Gadelsha

Гаделша (бошқирдча: Ғәҙелша) — Жанубий Уралдаги шаршара , Бошқирдистон Республикаси (Россия) ҳудудида жойлашган. У Ирендиқ тоғ тизмасининг этакларида оқиб ўтувчи Худолаз дарёсининг юқори оқимида жойлашган. Шаршаранинг умумий баландлиги 15 м дан ошади, бу кўрсаткичга кўра Гаделша кўрсаткичкалига кўра Бошқирдистондаги энг баланд шаршара сифатида тан олинган^[1].

1965-йил 17-августда у гидрологик табиат ёдгорлиги деб э'лон қилинди. Машҳур сайёҳлик жойларига тегишли. У Туяляс, Туялас, Туаляс ва Ибрагимовский шаршараси^[1]^[2] маҳаллий номлари билан ҳам танилган. Биринчи учта вариант Худолаз дарёсининг бошқирдча номидан келиб чиққан.

Жойлашуви

Маъмурий жиҳатдан Гаделша шаршараси Бошқирдистоннинг Баймак туманида, Баймак ўрмон хўжалиги ерларида жойлашган. Худди шу номдаги қишлоқ илгари шаршарадан 6,5 км жануби-ғарбда жойлашган эди (ҳозир ташлаб кетилган)^[1]^[3], шаршарадан 4 км жануби-ғарбда Абзаково қишлоғи жойлашган. Бундан ташқари, шаршарадан 1,5 км узоқликда Бошқирд мис-олтингугурт заводининг дам олиш маркази қурилди^[1].

Гидрология

Шаршара Уралнинг дарёсининг ўнг ирмоғи бўлган Худолаз дарёсининг оқимидан ҳосил бўлган. Гаделша каскад типидаги шаршараларга мансуб бўлиб, учта қиррадан иборат. Шаршаранинг умумий баландлиги 15 м дан ошади, бу кўрсаткичга кўра у Жанубий Уралдаги энг баланд шаршара^[1]. Шаршаранинг биринчи қирраси майин бўлиб, баландлиги 1,2 м дан ошмайди, сув ундан эгилган труба каби оқади. Ҳар бирининг баландлиги 7 м бўлган иккинчи ва учинчи тоғайлар иккаласи ҳам тик, улардан оқиб ўтадиган сув алоҳида сойларга бўлинади. Кўпгина тоғ шаршараларида бўлгани каби, Гаделшнинг оқими йил вақтига қараб жуда катта фарқ қилади. Қишда бу шаршара музлаб қолади. У орқали энг катта сув баҳорда, чўққиларда қор эриши билан ўтади, бу вақтда шаршара айниқса хушманзара. Ёз ва кузда ундаги сув оқими анча кам, ёзда оқим тезлиги 10 л/с ни ташкил қилади