Голландия галлеони, 17-аср бошлари. Капут. Хендрик Корнелис Вром(ингл.) )

Галлеон ( испанча: галеóн, шунингдек галион, франсузча: галион - лотинча: галеа қадимги юнонча: γαλέα қадимги юнонча: γαλέα - галерея ) - 16-18 -асрларда ҳарбий ва тижорат кемаси сифатида ишлатиладиган жуда кучли артиллерия қуроллари бўлган катта ко'п қаватли елканли кема . Унинг яратилишига асосий туртки Европа ва Америка колониялари о'ртасида доимий транспортнинг пайдо бо'лиши эди. Галлеонлар испан хазиналарини олиб кетаётган кемалар ва 1588-йилда бо'либ о'тган енгилмас Армада жангида энг машҳур бўлган.

Испан галлеони, 17-аср бошлари. Капут. Корнелис Вербеек(ингл.) )

Галлеон 16-асрда пайдо бўлган елканли кеманинг энг илг'ор турларидан биридир. Ушбу турдаги елканли кема каравеллар ва каракалар ( навес ) эволюцияси даврида пайдо бўлган ва узоқ масофаларга океан саёҳатлари учун мо'лжалланган эди. Прогноз устки тузилишининг қисқариши ва корпуснинг узайиши барқарорликнинг ошишига ва то'лқин қаршилигининг пасайишига олиб келди, натижада тезроқ ва маневрли денгиз кемаси пайдо бо'лди. Галлеон биринчи кемалардан узунроқ, пастроқ ва текисроқ бўлгани, думалоқ о'рнига то'ртбурчаклар шакли ва прогноз сатҳидан пастроқда олдинга чиқадиган камонда ҳожатхона мавжудлиги билан ажралиб турарди. Галлеоннинг силжиши тахминан 500 тоннани ташкил этарди (гарчи Манила галлеонлари учун у 2000 тоннага этган бо'лса ҳам). Караккидан бир неча баробар кучлироқ ва яхши қуролланган, галлеонларни қуриш ҳам қолганларга қараганда арзонроқ тушарди. Галлеоннинг корпуси одатда эман ва бошқа қаттиқ дарахтлардан, найзалари асосан қараг'айдан қурилган. Елканли қурол-ярог 'учдан бештагача устунлардан иборат эди, олдинги устунлар то'г'ридан-то'г'ри қурол-ярог'ни олиб юрган, орқада - қия (лотинча). Артиллерия қуроллари ко'пинча ярим то'плар эди, аммо ярим то'пларгача қуроллар ишлатилган. Бу ҳақда биринчи эслатма 1535-йилга то'г'ри келади.

Кейинчалик галлеон испанлар ва инглизлар флотларининг асосига айланди. Қаттиқ эгилган ва олдинга чо'зилган пояси безакларга эга бо'либ, шакли галлейникига о'хшашиб кетарди. Узун камон елканини ко'тарган - ко'р. Ёйнинг устки тузилиши орқага сурилди ва каракка каби пояга осилиб қолмади. Юқори ва тор устки тузилма кесилган устки қисмга о'рнатилди. Устки иншоотда офицерлар ва ё'ловчиларнинг яшаш жойлари жойлашган бир неча қаватлар мавжуд эди. Кучли эгилган стернумнинг юк сув чизиг'и устидаги трансом бор эди. Орқа қисми оймалар ва балконлар билан безатилган.

Хуан де Кастро . 1540-йилда Мисрга экспедиция пайтида португал карачи, галлеон, редонда каравел ва галлейлар

Галлеонлар иккитадан еттитагача бўлган палубалар сони билан қурилган. Шу билан бирга, бир нечта вазифалар ҳал қилинди: юк ко'тариш қобилияти ошди, бортга чиқиш вақтида кемадан кемага о'тиш қийин бо'лди ва умумий қувват ошди; то'лқинларнинг ён томонга та'сир қилиш кучи юмшатилган, чунки то'лқин юқорига қараб акс этган ва корпус унинг то'г'ридан-то'г'ри та'сирини сезмаган.

Галлеон 3 фунт (6 см) дан 50 фунт (19 см) гача бўлган 30 тагача калибрли қуроллар ва орқа устки тузилма галереяси ва юқори қисмидаги бо'шлиқлардан о'қ отиш учун ко'п сонли (100 тагача) ко'чма блундербуслар билан қуролланган бо'лар эди. Айнан галлеонда қуроллар биринчи марта асосий кеманинг тепасида ҳам, пастида ҳам о'рнатилди, бу билан батарея (то'п) палубаларининг пайдо бо'лишига олиб келди ва қуроллар ён томонларда турди ва портлар орқали о'қ узди. Натижада, юкларни ташиш учун бинолар сезиларли даражада қисқартирилди. Энг йирик испан галлеонларининг силжиши 1000 тонна ёки ундан ко'п, узунлиги 50 метргача (кеэлда 37 метр), кенглиги 12 метргача етарди. Иккита аккумулятор тагида 50-80 та қурол бор эди. Вақт о'тиши билан галлеонларнинг ҳажми ва қуроллари о'сиб борди.

Генуядаги "Нептун" Галлеон

Умумий структуравий элементларга эга бўлган ҳолда, турли мамлакатларнинг галлеонлари бир-биридан, ба'зан эса сезиларли даражада фарқ қилар эди. Шамол ва артиллериянинг такомиллаштирилиши билан иккинчиси кучли қуролга айланди: консентрацияланган борт батареяси душманга кучли волейболни о'ққа тутишга имконини берарди. 17-асрдан бошлаб, артиллерия дуэлидан со'нг, жанг, қоида тариқасида, самолётга чиқишдан олдин ҳам вайрон бўлган ва чарчаган душманнинг таслим бо'лиши билан якунланди. Шу сабабли, 1530-йилда биринчи марта кема сиртини зирҳ билан тешиклардан ҳимоя қилиш г'ояси, шунингдек, экипажни душман артиллерияси томонидан уришдан ҳимоя қилиш учун амалга оширилди. Шундан со'нг, 18-асрнинг охиригача кемаларни зирҳ билан ҳимоя қилиш ҳақида ҳеч қандай ма'лумот ё'қ. Бунинг сабаби шундаки, ёг'оч зирҳ ог'ирлиги 1,5-2 баравар кам бўлган металл ядролардан тенг ҳимоя қилади ва мастнинг катта вазнига эга елканли кема оддийгина зирҳ плиталарини ко'таролмайди.

Испан галлеони 16-17- асрларда икки қаватли ҳарбий транспорт елканли кемаси эди. Узунлиги 40 метр, кенглиги - 16метр эди. Қурол-ярог' 50-80 қурол. Экипаж 600 нафар денгизчи ва аскардан иборат эди. Галлеонлар 1588-йилда Испаниянинг енгилмас Армадасини маг'луб этган инглиз флоти томонидан якунланди. Галлеонлар испан колонияларидан метрополияга товарларни (шу жумладан олтинни ) ташиш учун хизмат қилган. Галлеонларнинг маневр қобилияти паст эди ва ко'пинча қароқчиларнинг ҳужуми об'экти бўлган (қаранг Wест Индиэс Флеэт ).

Манбалар

Адабиётлар

  • Галион // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1892. — Т. ВИИа. — С. 925.
  • Балакин С. А., Масляев Ю. Л. Парусные корабли. — М.: «Аванта+», 2003. — 184 с.: ил. — (Самые красивые и знаменитые). — ИСБН 5-94623-111-1.
  • Волковский Д. Н., Задоя И. А., Прокофьев А. М. и др. Боевые корабли мира. Иллюстрированная энциклопедия. — СПб.: Полигон, 1995. — 576 с.: ил. — (300-летию Российского флота посвящается). — ИСБН 5-86617-014-0.
  • Гуляш Штефан. Парусники / Пер. со словац. В. Кошкина. — Мн.: Лильт, 1996. — 224 с.: ил. — (Малая энциклопедия). — ИСБН 985-6301-01-7.
  • Джорджетти Франко. Самые знаменитые парусные суда. История парусников с древности до наших дней. — М.: ООО Изд-во «АСТ»; Астрель, 2011. — 304 с.: ил. — (Фотоискусство). — ИСБН 5-17-015241-8.
  • Дыгало В. А. Парусники мира. — М.: Восточный горизонт, 2002. — Ч. 1—2. — 96+96 с. — ИСБН 5-93848-006-Х.
  • Курти Орацио. Постройка моделей судов. Энциклопедия судомоделизма / Пер. с итал. А. А. Чебана. — Л.: Судостроение, 1977. — 544 с.: ил.
  • Морской энциклопедический словарь / Под ред. В. В. Дмитриева. — Т. 1. «А—И». — Л.: Судостроение, 1991. — 504 с. — ИСБН 5-7355-0280-8.