фустат الفسطاط | |
|---|---|
| Миср пойтахти, 641–750, 905–1168 | |
 | |
| 30°00′18″Н 31°14′15″Э / 30.00500°Н 31.23750°Э{{#cоординатес:}}: cаннот ҳаве море тҳан оне примарй таг пер паге | |
| Мамлакат | Миср |
| Ҳозирда бир қисми | Эски Қоҳира |
| Асос солинган | 641-йил |
| Аҳолиси (ХИИ аср) |
200 000 |
Шаҳар ХИИ асрда ўзининг чўққисига чиқди ва аҳолиси тахминан 200,000 кишини ташкил этди[1]. Шаҳар 1168-йилда унинг ўз вазири Шавар томонидан бостириб келаётган Салибчилар қўлига бойликлари тушмаслиги учун ёқиб юборишга буйруқ берилгунига қадар Мисрдаги маъмурий ҳокимият маркази бўлган. Шаҳар қолдиқлари охир-оқибат яқин атрофдаги Қоҳира томонидан ютиб юборилган. Қоҳира 969-йилда Фотимийлар минтақани забт этиб, Халифа учун қироллик қароргоҳи сифатида янги шаҳар барпо этганларида Фустатдан шимолда қурилган. Ҳудуд юзлаб йиллар давомида қаровсиз қолиб, чиқиндихона сифатида фойдаланилган.
Бугунги кунда Фустат замонавий Эски Қоҳира тумани таркибидаги мавзе бўлиб, унинг пойтахтлик давридан жуда кам бинолар сақланиб қолган. Кўплаб археологик қазишмалар ҳудудда кўмилган бой материалларни очиб берди. Сайтдан топилган кўплаб қадимий ашёлар Қоҳирадаги Ислом санъати музейида намойиш этилмоқда.
Миср пойтахти
Фустат тахминан 500 йил давомида Мисрнинг пойтахти бўлган. Шаҳар 641-йилда ташкил этилгандан сўнг, унинг ваколати 750-йилгача, яъни Аббосийлар сулоласи Умавийларга қарши қўзғолон кўтаргунига қадар узлуксиз давом этди. Бу можаро маркази Мисрда эмас, балки араб дунёсининг бошқа жойларида эди. Аббосийлар ҳокимиятни қўлга киритгач, турли пойтахтларни назорат қилиш осонроқ бўлган ҳудудларга кўчирди. Улар ўз халифалигининг марказини Бағдодда ўрнатиб, пойтахтни аввалги Умавийлар манзили бўлган Дамашқдан кўчирди. Шунга ўхшаш қадамлар янги сулола давомида амалга оширилди. Мисрда улар пойтахтни Фустатдан бир оз шимолроққа, Аббосийлар шаҳри ал-Аскарга кўчирди ва у 868-йилгача пойтахт бўлиб қолди. 868-йилда Тулунийлар сулоласи назоратни қўлга киритгач, Миср пойтахти қисқа муддатга шимолдаги бошқа бир шаҳар — ал-Қаттаъига кўчирилди[2]. Бу ҳолат фақат 905-йилгача давом этди, кейин ал-Қаттаъи вайрон қилинди ва пойтахт яна Фустатга қайтарилди. Шаҳар 1168-йилда ўз вазири Шавар уни Қуддуснинг Салибчи қироли Амалриc қўлига тушишидан қўрқиб, ёқиб юборишга буйруқ берганида яна пойтахт мақомини йўқотди. Миср пойтахти охир-оқибат Қоҳирага кўчирилди[3].
Манбалар
Адабиётлар
- Абу-Лугҳод, Жанет Л. Cаиро: 1001 Еарс оф тҳе Cитй Виcториоус (Принcетон Университй Пресс, 1971). ИСБН 0-691-03085-5.
- Антониоу, Жим (Марч 1998). „Ҳисториc Cаиро – реҳабилитатион оф Cаиро'с ҳисториc монуменц“. Арчитеcтурал Ревиэw. 2006-06-17да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2026-03-16.
- Давид, Росалиэ. Тҳе Эхпериэнcе оф Анcиэнт Эгйпт. Лондон; Неw Ёрк: Роутледге, 2000. ИСБН 0-415-03263-6.
- Эеwитнесс Травел: Эгйпт. Дорлин Киндерслей Лимитед, Лондон, 2007. ИСБН 978-0-7566-2875-8.
- Гҳош, Амитав, Ин ан Антиқуэ Ланд (Винтаге Боокс, 1994). ИСБН 0-679-72783-3.
- Лапидус, Ира М. (1988). А Ҳисторй оф Исламиc Соcиэтиэс. Cамбридге Университй Пресс. ИСБН 0-521-22552-3.
- Маалоуф, Амин (1984). Тҳе Cрусадес Тҳроугҳ Араб Эес. Ал Сақи Боокс. ИСБН 0-8052-0898-4.
- Масон, Роберт Б. (1995). "Неw Лоокс ат Олд Поц: Ресулц оф Реcент Мултидисcиплинарй Студиэс оф Глазед Cерамиcс фром тҳе Исламиc Wорлд". Муқарнас: Аннуал он Исламиc Арт анд Арчитеcтуре (Брилл Аcадемиc Публишерс) ХИИ. ИСБН 90-04-10314-7.
- Петерсен, Андреw. Диcтионарй оф Исламиc Арчитеcтуре. Лондон; Неw Ёрк: Роутледге, 1999. ИСБН 0-415-21332-0.
- Еоманс, Ричард. Тҳе Арт анд Арчитеcтуре оф Исламиc Cаиро. Гарнет & Итҳаcа Пресс, 2006. ИСБН 1-85964-154-7.
- Wиллиамс, Cаролине. Исламиc Монуменц ин Cаиро: Тҳе Праcтиcал Гуиде. Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2002. ИСБН 977-424-695-0.
Қўшимча ўқиш учун
 |
Викиомборда „Фустат“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
- Бачарач, Жере Л.. Фустат Финдс: Беадс, Cоинс, Медиcал Инструменц, Техтилес, анд Отҳер Артифаcц фром тҳе Аwад Cоллеcтион. Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2004. ИСБН 977-424-393-5.
- Барекеэт, Элиноар. Фустат он тҳе Ниле: Тҳе Жеwиш Элите ин Медиэвал Эгйпт. Брилл, 1999. ИСБН 90-04-10168-3.
- Кубиак, Wладйслаw. Ал-Фусṭāṭ, иц фоундатион анд эарлй урбан девелопмент. Cаиро, Эгйпт: Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 1987. ИСБН 977-424-168-1.
- Сcанлон, Георге Т. (1974). "Тҳе Пиц оф Фустат: Проблемс оф Чронологй". Тҳе Жоурнал оф Эгйптиан Арчаэологй (Тҳе Жоурнал оф Эгйптиан Арчаэологй, Вол. 60) 60: 60–78. дои:10.2307/3856171.
- Сcанлон, Георге Т.; Пиндер-Wилсон, Ралпҳ. Фустат Гласс оф тҳе Эарлй Исламиc Период: Финдс Эхcаватед бй тҳе Америcан Ресеарч Cентер ин Эгйпт, 1964–1980. Алтажир Wорлд оф Ислам Труст, 2001. ИСБН 1-901435-07-5.
- Стеwарт, W. А. (Жулй 1921). "Тҳе Поттерй оф Фостат, Олд Cаиро". Тҳе Бурлингтон Магазине фор Cонноиссеурс 39 (220): 11–13 + 16–18.
- Толер, Памела Д. 2016. „Ин Фрагменц фром Фустат, Глимпсес оф а Cосмополитан Олд Cаиро.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-08-06 санасида архивланган) Арамcо Wорлд. Волуме 67 (1), пп. 4–9. ОCЛC 895830331