ГУЛАГ Архипелаг (русча: Архипелаг ГУЛАГ) - Александр Солженициннинг СССРнинг 1918-1956 йиллардаги қатаг'онлари ҳақидаги тарихий асари[1] 257 маҳкумнинг мактублари, хотиралари ва ог'заки ҳикоялари ва муаллифнинг шахсий тажрибаси асосида ёзилган.

ГУЛАГ Архипелаг
Асл номи Архипелаг ГУЛАГ
Муаллиф(лар) Александр Солженицин
Тил русча
Жанр(лар)и Бадиий тадқиқот тажрибаси
Нашр этилган санаси 1973-1975 Г'арбда, 1989-1990 СССР

ГУЛАГ - "Лагерлар бош бошқармаси" (русча: Главное управление лагерей) со'зининг қисқартмаси ҳисобланади. "Гулаг архипелаги" номи А.П.Чеховнинг "Сахалин ороли" китобига ишора бо'лиши мумкин (В.Т.Шаламов[2][3] ва Д.С.Лихачев[4] "маслаҳатлари" дан кейин).

Ёзилиш тарихи

"ГУЛАГ Архипелаг" 1958-1968 йилларда СССРда Александр Солженицин томонидан яширинча ёзилган (1968 йил 2 июнда тугатилган[5]), биринчи жилди 1973 йил декабрда Парижда нашр этилган[6]

1973-йил 23-августда муаллиф чет эл мухбирларига катта интервю берди. Шу куни КГБ ёзувчининг ёрдамчиларидан бирини ленинградлик Елизавета Воронянскаяни ҳибсга олди. Со'роқ пайтида у Гулаг архипелаги қо'лёзмасининг бир нусхаси жойлашган жойни айтишга мажбур бо'лди. У уйига қайтиб келгач, ўзини осди. 5-сентябр куни Солженицин бо'лган воқеалардан хабар топди ва Г'арбда "ГУЛАГ Архипелаг" ни чоп этишни бошлади. Уша вақтда у СССР раҳбариятига "Совет Иттифоқи раҳбарларига мактуб" мактубини ё'ллади, унда у коммунистик мафкурадан воз кечишга ва СССРни рус миллий давлатига айлантириш чораларини ко'ришга чақирди. Август ойининг охиридан бошлаб Г'арб матбуотида диссидентлар ва хусусан, Солженицинни ҳимоя қилувчи ко'плаб мақолалар чоп этилди.

1974 йил январ ойида "Озодлик" радиоси "ГУЛАГ Архипелаг"ни кунига ярим соатдан о'қишни бошлади, то'лиқ о'қиб тугатиш учун уч вақт кетди[7]

Мазмуни

"ГУЛАГ Архипелаг" СССРда лагерларнинг яратилиш тарихини, лагерларда ишлайдиган ва уларда қолишга ҳукм қилинган одамларни тасвирлайди. Муаллифнинг қайд этишича, меҳнаткашлар оромгоҳларга Ички ишлар вазирлиги мактаблари орқали кирадилар, ҳарбий хизматга чақирув ва комиссарлик орқали, маҳкумлар эса қамоққа олиш йўли билан кирганлар.

1917-йил ноябр ойидан бошлаб, Россияда кадетлар партияси ноқонуний деб э'лон қилинганида, оммавий ҳибсга олишлар бошланди, кейин ҳибсга олишлар социалистик-инқилобчилар ва социал-демократларга та'сир ко'рсатди. 1920-йил ёзидан офицерлар Соловкига юборилди. 1921-йилда Тамбов деҳқонлари қо'зг'олони маг'лубиятга учраганидан кейин ҳибсга олишлар давом этди, деҳқонлар иттифоқи бошчилигидаги қо'зг'олончи Кронштадт денгизчилари архипелаг оролларига юборилди, очларга ёрдам бериш бо'йича Бутунроссия қо'митаси ҳибсга олинди. Социалистик хорижий партия а'золари ҳибсга олинди.

1922-йилда РСФСР Халқ Комиссарлари Совети ҳузуридаги Аксилинқилоб ва саботажга қарши кураш бо'йича Бутунроссия фавқулодда комиссияси черков масалаларини ко'риб чиқди. Патриарх Тихон ҳибсга олинганидан со'нг, патриархал мурожаатни тарқатувчиларга та'сир ко'рсатадиган суд жараёнлари бо'либ о'тди. Ко'плаб метрополитанлар, эпископлар, архиёнийлар, роҳиблар, диаконлар ҳибсга олинди.

1920-йилларда улар "ижтимоий келиб чиқишини яширгани учун", "собиқ ижтимоий мавқеи" учун бандлари билан ҳибсга олишлар бошланди. 1927-йилдан зараркунандалар фош қилиш ишлари олиб борилди, 1928-йилда Москвада Шахти иши ко'риб чиқилди, 1930-йилда озиқ-овқат саноати зараркунандалари, саноат партияси а'золари судланди. 1929-1930 йилларда 10 йилга "қишлоқ хо'жалиги зараркунандалари" агрономларни лагерларга жойлаштирилди. 1934-1935 йилларда Киров оқимида "тозалашлар" бо'либ о'тди.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Тҳе Гулаг Арчипелаго Энcйcлопаэдиа Британниcа
  2. ↑ «Заклинатель змей»: «… наши острова со всей невероятностью их жизни» (1954, «Колымские рассказы»).
  3. ↑ Н. Лейдерман. «…В метельный, леденящий век» (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-04-08 санасида архивланган) // Урал. — 1992. — № 3. — С. 173.
  4. ↑ В. В. Есипов. В. Шаламов и «Архипелаг ГУЛАГ» А. Солженицына (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-05-24 санасида архивланган) // Шаламовский сборник. Вып. 5 / Сост. В. В. Есипов. — Вологда/Новосибирск: Cоммон плаcе, 2017.
  5. ↑ Сараскина, Л. И. Солженицын и медиа. — М.: Прогресс-Традиция, 2014. — С. 940.
  6. ↑ Солженицын, А. И. Архипелаг ГУЛАГ: Опыт художественного исследования, 1918—1956: [в 3 т.] — Парис: ЙМCА-Пресс, 1973—1975. — Т. 1: [Ч.] 1—2. — 1973. — 607 с.: портр., ил. — Т. 2: [Ч.] 3—4. — 1974. — 660 с.: портр., ил. — Т. 3: [Ч.] 5—7. — 1975. — 584 с.: портр., ил.
  7. ↑ „Книга Джина Сосина «Искры Свободы»“. 2021-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 14-март.