Gandalf

Гандалф (талаффузи: Гендалф) — Ж. Р. Р. Толкиэн афсоналарининг, хусусан „Ҳоббит: Ёхуд бориб қайтиш“ ва „Узуклар ҳукмдори“ романининг асосий қаҳрамонларидан бири. „Силмариллион“ ва Толкиэннинг бошқа асарларида ҳам тилга олинган.

Яратилиш тарихи ва эҳтимолий прототиплари

Гендалф — Ж. Р. Р. Толкинга бегона бўлмаган скандинав ва британ афсоналарида келтирилган доно сеҳргар ва анъанавий қаҳрамондир. „Гендалф“ номи, тўғрироқ талқинда, „Гандалв“ шаклида ўрта аср норвег достони — „Двергатал“да „қуйи сварталвлар“ (гномлар)дан бири сифатида таъкидлаб ўтилган. Гендалф Толкиннинг „Ҳоббит“ бўйича дастлабки қораламаларида гномлар бўлинмасини бошлаб борувчи, бўйи баланд бўлмаган „асоли чол“ сифатида тасвирланади. Якуний талқинда эса достондаги қирол Торин Эман қалқон, сеҳргар эса Гендалф номини олади (муаллиф аввалроқ сеҳргарни Бладортин дея номламоқчи бўлади, бироқ бу ном унга жиддий эмасдек туюлади). Ном танланишида қадим исланд лаҳжасидаги „гандр“ — „сеҳрли асо“ ва „алфр“ — „элф“ сўзлари ҳам асос бўлади.

Гендалф ташқи қиёфасининг прототипи сифатида „Тоғ руҳи“ номли швейцар почта қоғозида тасвирланган улкан қуббали шляпа кийиб олган ва оҳуга қўл узатиб озиқлантираётган соқолли қария сурати хизмат қилган.

Ғарб фолклоршунослари томонидан Гендалф персонажи Мерлин ва Скандинав санами Одинга ҳам қиёсланади. Ўтган асрнинг 60-йилларидан „Узуклар ҳукмдори“нинг машҳурлиги Гендалфга нисбатан ҳам омма орасида қизиқиш юқорилашини таъминлади.

Гендалфнинг Ўртаерда пайдо бўлиши

Гендалфнинг ҳақиқий исми — Олорин. Баъзан у элфлар орасида уларнинг қиёфасида пайдо бўлади. Ўзининг доно насиҳатлари ва келажакдан ажойиб башоратлари билан бўлишади. Олорин ўз вақтининг катта қисмини Лориэнда ўтказади.

Истари — донишмандларининг бошқа вакиллари қаторида Валар кенгаши томонидан танланиб, Ўртаерга элфлар ва одамларга Сауронга (Қора Ҳукмдор) қарши курашда ёрдам бериш учун жўнатилади. Олорин дастлаб бу танловга рози бўлмайди, бироз ўтгач эса ёрдамга йўл олади. Ўртаерда у турли номлар билан, жумладан, Кулранг Гендалф номи билан ҳам танилади.

Гендалф Ўртаер бўйлаб кезиб юриб, кўплаб халқлар билан танишади, ўзининг беқиёс маслаҳатлари билан уларга ёрдам бериб танилади. Дунёнинг турли бурчакларида уни турлича аташади:

Менинг турли-туман мамлакатларда кўплаб исмларим бор. Элфлар орасида Митрандир, гномлар орасида Таркун; ўша узоқ ёшлик йилларимда эса унутилиб кетган Ғарбда Олорин эдим, жанубда — Инканус, шимолда эса Гендалф, шарқда эса бўлмаганман.

Гендалф ва ҳоббитлар

Гендалфнинг ҳоббитлар халқи билан қачон қизиқиб қолгани маълум эмас. У ҳоббитларни жуда яхши кўрган ва айнан уларнинг келажакда муҳим ўрин тутишини сезган. Гендалф ҳоббитлар орасида „сеҳргар“ ва „афсунгар“ сифатида танилган. „Ҳоббит“ китобида Билбонинг тилидан ҳикоя қилинишича, Гендалф Қария Тукга ўзи қадалиб қолувчи, афсун билан суғурилувчи сеҳрли олмос тугмалар ҳадя қилади. Ёз Ўртаси байрамида уюштирадиган мўжизавий мушакбозлик унга яхшигина машҳурликни келтиради. Шу ўринда эслаб ўтиш ўринлики, айнан Гендалф Учинчи Даврнинг 2758-59-йилларда Шир ҳоббитларига Узоқ Қиш давомида очликдан қутулишларида ёрдам беради.

Ўйлаб топилган биографияси

Дол-Гулдурдаги айғоқчилик, Якка Тоғга саёҳат ва Узук учун жангнинг бошланиши

Учинчи Даврнинг 1100-йилларида Истари сеҳргарлари ва Элфлар етакчилари шарқдан келган ёвуз куч Қуюқ Ўрмоннинг жанубида Дол Гулдур қал’асини қуриб олганликларини сезиб қолишади. Улар бу тўққиз назгулдан бири эканлигини тахмин қиладир. Вақт ўтиши билан ёвузлик шарпасининг Сауронлигидан қўрқиб, ҳамма хавотирга туша бошлайди. 2063-йилда Гендалф Дол Гулдурга отланади, Саурон эса куч тўплаш учун Шарқ томон қочиб кетади.

2460-йилда Саурон катта куч билан қайтади. Уч йил ўтиб, унга қарши Оқ Кенгаш тузилади. Кенгашнинг боши Оқ Саруман бўлади. Лориэн Қироличаси Галадриэл эса Кенгаш боши Гендалф бўлишини хоҳлайди. Гендалф эса бунга рози бўлмайди. У 2850-йилда Дол Гулдурга яширинча келади ва тутқунликда қийналаётган, Торин Эманқалқоннинг отаси Эребор қироли Траин Иккинчидан Якка Тоғ харитасини ва ғорга кириш калитини олади. Саурон кейинчалик ўз мақсадларида — Ривенделл, Шир ва Лотлориэнга ҳужумда фойдаланмоқчи бўлган, Якка Тоғдан гномлар қиролини қувиб чиқарган аждарҳо — Смаугдан хавотирда Гендалф янги саргузаштга шайланади.

2941-йилнинг мартида Гендалф Бридаги тамаддихоналардан бирида Траиннинг ўғли Торин Эманқалқон билан танишиб қолади. Торин Якка Тоғни қайтариш илинжида юради, Гендалф эса унинг қиёфасида Ўртаерни Смаугдан қутқарувчи қаҳрамонни кўради. Торин ўз бўлинмасига 12 гном қариндошини тўплайди, Гендалф эса Билбо Беггинс исмли ҳоббитни танлайди.

Ўзининг ҳужрасига яхшигина ўрнашиб олган ҳоббит Билбони саргузаштга кўндириш осон кечмайди. Билбо барибир сафга 14-иштирокчи — қулфбузар бўлиб қўшилади. Шундан сўнг Гендалф гномлар бўлинмасини Ривенделл томон бошлаб боради. Саёҳат давомида тош троллар ғорида Гендалф Гондолин қироли Тургоннинг қиличи — Гламдрингни топиб олади. Гендалф Торин бўлинмасига Туманли тоғларни кесиб ўтишда кўмаклашади. Айнан шу манзилда Билбо „сеҳрли узукни“ топиб олади. Билбо уни Голлум аталмиш махлуқдан ютиб олганини айтади. Бир қанча вақт давомида Билбо кўринмас қилиб қўювчи узукни Гендалфдан сир тутиб келади. Гендалф гномларни Қуюқ ўрмон чегарасида ёлғиз қолдиради: Торин Гендалфнинг ёрдамисиз ҳам Смаугни Бард Камончи найзаси билан ўлдириши оқибатида сафарни муваффақиятли якунлайди. Беш Қўшин жангида эса орклар ва варглар кучи Темир Тепаликлар гномлари, Эсгарот кишилари ва Қуюқ ўрмон элфлари билан иттифоқда мағлуб этилади.

Билбо томонидан топиб олинган узукни ҳоббитнинг жияни Фродога берилишига эришган Гендалф унда қора лаҳжада битилган ёзувларни кўриб қолади. Ёш ҳоббитни эса Ривенделл томон йўллайди. Ўзи эса Истари кенгаши ва Изенгард боши Саруман билан учрашувга кетади. Саруман узукни қўлга киритиш ўтида ёнади ва Гендалфни Ортханкка банди этади. Баланд минорадан Гендалфни Радагаст Қўнғир томонидан юборилган улкан бургут — Гваихир қутқаради.

Ривенделлдаги кенгашга етиб келган Гендалф Саруманнинг сотқинлиги ҳақида сўзлайди ва узук биродарлиги бўлинмасини бошлаб боришга рози бўлади. Бўлинма узукни Ородруин вулқонигача олиб бориши ва йўқ қилиши зарур эди. Гендалф ўз ҳамроҳларини Мория ерости йўлидан олиб ўтишга ҳаракат қилади, у ерда эса балрогга дуч келадилар. Балрог билан жангда Гендалф Мория кўпригидан қулаб тушади. Бўлинмадаги ҳамроҳлар уни ҳалок бўлди дея ўйлаб, йўлда давом этадилар. Гендалф маялардан бўлгани туфайли у ўлмайди. Унинг руҳи (феа) Вақцизлик сарҳадлари томон элтилади. Эру Илуватар томонидан ўз вазифасини тамомлаши учун қайтарилади.

Саруманнинг қулаши ва узук учун жангнинг якуни

Гендалф қора кучлар томон ўтиб кетган Саруманнинг ўрнини эгаллайди ва Оқ Гендалф шаклида Роҳаннинг орклардан халос этилишида қўшимча кучларни билан ёрдамга етиб келади.

Гондор томон отланган Гендалф Минас-Тирит мудофаасини ташкил этишда тахт вориси Денетор ИИ’га ёрдам беради. Денеторнинг худкушлигидан сўнг Гондор пойтахтини ўзи ҳимоя қилади. Роҳандан келган қўшин ва Исилдурнинг вориси Арагорн бошчилигида бошлаб келинган дунедайнлар билан Афсунгар-Қиролга қарши жангда ғолиб бўлади. Асосийси — узукнинг йўқ қилиниши эканлигини тушунган Гендалф Арагорн ва Ғарбдан келган катта қўшин билан Мордорнинг Қора дарвозалари томон йўл олади. Бундан мақсад Ёвуз Ҳукмдорнинг эътиборини Фродо ва Семдан чалғитиш эди. Фродо ва Сем узукни йўқ қиладилар, Арагорн эса Гондор қироли сифатида тож кияди.

Шу билан Гендалфнинг вазифаси ҳам ўз поёнига етади ва у Билбо, Фродо, Галадриэл, Элронд билан Кулранг Бандаргоҳда хайрлашиб Валинорга қайтиб кетади.