Galshka Gulyevichevna
Yelizaveta Vasilyevna Gulevich, Galshka Gulevichevna nomi bilan tanilgan (taxminan 1575 yoki 1577-yil — 1642-yil, Lutsk, Volin) — qadimiy ukrain zodagonlari Gulevichlar sulolasi vakili, ktitor, Kiyev birodarlik monastiri va Kiyev birodarlik maktabi asoschisi boʻlib, aynan shu maktabdan Kiyev-Mogilyan akademiyasi tarixi boshlangan. Shuningdek, Lutsk birodarligiga ham mablagʻ vasiyat qilgan. Maʼnaviyat va maʼrifat rivojiga alohida eʼtibor qaratgan. 2021-yilda Ukraina pravoslav cherkovi tomonidan mahalliy avliyo sifatida kanonizatsiya qilingan, 2022-yilda esa butun Pravoslav cherkovi miqyosida tan olingan.
| Galshka Gulyevichevna | |
|---|---|
| Галшка Гулевичівна | |
 Ukraina pochta markasida | |
| Tavalludi |
Єлизавета Василівна Гулевич |
Biografiyasi
1615-yilgacha
XV asrdan buyon maʼlum boʻlgan, Volin va Polsha-Litva Hamdoʻstligining boshqa hududlarida turli lavozimlarda faoliyat yuritgan, cherkovning yuqori lavbozimlariga erishgan hamda aholi punktlariga egalik qilgan nufuzli Gulevichlar sulolasidan chiqqan. Ushbu sulola Galitsiyadan kelib chiqqan boʻlishi mumkin[1].
Galshka Gulevichevnaning bobosi Fyodor (Feodosiy) Gulevich Volin yer egasi boʻlib, keyinchalik pravoslav Lutsk va Ostrog yepiskopi etib tayinlangan[1], uning besh oʻgʻli boʻlgan. Galshkaning otasi Vasiliy Gulevich-Zaturyetskiy Vladimir podstarostasi va Volin voyskoyi boʻlgan. Uning uch nafar xotinidan, Galshkadan tashqari, Andrey, Mixail, Vasiliy va Benedikt ismli oʻgʻillari, Mariya va Anna ismli qizlari boʻlgan. Galshka, ehtimol, XVI asrning 70-yillarida Volindagi Zaturtsi qishlogʻida tugʻilgan[2][3][4].
1594-yilda Galshka Berestey yer sudi sudyasi (1580—1588) va kashteleani (1588—1593), Vladimir va Berestey pravoslav episkopi (1593-yildan), Brest ittifoqining asosiy tashabbuskorlaridan biri, keyinchalik boʻlgan Kiyev va Galitsiya birligi mitropoliti Ipatey Poteyning oʻgʻli — Krishtof Poteyga turmushga chiqqan. Turmush oʻrtogʻi erta vafot etgach, Galshka Gulevichevna qizi Yekaterinani tarbiyalagan va 1615-yilda uni Orsha xorunjiysi Nikolay Mlechkoga turmushga bergan[2].
1601/1602-yillarda ikkinchi bor Mozir marshalkasi Stefan Lozkoga turmushga chiqqan. Oʻsha paytda Galshka taxminan 30 yoshda, Stefan esa 60 yoshda boʻlgan. Ularning Mixail ismli oʻgʻli boʻlgan, ular Kiyevning Podol hududi, shahar ratushasi yaqinidagi oilaviy mulkda yashaganlar[2].
Ehson xati (darxat)
XVI asr oxiri — XVII asr boshlarida ukrain yerlarida bosmaxonalar va maktablar paydo boʻla boshlaydi. Ularni qoʻllab-quvvatlash maqsadida xayriya ishlari keng yoyiladi va taxmin qilinishicha, Galshka ham bu harakatga qoʻshilgan[5][6].
1615-yil 14-oktabrda ehson xatini (fundush) tuzib, imzoladi, 15-oktyabrda hujjat Kiyev shahar (grod) kitoblariga kiritilaqdi. Shu tariqa xat yuridik kuchga ega boʻlgan. Ushbu hujjatda u Kiyevdagi oʻz uyini yer maydonlari bilan birga yangi monastir, gospital va barcha tabaqa bolalari uchun maktab tashkil etish maqsadida hadya qilgan.
Odatdagidek, ehson xatida hadya etilgan mulkning chegaralari ham koʻrsatilgan boʻlib, u Kontrakt maydoni yaqinida joylashgan edi.
Galshka Gulevichevnaning ehsoni tufayli Kiyev birodarlik monastiri tashabbuskorlari Quyi Kiyevda, yaʼni Podolda monastir va maktab barpo etish uchun yerli hovliga ega boʻlganlar. Monastirni rivojlantirish bilan Pechersk rohibi, ukrain yerlarida bir qator monastirlar asoschisi Isaiya Kopinskiy shugʻullangan, uning nomi Galshka tomonidan ehson xatida tilga olingan. Maktab Galshka Gulevichevna va Stefan Lozko uyida joylashgan boʻlishi mumkin edi, biroq ehson xatining oʻzida „hovli va maydon“dagi bino haqida aniq maʼlumot berilmagan. Oʻz mulkini hadya qilish orqali Galshka Gulevichevna Kiyev birodarlik maktabining ochilishiga imkon yaratgan. Bu maktab keyinchalik Pyotr Mogila islohotlaridan soʻng ukrain taʼlimi va madaniyati tarixida muhim oʻrin egallagan[2].
Ehson hujjatining asl nusxasi tarixchilarga maʼlum emas, shuningdek XVII asrga oid nusxalari ham topilmagan. Eng qadimgi manba — XVIII asrning ikkinchi yarmiga oid Kiyev birodarlik monastiri koʻchirma daftaridan olingan qoʻlyozma nusxa boʻlib, nusxa Markaziy davlat tarixiy arxivida saqlanadi. 1774-yilda Kiyev mitropoliti Gavril ushbu hujjatni boshqa materiallar bilan birga Muqaddas Sinodga topshirgan. Keyinchalik Kiyev mitropoliti Yevgeniy ushbu nusxalar asosida toʻplam tuzgan, u XX asr boshlarigacha Kiyev diniy akademiyasi kutubxonasida saqlangan. Ehson xati roʻyxati ilk bor 1846-yilda chop etilgan, keyinchalik esa koʻp marotaba qayta nashr qilinib, tarixchilar (masalan, Viktor Askochenkiy[7], Stepan Golubev[8], Nikolay Muxin[9], Fyodor Titov[10]) tomonidan tahlil qilingan.
Tadqiqotchi Maksim Yaremenko taʼkidlashicha, XVIII asr oʻrtalariga kelib akademiya asoslanishi Galshka bilan emas, balki mitropolit Petro Mogila va getman Petro Sagaydachni nomlari bilan bogʻlangan. Galshka haqida ilk bor XVIII asrning 1760-yillari oʻrtalarida esga olingan, oʻshanda akademiya professorlari muammo — kazaklar elitasining uni tubdan isloh qilib, universitetga aylantirish istagi bilan toʻqnash kelgan edi. Kazaklar bu aralashuvni muassasani Sagaydachniy asoslagani bilan izohlashgan. Bu esa akademiya vakillarini oʻz tarixini chuqurroq oʻrganishga undagan va natijada Galshka maktab asoschisi sifatida tarixga kiritilgan. Ehson xati haqidagi rivoyat akademiyaning getman tomonidan emas, balki zodagon ayol tomonidan asoslanganini koʻrsatishga xizmat qilgan boʻlishi mumkin. Yaremenko, shuningdek, asl hujjatning akademiya va birodarlik monastiri ishlarida ishlatilganini tasdiqlovchi aniq dalillar yoʻqligini ham qayd etadi[11].
Lutskka qaytishi
Ikkinchi turmush oʻrtogʻi vafotidan soʻng, 1618-yilda Galshka Gulevichevna oʻgʻlining vasiyiga aylangan. Mixail 1628-yildan keyin ota merosiga egalik qilgan[12]. Barcha mulkini oʻgʻliga topshirgan Galshka Gulevichevna Lutskka qaytib, umrining soʻnggi yillarini shu yerda oʻtkazgan. Uning sud va yer masalalariga oid hujjatlari, mulklari haqidagi maʼlumotlar hamda oʻgʻli Mixailning katolik diniga oʻtganini tasdiqlovchi manbalar saqlanib qolgan. Lutskda Krestovozdvijensk birodarligi faoliyatida faol ishtirok etgan, 1641-yilda — vafotidan sal oldin — vasiyatnoma tuzib, deyarli barcha mablagʻlarini va qarzdorlaridan olinadigan pullarni Lutsk birodarlik monastiri hamda uning cherkovi ehtiyojlariga bagʻishlagan[13].
Galshka Gulevichevna 1642-yilda vafot etgan. Lutskdagi Krestovozdvijenskiy birodarlik cherkovi kriptasiga dafn etilgan[2].
Adabiyotlar
- Аскоченскій В. И.. Кіевъ с древнѣйшимї его училищемъ Академіею. Кіевъ: Въ Университетской типографіи, 1856.
- Голубевъ С. Т. К биографии Елизаветы Васильевны Гулевичивны (ru-petr1708) // Труды Киевской духовной академии. — 1886. — С. 233–254.
- Ільченко О. Біля витоків благодійності: діяльність Галшки Острозької і Галшки Гулевичівни в розбудові освітньої галузі України (uk) // Педагогічні науки. — 2010. — № 2. — С. 130—138. — ISSN 2312-5993.
- Літвін, Генрик. З народу Руського. Шляхта Київщини, Волині та Брацлавщини (1569—1648). Київ: Дух і Літера, 2016. ISBN 978-966-378-430-4.
- Лозко Г. С.. Галшка. Лозки та Гулевичі в XV – XVII ст. : Історичний нарис. Тернопіль: Мандрівець, 2015.
- Лосицкий Ю. Г., Толочко Л. Памятник каменного зодчества // Строительство и архитектура. — 1982. — № 1. — С. 25.
- Лосицкий Ю. Г., Толочко Л. Поварня Братського монастиря : питання атрибуції (uk) // Пам'ятки України: історія та культура. — 2014. — № 197. — С. 50—57. — ISSN 0131-2685.
- Метліцька, Людмила. Постаті: Галшка Гулевичівна (uk) // Гетьман. — 2008. — № 1 (18).
- Мухинъ Н. Ф.. Кієво-братскій училищный монастырь: историческій очеркь (писано на Евгеніе-Румянцевскую премію). Кіевъ: Типографія Г.Т. Корчакь-Новицкаго, 1893.
- Осока С. А.[uk]. Галшка Гулевичівна: до меценатства – через боротьбу (uk) // Повага. — 2016. Архивировано 12 aprel 2020 года.
- Попельницька О. О.[uk]. Історична топографія київського Подолу XVII – початку XIX ст.. Київ: Стилос, 2003. ISBN 966-8518-03-9.
- Тесленко І. А.[uk] „Гулевичі“, . Енциклопедія історії України. Київ: Наукова думка, 2004 — 249—250-bet. ISBN 966-00-0425-7.
- Тітов Ф. І.. Стара вища освіта в Київській Україні 16-поч.19 в. Київ: Друкарня Української академії наук, 1924.
- Щербак В. О.[uk] „Гулевичівна Єлизавета (Галшка) Василівна“, . Енциклопедія історії України. Київ: Наукова думка, 2004 — 250-bet. ISBN 966-00-0425-7.
- Яременко, Максим. Пам’ять про Галшку Гулевичівну в Києво-Могилянській академії у XVIII столітті: пригадування чи вигадування? (uk) // Київська Академія. — 2009. — № 7. — С. 18–44. — ISSN 1995-025X.
- „Гулевичівна Галшка (Єлизавета) Василівна“, Києво-Могилянська академія в іменах. XVII—XVIII ст.. Київ: Видавничій дім «КМ Академія», 2001. ISBN 966-518-132-7.