Футболга ўхшаш ўйинларнинг келиб чиқиши тарихи милоддан аввалги даврларга бориб тақалади. Бугунги замонавий футбол 1863-йилда Англияда ташкил этилган Футбол Уюшмаси томонидан тайёрланган қоидалар асосида яратилган.

Келиб чиқиш тарихи

ФИФАга кўра футболга ўхшаш ва илмий далилларга эга бўлган дастлабки ўйин милоддан аввалги 300-200 йилларда Хитойда ҳарбий машғулотлар учун ўтказилган cужу спорт тури ҳисобланади[1][2]. Иккита бамбук қамиш билан маҳкамланган, юнг билан тўлдирилган чармдан ясалган шар, 30-40 см баландликдаги қал’ага ўтказишни мақсад қилган ушбу ўйин; тўпга қўл ва қўллардан бошқа ҳар қандай тана аъзосига тегиш мумкин эди[1]. Бир неча аср ўтгач, кемари деб номланган ўйин Японияда пайдо бўлди, унда ҳам cужу излари бўлиб, милодий 644 йилда пайдо бўлган[3]. Cужудан фарқли ўлароқ, рақобациз ўйналадиган кемарининг мақсади думалоқ майдонда ўйинчиларнинг тўпни оёқлари билан уриб юришлари ва тўпни ерга туширмасдан бир-бирига оширишларига асосланган эди[1]. Европада футболга ўхшаш дастлабки ўйин Қадимги Юнонистонда ўйнаган эпискирос деб номланган ўйиндир[1][4]. Тананинг ҳар бир аъзоси билан алоқа эркин бўлган ўйинда ўйинчилар икки жамоага бўлинган ва ҳар бир жамоа тўпни узатиш ёки отиш йўли билан рақиб жамоа майдонининг охиридаги чизиқдан ўтказишга ҳаракат қилган. Шунга ўхшаш ўйин кейинчалик Рим империясида ҳарпастум номи билан ўйналган[1][5].

Ўрта ёш

Лондонда ўйналган оломон футболининг тасвири. 1721-йил

Ўрта асрларда Европада тўп ўйини ҳақида биринчи маълумот ИХ асрга тегишли Ненниуснинг Бриттонум тарихи асарида учрайди. Уэлснинг шимолий қисмларида ёзилган асарда тўп ўйнаётган бир гуруҳ болалар ҳақида сўз боради[6]. Англиянинг қўшни шаҳарлари ёки қишлоқлари ўртасида ўйналадиган оломон футболи деб номланган ўйинда мақсад тўпни рақиб жамоанинг шаҳар ёки қишлоғидаги белгиланган ҳудудга юбориш эди. Деярли ҳеч қандай қоидалар мавжуд бўлмаган бу ўйинда ўйинчилар чегараси бўлмаган ва юзлаб одамлар иштирок этишлари мумкин эди[7]. Ушбу воқеалар пайтида содир бўлган чалкашлик ва воқеаларни сабаб қилиб, Қирол Эдwард ИИ Футбол ўйинини 1314-йил 13-апрелда тақиқланган. Бу тақиқ кейинчалик ҳукмдорлар томонидан давом эттирилган ва мамлакатда футбол ўйнаш 300 йил давомида тақиқланган[8][9]. Англиядаги футбол гуруҳига ўхшаш ўйиннинг мавжудлиги Франсияда ҳам учрайди. Соуле, чолле ёки чоуле деб номланган ушбу ўйин ҳақидаги дастлабки маълумотлар 1147-йилга тегишли[10]. 1319-йилда Филипп В ва 1369-йилда Карл В томонидан Франсияда бундай ўйинларни ўйнаш тақиқланган[11]. Италияда пайдо бўлган ва ХВИ асрда яратилган Cалcио фиорентино деб номланган спорт турида мақсад тўпни рақиб жамоа дарвозасига йўллаш эди. Тўпни назорат қилиш, уни жамоадошига узатиш ва дарвозага йўллаш учун қўл ва оёқдан фойдаланиш эркин эди[12]. ФИФАн, инг таъкидлашича, бу футболга ўхшаш барча спорт турлари бугунги футбол билан бевосита боғлиқ эмас[7].

Замонавий футболнинг пайдо бўлиши ва тарқалиши

1872-йил 30-ноябрда Англия ва Шотландия ўртасидаги биринчи халқаро футбол ўйинининг тасвири.

Замонавий футбол қоидалари ХИХ аср ўрталарида Англиядаги хусусий мактабларда турли қоидалар билан ўйналб келинган футбол шаклларига асосланади[7]. 1848-йилда Кембриж университетида Этон, Ҳарроw, Регбй, Wинчестер ва Шреwсбурй номли таълим муассасаларининг вакиллари иштирокида яратилган Кембриж қоидалари футбол ва шунга ўхшаш спорт турларини ривожлантиришда анча самарали рол ўйнайди. Гарчи баъзи ўйинлар ушбу қоидалардан фойдаланган ҳолда ўтказилган бўлса-да, улар катта жамоа томонидан қабул қилинмаган[13][14]. 1850-йилларда инглиз тилида сўзлашувчи мамлакатлардаги турли клублар ўз мактаблари ёки университетларидан ажралиб чиқиб, мустақил ташкилотлар сифатида фаолият юрита бошладилар. Улардан баъзилари ўз қоидаларини яратиб, шу қоидаларга кўра футбол ўйнашни бошладилар. 1857-йилда собиқ талабалар томонидан асос солинган Шеффилд футбол клуби 1867-йилда Шеффилд футбол ассоциациясини ташкил этиш ташаббуси билан чиқди. Уппингҳам мактаби талабаси Жон Чарлз Тҳринг ҳам 1862-йилда баъзи қоидаларни ишлаб чиқди[15][16].

Футбол бўйича биринчи кенг қамровли қоидалар ўша йилнинг октабр-ноябр ойлари орасида, октябр ойида бўлиб ўтган йиғилишдан сўнг ташкил этилган футбол ассоциацияси (инглизча „Тҳе Фоотбалл Ассоcиатион“, қисқача „ФА“) томонидан ўтказилган бешта йиғилиш натижасида тайёрлаб чиқилган[17].

1872 йилда Англия кубогининг биринчи финалида ўйнаган " Қироллик муҳандислари " жамоаси.

Буюк Британия клублари иштирок этган биринчи футбол мусобақаси бўлиб ўтган Англия кубоги 1872-йилда C.W. Алcоcк томонидан ташкил этилган. Биринчи расмий халқаро футбол ўйини 1872-йил 30-ноябрда Англия ва Шотландия ўртасида Глазго шаҳрида ўтказилган ва 0:0 ҳисобида якунланган. 1884-йилда биринчи халқаро футбол турнири, Буюк Британия мезбонлик қилган чемпионат бўлиб ўтди[18]. Астон Вилла менежери Уилям МакГрегор 1888-йилда Бирмингемда асос солган Англия Футбол Лигаси билан биринчи футбол лигасини ташкил қилган киши сифатида тарихда қолди[19]. Ушбу лигада 12 та жамоа кураш олиб борган эди. Футболда профессионаллашув асосларининг тамал тоши 1870-йилларда қўйилган бўлса, бугунги профессионал футбол қоидалари 1885-йил 20-июлда футбол ассоциацияси томонидан тан олинган[20].

Футбол ассоциацияси ташкил этилгач, футбол инглизлар томонидан бутун дунёга тарқала бошлади. Жанубий Америкадаги биринчи футбол ўйини 1867-йилда Аргентинада инглиз ишчилари томонидан ўйналган[21]. Ўша йили Буэнос-Айресда Жанубий Америкадаги биринчи футбол клуби бўлган Буэнос-Айрес футбол клуби ташкил топди[21][22]. 1891-йилда Аргентинада ташкил этилган миллий лига билан биргаликда қитъада биринчи футбол турнири ташкил этилган[23]. Жанубий Африкада яшовчи инглизлар мамлакатда биринчи футбол ҳаракатини 1869-йилда бошлаган бўлса, мамлакатда биринчи футбол турнири 1884-йилда ўтказилган[24]. 1884-йилда Америка Футбол Ассоциацияси томонидан ташкил этилган биринчи футбол мусобақаси бўлиб ўтади. Японияда футбол ўйнаш ҳақидаги дастлабки маълум маълумотлар 1870-йилларга тегишли бўлиб, инглиз денгизчилари Ёкогамада футбол ўйнашган[25]. Футбол кенг тарқалгач, футбол қоидаларини белгиловчи ташкилот ҳисобланган Халқаро футбол ассоциацияси кенгаши (қисқача ИФАБ) 1886-йилда Манчестер шаҳрида Шотландия футбол ассоциацияси, Уэлс футбол ассоциацияси ва Ирландия футбол ассоциациясининг йиғилишидан сўнг тузилган[26]. Халқаро футбол федерациялари иттифоқи (қисқаси ФИФА) халқаро майдонда футболнинг энг юқори бошқарув ташкилоти бўлиб, 1904-йилда Парижда ташкил этилган ва футбол ассоциацияси томонидан белгиланган қоидаларга амал қилишини эълон қилган[27]. 1913-йилда ФИФА вакиллари ҳам ИФАБга ўз вакилларини юбора бошладилар[28]. Футболда профессионаллашув жараёни 1920—1930-йилларда дунёнинг турли бурчакларида жадал ривожланиб борган[29].

ХХ асрда 200 дан ортиқ мамлакатларда 250 миллиондан ортиқ ўйинчи томонидан ўйналган футбол дунёдаги энг машҳур спорт турига айланади[30][31][32][33]. ФИФА томонидан 2007-йилнинг май ойида эълон қилинган ҳисоботга кўра, дунё бўйлаб 270 миллиондан ортиқ одам футбол ўйнайди. Ушбу ҳисоботга кўра, дунёда 301 мингдан ортиқ футбол клублари, 1752 миллиондан ортиқ футбол жамоаси, 840 мингдан ортиқ футбол ҳакамлари ва 113 мингдан ортиқ профессионал футболчи фаолият олиб боради[34].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Ҳисторй оф Фоотбалл“. ФИФА. 6 эким 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29 нисан 2013.
  2. ↑ Ан Аналйсис оф Зҳан Гуо Cе (İнгилизcе). Пекин: Пекинг Университй Пресс, 2001 — 59-82-бет. ИСБН 7-301-05101-8. 
  3. ↑ Жапанесе спорц: а ҳисторй (İнгилизcе). Университй оф Ҳаwаии Пресс, 2001 — 26-27-бет. ИСБН 9780824824648. Қаралди: 22 аğустос 2015. 
  4. ↑ Тҳиберт, Жаcқуэс ве Рéтҳаcкер, Жеан-Пҳилиппе; сс. 13
  5. ↑ Тҳиберт, Жаcқуэс ве Рéтҳаcкер, Жеан-Пҳилиппе; сс. 14
  6. ↑ Ҳисториа Бриттонум, 41. бöлüм
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 „исторй оф Фоотбалл – Бритаин, тҳе ҳоме оф Фоотбалл“ (İнгилизcе). ФИФА. 1 теммуз 2007да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 касıм 2014.
  8. ↑ Фоотбалл/Соccер: Ҳисторй анд Таcтиcс. МcФарланд, 2011 — 18-бет. ИСБН 978-0-7864-4784-8. 
  9. ↑ Wомен, Фоотбалл анд Эуропе: Ҳисториэс, Эқуитй анд Эхпериэнcе (İнгилизcе). Меер & Меер Спорт, 2007 — 6-бет. ИСБН 9781841262253. 
  10. ↑ Ле спорт эт лес жеух д'эхерcиcе данс л'анcиэнне Франcе (Франсıзcа), 1901 — 266-бет. 
  11. ↑ Ле спорт эт лес жеух д'эхерcиcе данс л'анcиэнне Франcе (Франсıзcа), 1901 — 272-бет. 
  12. ↑ Дисcорсо сопра ил гиуоcо дел cалcио фиорентино дел Пуро Аccадемиcо Алтерато (İталянcа), Флоранса, 1580. 
  13. ↑ „Cамбридге... тҳе биртҳплаcе оф фоотбалл?!“ (İнгилизcе). ББC (22 эйлüл 2009). 31 аğустос 2013да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 26 касıм 2014.
  14. ↑ А Ҳисторй оф тҳе Университй оф Cамбридге: 1750-1870 (İнгилизcе). Cамбридге Университй Пресс, 1997 — 669-бет. ИСБН 0521350603. 
  15. ↑ Ҳарвей, Адриан; сс. 126
  16. ↑ „Тҳе ҳандс-офф аппроач то а ман'с гаме“ (İнгилизcе). Тҳе Тимес (28 март 2005). 28 майıс 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7 эким 2007.
  17. ↑ „Ҳисторй оф тҳе ФА“. Фоотбалл Ассоcиатион (ФА). 22 аралıк 2008да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 аğустос 2015.
  18. ↑ Тҳе Ҳисторй оф тҳе Энглиш Фоотбалл Леагуэ: Парт Оне-1888-1930 (İнгилизcе). Стратегиc Боок Публишинг, 2013 — 88-бет. ИСБН 1625161832. 
  19. ↑ „Тҳе Ҳисторй Оф Тҳе Фоотбалл Леагуэ“. Фоотбалл Леагуэ (22 эйлüл 2010). 1 майıс 2011да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 март 2011.
  20. ↑ Теачерс анд Фоотбалл: Счоолбой Ассоcиатион Фоотбалл ин Энгланд, 1885-1915 (İнгилизcе). Псйчологй Пресс, 2005 — 35-бет. ИСБН 0713002433. 
  21. ↑ 21,0 21,1 Спорц: Тҳе Фирст Фиве Милленниа (İнгилизcе). Университй оф Массачусетц Пресс, 2007 — 169-бет. ИСБН 1558496106. 
  22. ↑ Ҳисториа дел Фúтбол Аматеур эн ла Аргентина (İспанёлcа). Ауторес Эдиторес, 1992. ИСБН 9504343848. 
  23. ↑ „Салватион армй“ (İнгилизcе). Тҳе Гуардиан (4 ҳазиран 2006). 25 эким 2014да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22 аğустос 2015.
  24. ↑ Тҳе Раинбоw Гаме: А Рандом Ҳисторй оф Соутҳ Африcан Соccер (İнгилизcе). Лансериа: ЖРА Баилей, 1998 — 14-бет. ИСБН 978-0-620-22479-6. 
  25. ↑ Ҳарвей, Адриан; сс. 237
  26. ↑ „Тҳе Интернатионал ФА Боард“ (İнгилизcе). ФИФА. 22 нисан 2007да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27 касıм 2014.
  27. ↑ „Олймпиc Фоотбалл Тоурнамент (Мен)“ (İнгилизcе) (ПДФ). ФИФА. 16 ҳазиран 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30 касıм 2014.
  28. ↑ „Тҳе ИФАБ: Ҳоw ит wоркс“. ФИФА. 19 март 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 4 март 2011.
  29. ↑ Ла балле ау пиэд: Ҳистоире ду фоотбалл (Франсıзcа). Парис: Éдитионс Галлимард, 1990. ИСБН 978-2-07-053105-9. 
  30. ↑ „Овервиэw оф Соccер“. Энcйcлопæдиа Британниcа. 12 ҳазиран 2008да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6 нисан 2013.
  31. ↑ Тҳе Спорц Проcесс: А Cомпаративе анд Девелопментал Аппроач. Чампаигн: Ҳуман Кинетиcс, 1993 — 129-бет. ИСБН 0-88011-624-2. 
  32. ↑ Спорт Маттерс: Соcиологиcал Студиэс оф Спорт, Виоленcе анд Cивилисатион. Лондра: Роутледге, 1999 — 103-бет. ИСБН 0-415-06413-9. 
  33. ↑ Cатастропҳиc Инжуриэс ин Ҳигҳ Счоол анд Cоллеге Спорц (İнгилизcе). Чампаигн: Ҳуман Кинетиcс, 1996 — 57-бет. ИСБН 0-87322-674-7. 
  34. ↑ „Биг Cоунт“ (İнгилизcе) (ПДФ). ФИФА (майıс 2007). 30 ҳазиран 2015да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30 касıм 2014.

Адабиётлар

  • Ла фабулеусе ҳистоире ду фоотбалл (Франсıзcа). Парис: ОДИЛ, 1990. ИСБН 978-2-7324-2052-3. 
  • Л'энcйcлопéдиэ ду фоотбалл 2004-5 (Франсıзcа). Саинт-Сулпиcе: Чроноспорц, 2004. ИСБН 978-2-84707-076-7. 
  • Фоотбалл, тҳе фирст ҳундред еарс. Лондра: Роутледге, 2005. ИСБН 0-415-35018-2.