Ziyosfera

Gadesh

Бокудаги „гадеш“ графит тасвири

Гадеш (озарбайжонча: Қəдеş)[1] ёки Балагадеш (озарбайжонча: балақəдеş)[2] — Озарбайжондаги субмаданият. У фақат Боку ва Боку яқинидаги ҳудудларга хос маданият ҳисобланади. 2010-йилларнинг охиридан бошлаб, мазкур субмаданият фақатгина Бокунинг айрим қишлоқ ҳудудларида учрайдиган бўлган. Гадешлик Озарбайжонга, айниқса Бокуга хос маҳаллий субмаданият ҳисобланади.

Этимологияси

Бир қанча манбаларга кўра, „гадеш“ сўзи барча туркий тилларда учрайдиган „биродар“ сўзидан олинган бўлиб, тат тили орқали абшерон шевасига мослаштирилган. Қорақалпоқ ва қирғиз тилларида бу сўз „кичик опа“ маъносини билдиради. Шунингдек, „кариндаш/керентеш/харантеш“ бошқирдча сўз бўлиб, тилнинг жанубий шеваларида „кичик опа“ маъносини билдиради[3].

Тарихи

Гадеш субмаданияти 1950-йилларда пайдо бўлган. Улар Озарбайжонга, асосан Боку ва унинг атрофидаги ҳудудларга хосдир. Гадеш билан бир вақтда мавжуд бўлган ва унга қарама-қарши ҳисобланган Стилягас субмаданияти ўртасидаги қарама-қаршилик, асосан, Гадешнинг Стилягасга босим ўтказиши ва уларга нисбатан зўравонлик ҳаракатларини қўллаш ҳолатларида намоён бўлади. Гадеш Стилягаларни миллий ва ахлоқий ғоялардан йироқ, руҳий қадриятларга зид ҳаракат қиладиган ва ўз илдизларидан воз кечувчи гуруҳ сифатида кўради. Худди шундай, Бокуда гадешлар 1970-йилларда мавжуд бўлган ҳиппи ва рокчиларга ҳам худди шундай муносабатда бўлишган. Боку марказида жойлашган баъзи кўчалар ва аҳоли пунктлари ғарбий субмаданиятларнинг маҳаллий вакиллари учун айниқса хавфли деб ҳисобланган. Умуман олганда, майхона Озарбайжонда Иккинчи Жаҳон урушидан 1980-йилларнинг ўрталаригача — қайта қуриш давригача мавжуд бўлган субмаданий моделларни бирлаштирган ягона шеърий-мусиқий жанр ҳисобланади[3].

Хусусиятлари

Гадешлар консерватизм ва маскулизмни (эркаклар тарафдорлари) афзал кўришлари, миллий анъаналарга содиқлиги билан ажралиб турган. Совет даврида уларни кўчада кун ўтказадиган, жанжалкаш, безори турмуш тарзига эга бўлган ижтимоий гуруҳ аъзолари сифатида кўришган. Гадешлар Ғарб мусиқаси ва маданиятига қарши бўлганлар[3]. Шу билан бирга, улар яшаган ҳудудларда вояга етган Вагиф Мустафозоданинг мамлакатга жаз мусиқасини олиб келгани ушбу субмаданиятнинг айрим вакилларини хавотирга солган[4].

Улар одатда Боку шевасида гаплашганлар[5]. Бундан ташқари, гадешлар адабий тил меъёрларидан четга чиққан ўзига хос жаргон ва атамалардан ҳам фойдаланган. Уларнинг исмлари кўпинча низолар ва кўча жангларида, шунингдек, енгил жиноятларда тилга олинган. Гадешларнинг ўзига хос хусусиятларидан бири улар ер ости дунёси ва унинг анъаналарини тараннум этувчи қўшиқларни, шансон, майхона каби шеърий-мусиқий жанрларни тинглашни афзал кўришган. Улар, айниқса, шўролар даврида қандайдир ёзилмаган қонунлар таъсирида бўлиб, келишмовчиликлар пайтида махсус хизматлар ва милицияга мурожаат қилишни нотўғри, деб ҳисоблашган. Бундай ҳолларда улар воқеа жойига полицияни жалб қилишдан кўра, келишмовчиликларни ўзаро ҳал қилишни афзал кўришган. Гадешлар штат қонунларига риоя қилишни ҳам нотўғри деб ҳисоблаб, давлат амалдорларига камситувчи исмлар билан мурожаат этишган. Гадешлар ҳамда руде бой, мод ва греасер субмаданиятлари ўртасида ўхшашликлар мавжуд[3].

Гадешлар кўпроқ классик услубда кийинишни афзал кўрганлар, айниқса кийимдаги иккита ранг: оқ ва қоранинг бўлиши жуда аҳамиятли ҳисобланган. Улар Ғарб кийимини аёллик омили деб билишган. Аксарият гадешлар одатда „аэродромлар“ деб номланувчи катта шляпа кийиб, кўпинча тасбеҳ олиб юришган. Бу икки хусусият улар учун рамзий белги саналган[3].

Гадеш субмаданияти Совет даврида ўзига хос хусусиятлари туфайли озчилик гуруҳга айланиб қолган. Бунинг сабаби шундаки, улар ҳеч қандай ижтимоий қадриятга эга бўлган иш билан шуғулланишмаган, жамиятда ҳам, давлат даражасида ҳам совет зиёлилари ва зодагонларига қарши турадиган одамлар бўлишган[3]. Журналист Хазар Охундов гадешларни „руҳий жиҳатдан шаҳар муҳити ва вилоят муҳити ўртасида қолиб кетганлар“ деб таърифлаган[6].

Асли бокулик бўлган рассом Мир Теймур Маммадов „гадеш“ образи бокуликларни камситишини таъкидлаган[7].

Оммавий маданиятда

Бир вақтлар Ичери-шеҳерда тасбеҳ ушлаган, қалпоқ ва шиппак (шапшапи) кийиб олган гадеш ҳайкали ўрнатилган, аммо кейинчалик бу ҳайкал олиб ташланган[7]. Кинорежиссёр Элдар Гулиев Рустам Иброҳимбеков ссенарийси асосида суратга олинган „Бир cəнуб şəҳəриндə“ филмида боку гадешларининг тафаккури ва инновацияларга салбий муносабатини акс эттирган[8][9]. Саид Риаднинг сўзларига кўра, филмда ўтмиш қолдиқлари одамлар тафаккурида қандай илдиз отиши ва инсоннинг маънавий эркинликка эришиши нақадар қийин эканлиги ёритилган. „Уşақлığıн сон геcəси (Болаликнинг охирги кечаси)“ филмидаги Довуд образи, „Балададошнинг илк муҳаббати“даги Балададош образи гадеш образига мос келади[3]. Ёзувчи Комил Афсарўғлининг „Совет кўчаси серенадаси“ асари Гадеш субмаданияти ҳақидаги асарлар орасида муҳим ўрин тутади[10]. Гундуз Ағаев Озодлик радиоси учун ишланган мултфилмларидан бирида „гадеш“ иборасини ишлатган қаҳрамонни тасвирланган[11].

Манбалар

  1. ↑ İманқулиев. „Президент İлҳам Əлиев Бакıя şöҳрəт, бакıлıлара қüрур бəхş эдиб“ (аз). wорлдинфо.аз (1970-йил 1-январ). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  2. ↑ Иманов. „Итальянский тренер стал "бакылы гедеш" – нарды, кепка-аэродором, чётки, чай в армуды (ФОТО)“ (ру). Тренд.Аз (2018-йил 12-октябр). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Риад. „Субcултурес ин Совиэт Азербаижан - Баку Ресеарч Институте“ (эн-УС). бакуресеарчинституте.орг (2020-йил 11-май). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.Риад, Саид (2020-05-11). „Субcултурес ин Совиэт Азербаижан — Баку Ресеарч Институте“. бакуресеарчинституте.орг. Ретриэвед 2023-12-13.
  4. ↑ Аббаслı. „Мустафазадə Вақиф“ (аз). меденийет.аз (2011-йил 16-март). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  5. ↑ Панаҳгизи. „"Онларıн бир çохунун cамаата əхлақ дəрси вермəйə ҳеç ҳаққı да çатмıр, амма..." - ФОТО“ (аз). Милли.Аз (2013-йил 23-июл). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  6. ↑ Акҳундов. „Гедеши - суперколоритные персонажи Баку 50-70-х годов ВИДЕО“. Кавказский Узел. Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  7. ↑ 7,0 7,1 Ваҳид. „Бакıлıлар гüнü уйдурмадıр - İçəриşəҳəрли рəссам ҳиддəтлəнди - “Қəдеş“лə “çуşка“нı қəсдəн ортая атмışдıлар!“ (аз-АЗ). модерн.аз (2021-йил 1-июл). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  8. ↑ „Оğлу Элдəниз Зейналов ҳақда şок фактı аçдı - Видео“ (аз). Ахар.Аз (2015-йил 5-ноябр). Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  9. ↑ „"Бакински Рейналдо" вə я "Қарабаğ"ıн "қəдеş"и - ФОТО“ (эн). спортарена.аз. Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  10. ↑ Əфсəроğлу. „Лüтфəли Абдуллаеви “Совецки”дə öлдüрəcəкдилəр... - ХАТİРƏ“ (аз). Кулис.аз. Қаралди: 2023-йил 13-декабр.
  11. ↑ АзадлıқРадиосу. „Қəдеş, араğıн вар?“ (аз). Азадлıқ Радиосу (2015-йил 9-декабр). Қаралди: 2023-йил 13-декабр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Gadesh" dan olindi