Gadesh sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Graffiti_near_Central_Park_of_Baku_(9).jpg|thumb|300x300px| Bokudagi „gadesh“ [[Graffitlar|grafit]] tasviri]]
'''Gadesh''' ({{Lang-az|Qədeş}})<ref>{{Veb manbasi |muallif=İmanquliyev |ism=Bahadur |sana=1970-01-01 |sarlavha=Prezident İlham Əliyev Bakıya şöhrət, bakılılara qürur bəxş edib |url=https://www.azerbaijan-news.az/az/posts/detail/prezident-ilham-eliyev-bakiya-shohret-bakililara-qurur-bexsh-edib-192924 |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=worldinfo.az |til=az}}</ref> yoki '''Balagadesh''' ({{Lang-az|balaqədeş}})<ref>{{Veb manbasi |muallif=Иманов |ism=Вугар |sana=2018-10-12 |sarlavha=Итальянский тренер стал "бакылы гедеш" – нарды, кепка-аэродором, чётки, чай в армуды (ФОТО) |url=https://www.trend.az/life/interesting/2964433.html |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=Trend.Az |til=ru}}</ref> — Ozarbayjondagi [[submadaniyat]]. U faqat [[Boku]] va Boku yaqinidagi hududlarga xos madaniyat hisoblanadi. 2010-yillarning oxiridan boshlab, mazkur submadaniyat faqatgina Bokuning ayrim qishloq hududlarida uchraydigan boʻlgan. ''Gadeshlik'' [[Ozarbayjon|Ozarbayjonga]], ayniqsa Bokuga xos mahalliy submadaniyat hisoblanadi.

== Etimologiyasi ==
Bir qancha manbalarga koʻra, „gadesh“ soʻzi barcha [[Turkiy tillar|turkiy tillarda]] uchraydigan „birodar“ soʻzidan olingan boʻlib, [[tat tili]] orqali absheron shevasiga moslashtirilgan. [[Qoraqalpoq tili|Qoraqalpoq]] va [[Qirgʻiz tili|qirgʻiz]] tillarida bu soʻz „kichik opa“ maʼnosini bildiradi. Shuningdek, „karindash/kerentesh/xarantesh“ [[Boshqird tili|boshqirdcha]] soʻz boʻlib, tilning janubiy shevalarida „kichik opa“ maʼnosini bildiradi<ref name=":0"></ref>.

== Tarixi ==
Gadesh submadaniyati 1950-yillarda paydo boʻlgan. Ular Ozarbayjonga, asosan Boku va uning atrofidagi hududlarga xosdir. Gadesh bilan bir vaqtda mavjud boʻlgan va unga qarama-qarshi hisoblangan Stilyagas submadaniyati oʻrtasidagi qarama-qarshilik, asosan, Gadeshning Stilyagasga bosim oʻtkazishi va ularga nisbatan zoʻravonlik harakatlarini qoʻllash holatlarida namoyon boʻladi. Gadesh Stilyagalarni milliy va axloqiy gʻoyalardan yiroq, ruhiy qadriyatlarga zid harakat qiladigan va oʻz ildizlaridan voz kechuvchi guruh sifatida koʻradi. Xuddi shunday, Bokuda gadeshlar 1970-yillarda mavjud boʻlgan [[hippi]] va rokchilarga ham xuddi shunday munosabatda boʻlishgan. Boku markazida joylashgan baʼzi koʻchalar va aholi punktlari gʻarbiy submadaniyatlarning mahalliy vakillari uchun ayniqsa xavfli deb hisoblangan. Umuman olganda, mayxona Ozarbayjonda [[Ikkinchi jahon urushi|Ikkinchi Jahon urushidan]] 1980-yillarning oʻrtalarigacha — [[qayta qurish]] davrigacha mavjud boʻlgan submadaniy modellarni birlashtirgan yagona sheʼriy-musiqiy janr hisoblanadi<ref name=":0"></ref>.

== Xususiyatlari ==
Gadeshlar [[konservatizm]] va maskulizmni (erkaklar tarafdorlari) afzal koʻrishlari, milliy anʼanalarga sodiqligi bilan ajralib turgan. [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] davrida ularni koʻchada kun oʻtkazadigan, janjalkash, bezori turmush tarziga ega boʻlgan ijtimoiy guruh aʼzolari sifatida koʻrishgan. Gadeshlar Gʻarb musiqasi va madaniyatiga qarshi boʻlganlar<ref name=":0">{{Veb manbasi |muallif=Riad |ism=Said |sana=2020-05-11 |sarlavha=Subcultures in Soviet Azerbaijan - Baku Research Institute |url=https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=bakuresearchinstitute.org |til=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRiad2020">Riad, Said (2020-05-11). [https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ „Subcultures in Soviet Azerbaijan — Baku Research Institute“]. ''bakuresearchinstitute.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-12-13</span></span>.</cite></ref>. Shu bilan birga, ular yashagan hududlarda voyaga yetgan [[Vagif Aziz o‘g‘li Mustafozoda|Vagif Mustafozodaning]] mamlakatga [[jaz]] musiqasini olib kelgani ushbu submadaniyatning ayrim vakillarini xavotirga solgan<ref>{{Veb manbasi |muallif=Abbaslı |ism=Tahir |sana=2011-03-16 |sarlavha=Mustafazadə Vaqif |url=https://www.medeniyyet.az/page/news/19000/Mustafazade-Vaqif-.html |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=medeniyyet.az |til=az}}</ref>.

Ular odatda Boku shevasida gaplashganlar<ref>{{Veb manbasi |muallif=Panahgizi |ism=Telli |sana=2013-07-23 |sarlavha="Onların bir çoxunun camaata əxlaq dərsi verməyə heç haqqı da çatmır, amma..." - FOTO |url=https://news.milli.az/culture/203445.html |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=Milli.Az |til=az}}</ref>. Bundan tashqari, gadeshlar adabiy til meʼyorlaridan chetga chiqqan oʻziga xos [[jargon]] va atamalardan ham foydalangan. Ularning ismlari koʻpincha nizolar va koʻcha janglarida, shuningdek, yengil jinoyatlarda tilga olingan. Gadeshlarning oʻziga xos xususiyatlaridan biri ular yer osti dunyosi va uning anʼanalarini tarannum etuvchi qoʻshiqlarni, shanson, mayxona kabi sheʼriy-musiqiy janrlarni tinglashni afzal koʻrishgan. Ular, ayniqsa, shoʻrolar davrida qandaydir yozilmagan qonunlar taʼsirida boʻlib, kelishmovchiliklar paytida maxsus xizmatlar va [[Politsiya|militsiyaga]] murojaat qilishni notoʻgʻri, deb hisoblashgan. Bunday hollarda ular voqea joyiga politsiyani jalb qilishdan koʻra, kelishmovchiliklarni oʻzaro hal qilishni afzal koʻrishgan. Gadeshlar shtat qonunlariga rioya qilishni ham notoʻgʻri deb hisoblab, davlat amaldorlariga kamsituvchi ismlar bilan murojaat etishgan. Gadeshlar hamda rude boy, mod va greaser submadaniyatlari oʻrtasida oʻxshashliklar mavjud<ref name=":0"></ref>.

Gadeshlar koʻproq klassik uslubda kiyinishni afzal koʻrganlar, ayniqsa kiyimdagi ikkita rang: oq va qoraning boʻlishi juda ahamiyatli hisoblangan. Ular Gʻarb kiyimini [[ayollik]] omili deb bilishgan. Aksariyat gadeshlar odatda „aerodromlar“ deb nomlanuvchi katta shlyapa kiyib, koʻpincha [[tasbeh]] olib yurishgan. Bu ikki xususiyat ular uchun ramziy belgi sanalgan<ref name=":0">{{Veb manbasi |muallif=Riad |ism=Said |sana=2020-05-11 |sarlavha=Subcultures in Soviet Azerbaijan - Baku Research Institute |url=https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=bakuresearchinstitute.org |til=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRiad2020">Riad, Said (2020-05-11). [https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ „Subcultures in Soviet Azerbaijan — Baku Research Institute“]. ''bakuresearchinstitute.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-12-13</span></span>.</cite></ref>.

Gadesh submadaniyati Sovet davrida oʻziga xos xususiyatlari tufayli ozchilik guruhga aylanib qolgan. Buning sababi shundaki, ular hech qanday ijtimoiy qadriyatga ega boʻlgan ish bilan shugʻullanishmagan, jamiyatda ham, davlat darajasida ham sovet ziyolilari va zodagonlariga qarshi turadigan odamlar boʻlishgan<ref name=":0">{{Veb manbasi |muallif=Riad |ism=Said |sana=2020-05-11 |sarlavha=Subcultures in Soviet Azerbaijan - Baku Research Institute |url=https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=bakuresearchinstitute.org |til=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRiad2020">Riad, Said (2020-05-11). [https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ „Subcultures in Soviet Azerbaijan — Baku Research Institute“]. ''bakuresearchinstitute.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-12-13</span></span>.</cite></ref>. Jurnalist Xazar Oxundov gadeshlarni „ruhiy jihatdan shahar muhiti va viloyat muhiti oʻrtasida qolib ketganlar“ deb taʼriflagan<ref>{{Veb manbasi |muallif=Akhundov |ism=Khazar |sarlavha=Гедеши - суперколоритные персонажи Баку 50-70-х годов ВИДЕО |url=https://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/83772/posts/30288 |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=Кавказский Узел}}</ref>.

Asli bokulik boʻlgan rassom Mir Teymur Mammadov „gadesh“ obrazi bokuliklarni kamsitishini taʼkidlagan<ref name=":1"></ref>.

== Ommaviy madaniyatda ==
Bir vaqtlar [[Icheri-sheher|Icheri-sheherda]] tasbeh ushlagan, qalpoq va [[Sohil shippaklari|shippak]] (''shapshapi'') kiyib olgan gadesh haykali oʻrnatilgan, ammo keyinchalik bu haykal olib tashlangan<ref name=":1">{{Veb manbasi |muallif=Vahid |ism=Nəzrin |sana=2021-07-01 |sarlavha=Bakılılar günü uydurmadır - İçərişəhərli rəssam hiddətləndi - “Qədeş“lə “çuşka“nı qəsdən ortaya atmışdılar! |url=https://modern.az/medeniyyet/296717/bakililar-gunu-uydurmadir-iceriseherli-ressam-hiddetlendi-qedesle-cuskani-qesden-ortaya-atmisdilar/ |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=modern.az |til=az-AZ}}
[[Turkum:CS1 Azerbaijani-language sources (az)]]</ref>. Kinorejissyor Eldar Guliyev [[Rüstem İbrahimbeyov|Rustam Ibrohimbekov]] ssenariysi asosida suratga olingan „Bir cənub şəhərində“ filmida boku gadeshlarining tafakkuri va innovatsiyalarga salbiy munosabatini aks ettirgan<ref>{{Veb manbasi |sana=2015-11-05 |sarlavha=Oğlu Eldəniz Zeynalov haqda şok faktı açdı - Video |url=https://axar.az/news/kult/70799.html |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=Axar.Az |til=az}}</ref><ref>{{Veb manbasi |sarlavha="Bakinski Reynaldo" və ya "Qarabağ"ın "qədeş"i - FOTO |url=http://sportarena.az/news/32237 |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=sportarena.az |til=en}}</ref>. Said Riadning soʻzlariga koʻra, filmda oʻtmish qoldiqlari odamlar tafakkurida qanday ildiz otishi va insonning maʼnaviy erkinlikka erishishi naqadar qiyin ekanligi yoritilgan. „''Uşaqlığın son gecəsi (Bolalikning oxirgi kechasi)''“ filmidagi Dovud obrazi, „Baladadoshning ilk muhabbati“dagi Baladadosh obrazi gadesh obraziga mos keladi<ref name=":0">{{Veb manbasi |muallif=Riad |ism=Said |sana=2020-05-11 |sarlavha=Subcultures in Soviet Azerbaijan - Baku Research Institute |url=https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=bakuresearchinstitute.org |til=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRiad2020">Riad, Said (2020-05-11). [https://bakuresearchinstitute.org/az/subcultures-in-soviet-azerbaijan-az/ „Subcultures in Soviet Azerbaijan — Baku Research Institute“]. ''bakuresearchinstitute.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2023-12-13</span></span>.</cite></ref>. Yozuvchi Komil Afsaroʻgʻlining „Sovet koʻchasi serenadasi“ asari Gadesh submadaniyati haqidagi asarlar orasida muhim oʻrin tutadi<ref>{{Veb manbasi |muallif=Əfsəroğlu |ism=Kamil |sarlavha=Lütfəli Abdullayevi “Sovetski”də öldürəcəkdilər... - XATİRƏ |url=https://kulis.az/xeber/tarix/xeber___________________________________________-15287 |qaralgan sana=2023-12-13 |ish=Kulis.az |til=az}}</ref>. Gunduz Agʻayev [[Ozodlik radiosi]] uchun ishlangan multfilmlaridan birida „gadesh“ iborasini ishlatgan qahramonni tasvirlangan<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=AzadlıqRadiosu |date=2015-12-09 |title=Qədeş, arağın var? |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/karikatura-araq-kart/27416641.html |access-date=2023-12-13}}</ref>.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Submadaniyatlar]]
[[Turkum:Boku]]
[[Turkum:Ozarbayjon madaniyati]]
[[Turkum:Boku gubernatorligi]]