Ziyosfera

GLOBUS

 

ГЛОБУС — Норвегиянинг Варбергет оролидаги Вардо шаҳридаги радар тизими. У Норвегия разведка хизмати (НИС) томонидан бошқарилади ва унинг расмий мақсадлари Норвегия миллий манфаатлари учун биринчи навбатда космик кузатув ва Арктика ҳаво бўшлиғини мониторинг қилишдир, бироқ сайтнинг Россия ҳарбий-денгиз базаларига яқинлиги, шунингдек, АҚСҲнинг қурилиш ва молиялаштиришдаги иштироки шубҳаларни кучайтиради. У ҳам Америка ракетага қарши мудофаа тизимининг бир қисми сифатида хизмат қилади. Вардо шаҳридаги радар тизими. У Норвегия разведка хизмати (НИС) томонидан бошқарилади ва унинг расмий мақсадлари Норвегия миллий манфаатлари учун биринчи навбатда космик кузатув ва Арктика ҳаво бўшлиғини мониторинг қилишдир, аммо сайтнинг Россия ҳарбий-денгиз базаларига яқинлиги, шунингдек, АҚШнинг қурилиш ва молиялаштиришдаги иштироки шубҳаларни кучайтирди. У ҳам Америка ракетага қарши мудофаа тизимининг бир қисми сифатида хизмат қилади.

Тарих

Совуқ уруш ва Глобус И

Янги ташкил этилган НАТОнинг асосчи аъзолари Норвегия ва Қўшма Штатлар 1950-йиллардаги Совуқ уруш даврида бошланган ГЛОБУС лойиҳаси бўйича ҳамкорликни бошладилар.[1] 1988 йилга келиб, Глобус И радар мажмуаси Вардо шаҳрида атиги 50 км (31 ми) жойда қурилган ва ишга туширилган. Норвегия ва Совет Иттифоқи ўртасидаги чегарадан [2] ва Кола ярим оролининг кўринадиган масофасида, бу ерда Россия ҳарбий-денгиз базалари юқори даражада ҳимояланганлиги маълум.[3] Бу 1972 йилдаги ракетага қарши кураш шартномасини бузганини даъво қилиб, АҚСҲ Красноярск яқинида Совет Иттифоқининг йирик радар мажмуасини жойлаштиришни қоралаган йили содир бўлди.[4]

Глобус ИИ

Дастлаб ҲАВЕ СТАРЕ номи билан танилган ва америкалик ҳарбийлари томонидан АН/ФПС-129 номини олган Глобус ИИ радар Райтҳеон компанияси томонидан Калифорниядаги Ванденберг ҳаво кучлари базасида қурилган ва 1995 йилда ишга туширилган. Радарнинг нархи таснифланган бўлса-да, унинг нархи 100 миллион доллардан ошиқ маблағ сарфлагани тахмин қилинмоқда.[5] 1999-йилда Райтҳеон АҚШ Мудофаа вазирлиги билан 23,5 миллион долларлик шартномани бажариш учун массивни Норвегиянинг Вардо шаҳрига кўчирди. АҚШ Мудофаа вазирлиги билан 2001-йилда Норвегия назорати остида операциялар қайта тикланди.[6]

Глобус ИИИ

2016 йилда Глобус И ўрнига Глобус ИИИ деб номланган янги массивнинг қурилиши бошланди ва Глобус ИИ билан биргаликда ишлайди.[7][3] Янги радарнинг нархи 121 долларга баҳоланган миллион.  2018-йилнинг 13-февралида маҳаллий аҳоли радарнинг ўлчами ҳақида ўзини нотўғри ҳис қилгани хабар қилинган эди. Қурилиш ишлари сифатини ёпилган ва кўплаб маҳаллий аҳоли танқидий муносабатда бўлган, бироқ улар бу ҳақида гапиришни истамаган, чунки лойиҳа жамиятга жуда зарур иш билан таъминланган.[8] Синов 2018 йилнинг кузида бошланиши кутилаётган иш санаси 2022 йил деб белгиланган эди.[3]

Мақсад ва қарама-қаршилик

Сайт НИС томонидан бошқарилади, ГЛОБУС фақат Норвегия ходимлари томонидан бошқарилади ва маълумотлар Қўшма Штатларга юборилмайди. Уларнинг веб-сайтида радар қуйидаги ҳолларда ишлатилганлиги расман айтилган:қ[9]

  • Космосдаги об’эктларни кузатинг, кузатиб боринг ва тоифаларга ажратинг
  • Шимолдаги миллий манфаатлар ҳудудимизни кузатиб боринг
  • Тадқиқот ва ишланмаларда миллий фойдаланиш учун маълумотларни тўплашни амалга оширинг

Глобус ИИ ни яратган Райтҳеон компанияси илгари ўз веб-сайтида уни дастлаб баллистик ракеталарга қарши разведка маълумотларини йиғиш учун мўлжалланган радар сифатида тасвирлаган. Ўшандан бери веб-сайт АҚШ ДОД сўрови билан олиб ташланди.[10][11]

1998 йил апрел ойида Бергенс Тиденде кундалик газетасидан норвегиялик журналист Инге Селлеваг, Глобус ИИ иш ҳолатига яқинлашаётганига қарамай, НАСА тизимга янги радар қўшилиши ҳақида ҳеч қандай маълумотга эга эмаслигини аниқлади. Бу унинг бошқа мақсадларга эга эканлигига шубҳа қилишига олиб келди ва Селлеваг ундан разведка тўплаш каби миллий мақсадларда ҳам қўлланилишини аниқлади.[11]

2000 йилда, бўрон пайтида, радоми йиртилиб, Глобус ИИ радар идишини топди. Ўша пайтда у тўғридан-тўғри Россия томон ишора қилган. Маҳаллий газета муҳаррири: „Мен мутахассис эмасман, лекин космос осмонда деб ўйладим“. Расмий изоҳларда радар ҳали ҳам синовдан ўтказилаётгани ва унинг Россия томон йўналтирилиши мутлақо тасодиф эканлиги таъкидланган. НИС расмийси Том Риккиннинг таъкидлашича, агар сиз миянинг кичик бир қисмидан фойдалансангиз, бунинг ҳам разведка вазифаси борлигини биласиз. Разведка бизнесида сиз оммага ошкор қилмайдиган баъзи нарсалар мавжуд. Бу бизнеснинг табиати.[5] Россия Мудофаа вазирлиги радар ўрнатилиши Балистик ракеталарга қарши шартномани бузаётгани ҳақида шикоят қилди ва бу даъвони ракетага қарши мудофаа бўйича Массачусец технология институти мутахассиси Теодор Постол қўллаб-қувватлади.[2]

2017-йилнинг март ойида Россиянинг тўққизта бомбардимончи самолёти Россиянинг яқинидаги Кола ярим оролидан ҳавога кўтарилиб, радар стансиясига сохта ҳаво ҳужуми уюштирди, ҳужум шаклида учиб, Норвегия ҳаво ҳудудини бузиш олдидан орқага қайтди.[12] Кейин кейинги йилнинг феврал ойида ўн битта рус қирувчи самолёти томонидан жуда ўхшаш сохта зарба берилди.[13] ГЛОБУС тизимига келсак, Россия матбуот котиби Мария Захарова 2019 йилда „Радар Россия Федерацияси ҳудудини аниқ кузатиб боради ва АҚШ ракетага қарши мудофаа тизимининг бир қисмига айланади, деб ишониш учун барча асослар бор“ ва қўшимча қилди: „Менга аниқ кўринади. Россия ёки бошқа чегаралар яқинидаги ҳарбий тайёргарликни бизнинг ёки бошқа давлатлар эътиборсиз қолдириб бўлмайди. Биз ўз хавфсизлигимизни таъминлаш учун жавоб чораларини кўрамиз, деб ўйлаймиз“.[13][1] Ушбу баёнотлардан кўп ўтмай, Россия Вардо шаҳридан атиги 70 км узоқликда жойлашган Средний ярим оролига Бал ракета тизимини жойлаштирди.[14]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 О'Cоннор. „Руссиа Wилл 'Таке Меасурес' Агаинст У.С. Радар Неар Иц Бордер, Тҳоугҳт то Бе Парт оф Миссиле Дефенсе“. Неwсwеэк (2019-йил 23-май). Қаралди: 2020-йил 22-декабр.
  2. ↑ 2,0 2,1 Сарадзҳян, Симон. „Руссиа Сайс У.С. Радар Виолатес АБМ Треатй“. Тҳе Мосcоw Тимес (2000-йил 15-март). Қаралди: 2020-йил 23-декабр.[сайт ишламайди]
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Ҳиггинс, Андреw. „Он а Тинй Норwегиан Исланд, Америcа Кеэпс ан Эе он Руссиа“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2017-йил 13-июн). Қаралди: 2017-йил 14-июн.
  4. ↑ „Неw Ҳард Лине Тиэс А-Армс Cут, Разинг оф Совиэт Радар Сите“. Лос Ангелес Тимес. Унитед Пресс Интернатионал (1988-йил 31-август). Қаралди: 2020-йил 23-декабр.
  5. ↑ 5,0 5,1 Ҳиггинс, Андреw. „Ҳоw А Сторм Спреад А Cолд Wар Чилл“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2000-йил 6-июн). Қаралди: 2017-йил 3-сентябр.
  6. ↑ Нилсен. „Cлаимс Вардø радар cан бе усед ин миссиле дефенcе сйстем“. Тҳе Баренц Обсервер (2011-йил 17-ноябр). 2023-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 23-декабр.
  7. ↑ „Модернисеринг ав радаранлеггет и Вардø“ (но). Норwегиан Армед Форcес (2016-йил 6-апрел). 2017-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган.
  8. ↑ Wормдал, Бåрд. „Локалбефолкнинген расер мот феилинформасжон ом нй топпҳеммелиг радар“ (но). НРК (2018-йил 13-феврал).
  9. ↑ „Упграде оф Тҳе ГЛОБУС сйстем“ (но). Норwегиан Интеллигенcе Сервиcе. 2020-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 22-декабр.
  10. ↑ Райтҳеон Сйстемс Cомпанй. „АН/ФПС-129 ҲАВЕ СТАРЕ“. Cентер фор Армс Cонтрол, Энергй анд Энвиронментал Студиэс (1999-йил 15-ноябр). Қаралди: 2016-йил 27-май.
  11. ↑ 11,0 11,1 Селлевåг, Инге (Марч–Април 2000). "Вардø Эхпосед". Буллетин оф тҳе Атомиc Сcиэнтисц 56 (2): 26–29. дои:10.1080/00963402.2000.11456939. Арчивед фром тҳе оригинал он 2014-07-26. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20140726034436/ҳттп://тҳебуллетин.орг/2000/марч/натионал-миссиле-дефенсе-вард%C3%Б8-эхпосед. Қаралди: 2023-04-06. ГЛОБУС]]
  12. ↑ Нилсен. „Норwай сайс Руссиа'с моcк аттаcк он Вардø радар троублес стабилитй ин тҳе нортҳ“. Тҳе Баренц Обсервер (2018-йил 13-март). Қаралди: 2020-йил 21-декабр.
  13. ↑ 13,0 13,1 Нилсен. „Мосcоw тҳреатенс респонсе агаинст Норwегиан радар неар Руссиан бордер“. Тҳе Баренц Обсервер (2019-йил 23-май). Қаралди: 2020-йил 21-декабр.
  14. ↑ Нилсен. „Руссиа деплойс миссиле сйстем 70 км фром Норwай'с Вардø радар“. Тҳе Баренц Обсервер (2019-йил 7-август). Қаралди: 2020-йил 30-декабр.

15. 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/GLOBUS" dan olindi