Gaoguy-Teleut xonligi sahifasining manbasini koʻrish

{{Tarixiy davlat
 |nomi           = Gaoguy-Teleut xonligi
 |oʻz nomi         = 
 |holati          = mustaqil xonlik
 |madhiya         = 
 |bayroq          = 
 |bayroq_izohi       = 
 |gerb           = 
 |gerb_izohi        = 
 |xarita          = Гаогюй.png
 |oʻlchami         = 300px
 |izohi          = 
 |p1            = Jujan xonligi
 |flag_p1         = 
 |tashkil_topdi      = 492
 |barham_topdi       = 540
 |s1            = 
 |flag_s1         = 
 |shiori          = 
 |poytaxti         = 
 |shaharlari        = 
 |tili           = teleut tili
 |valyutasi        = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich   = 
 |koʻrsatkich_tarkibi    = 
 |maydoni         = 
 |aholisi         = 
 |boshqaruv_shakli     = [[monarxiya]]
 |sulola          = 
 |hukmdorlar_unvoni    = Xon
 |hukmdor1         = Mivotu
 |hukmdor1_yili      = 496—516
 |hukmdorlar_unvoni2    = <!--keyingi hukmdor unvoni oʻzgarganda ishlatiladi-->
 |hukmdor2         = 
 |hukmdor2_yili      = 
 |hukmdorlar_unvoni3    = 
 |hukmdor3         = 
 |hukmdor3_yili      = 
 |hukmdorlar_unvoni4    = 
 |hukmdor4         = 
 |hukmdor4_yili      = 
 |hukmdorlar_unvoni5    = 
 |hukmdor5         = 
 |hukmdor5_yili      = 
 |hukmdorlar_unvoni6    = 
 |hukmdor6         = 
 |hukmdor6_yili      = 
 |dini           = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich1  = 
 |koʻrsatkich_tarkibi1   = 
 |Bosqich1         = 
 |Sana1          = 
 |Yil1           = 
 |Bosqich2         = 
 |Sana2          = 
 |Yil2           = 
 |Bosqich3         = 
 |Sana3          = 
 |Yil3           = 
 |Bosqich4         = 
 |Sana4          = 
 |Yil4           = 
 |Bosqich5         = 
 |Sana5          = 
 |Yil5           = 
 |Bosqich6         = 
 |Sana6          = 
 |Yil6           = 
 |Bosqich7         = 
 |Sana7          = 
 |Yil7           = 
 |Bosqich8         = 
 |Sana8          = 
 |Yil8           = 
 |Bosqich9         = 
 |Sana9          = 
 |Yil9           = 
 |Bosqich10        = 
 |Sana10          = 
 |Yil10          = 
 |Bosqich11        = 
 |Sana11          = 
 |Yil11          = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich2  = 
 |koʻrsatkich_tarkibi2   = 
 |gacha          = 
 |g1            = 
 |g2            = 
 |g3            = 
 |g4            = 
 |g5            = 
 |g6            = 
 |g7            = 
 |keyin          = 
 |k1            = 
 |k2            = 
 |k3            = 
 |k4            = 
 |k5            = 
 |k6            = 
 |k7            = 
 |eslat          = 
}}
Gaoguy-Teleut xonligi. ''Teleut qabilalarining'' ajralib chiqishi hamda 492-yilgi davlat toʻntarishi [[Jujan]] xonligi tarixida keskin oʻzgarishga olib keldi. Bu davlat Markaziy Osiyodagi hukmronligini yoʻqotib, endi hokimiyat uchun emas, balki yashab qolishi uchun jang olib borishiga toʻgʻri keldi. Oʻldirilgan Doulun oʻrniga oʻtirgan Nagay atiga bir yil hukmronlik qildi, u oʻz idorasi chogʻida amal qilgan shior „hovliqmaslik“ boʻlib, bu oʻtmishdoshining jangovarlik xayollaridan voz kechish degani edi. Nagayning oʻgʻli Futu esa, to imkoni boricha otasi siyosatini davom ettiradi<ref>N.Ya.Bichurin.Sobranie svedeniy…,j.195-b </ref>.

== Nomlanishi ==
Gʻarbiy tele qabilalarini ''teleut'' deb atasak qulay, ham toʻgʻri boʻladi, chunki [[oltoy]]lik teleut qabilalari ularning avlodlaridir, tarqoq holdagi tele qabilalarini esa teleliklar yoki telelar deb atash oʻrinli boʻladi. Shu asnoda, teleut qabilalari yangi joyga oʻrnashib olibgina emas, hatto xun davriga aloqador boʻlmish Yuebanni tor-mor keltirdi. Yangi xalqini ikkiga boʻldi: shimoldagi hukmdor ''Afuchjilo'' „Ulugʻ [[imperator]]“ unvonini qabul qildi, janubiy hukmdor esa ''„Valiahd podsho“'' unvonini oldi. Ular oʻzlari davlatini qanday nomlaganligi nomaʼlum, biroq [[xitoy]]lar uni Gaoguy deb ataganlar. Uning lugʻaviy maʼnosi „baland arava“dir. Aynan shu nom bilan bu davlat tarixda qolgan<ref>N.Ya.Bichurin. Sobranie svedeniy…, j. 217-b</ref>.
== Gaoguy-Teleut xonligi va Eftallar urushi ==
[[Fayl:Map of Russia - Teleoutes(2008-03).png|thumb| Teleutlar yashaydigan muhim hudud.]]
Gaoguy-Teleut xonligi siyosati [[Xitoy]]ga uygʻunlashtirilgan boʻlib, evaziga u yerdan kiyimbop [[ipak]] olmoqchi boʻlgan, ammo bu ipaklar unga naf keltirmagan. 494-yilda [[eftal]]iylar [[Eron]]ni tor-mor qilib, orqa tomonni mustahkamlab, [[shimol]]ga hujum boshladi. '''Janubiy Gaoguy-Teleut''' davlati yashin tezligida tugatildi. „[[Valiahd]] [[podsho]]“ oʻldirilib, oilasi asir olinadi, aholisi tarqalib ketadi, ularning bir qismi jujanlarga boʻysunsa, bir qismi [[Xitoy]] tasarrufidagi hududlarga koʻchib ketadi. 496-yilda esa '''shimoliy Gaoguy-Teleut xonligi''' osongina bosib olinadi<ref>L.N.Gumilev. Qadimgi turklar.T. „Fan“. 2007. 22-bet</ref>.
== Gaoguy-Teleut xonligi Eftallar tarkibida ==
Eftallar asir olingan beklar orasidan ''Mivotu'' degan insonni tanlab olib, teleut qabilalarining qolgan qismiga yoʻlboshchi qilib tayinlaydilar. Shunday qilib, Gaoguy-Teleut [[xon]]ligi [[eftal]]larning vassaliga, [[jujan]]larning dushmaniga hamda [[Xitoy]]ning ittifoqdoshiga aylanib qoldi. Aynan oʻsha vaqtda(497-yil) eftaliylar [[Qorashar]]ni egallagan boʻlsa kerakki, [[Turfon]] vodiysidagi [[Gaochan]] bekligining hokimi xitoylik [[Ju]], [[Xitoy]] [[hukumat]]idan uning [[fuqaro]]larini qabul qilib, [[Xitoy]] hukumatidan uning fuqarolarini qabul qilib, [[Xitoy]] yerlariga joylashtirishni soʻraydi. Biroq gaochanliklar oʻzlari oʻrnashib qolgan joydan ketishni istamaydilar<ref>N.Ya.Bichurin. Sobranie svedeniy…, j. 217-b</ref>.
== 508-yilgi Teleut-Jujan urushi ==
Gʻarbiy Xitoy oʻlkasida [[Xitoy]] manfaatlarini qoʻllat-quvvatlash uchun 508-yilda muntazam qoʻshinning uch ming nafar askardan iborat [[Min]] [[Vey]] qoʻmondonligida [[qo’shin]] joʻnatildi. Bu hududda oʻrnashib olgach, u jujanlarni bir chetga qisib qoʻydi. Futuning [[Xitoy]]ga yoʻllagan yangi [[elchi]]ligi javobsiz qoldirildi. Teleut qabilalari jujanlarga qarshi gij-gijlandi. Puley [[ko’l]]iga yaqin joyda Mivotu jujanlarni 508-yilda magʻlub etdi. Ular janub tomon qochdilar, biroq Beyshan [[tog’]]larida [[Min]] [[Vey]]ning [[Xitoy]] boʻlinmalari ularni kutib turardi. Vahima bosib orqaga qocha boshlagan jujanlar teleut qabilalariga duch keldilar va yana magʻlub boʻldilar. Qirgʻinda baxtiqaro [[xon]] Futu ham halok boʻldi<ref>L.N.Gumilev. Qadimgi turklar.T. „Fan“. 2007. 23-bet</ref>.
== 518-yilgi Teleut-Jujan urushi ==
Halok boʻlgan Futuning vorisi boʻlmish Cheunu [[Xitoy]] bilan kelishishga ikki marta urinib koʻrdi va uni faqat kuch-qudratgina qutqarib qolishini anglab yetdi. 516-yilda Cheunu Gaoguy-Teleut xonligiga hujum uyushtiradi, Cheunu Mivotuni yengadi va uni asir oladi. Cheunu Mivotuni qatl etadi. Jujanlardan qutulib qolgan teleut qabilalari eftallarga qoʻshiladilar. Ushbu voqealardan keyin [[Vey]]ning [[imperator]]i Syao-Min-Di 518-yilda Jujan [[xon]]ligini elchisini qabul qiladi. Unga qaramlik([[vasallik]]) majburiyatini toʻla bajarmaganligi uchun 518-yilda berilgan xayfsan oʻqib eshittiriladi. Bunday tarzdagi qabul har qanday kelishuvga yoʻl ochardi, bu Jujan xonligi chorasiz bir vaziyatdan chiqib olganday bir taassurot qoldiradi<ref>N.Ya.Bichurin. Sobranie svedeniy…, j. 197-b</ref>.
== Gaoguy-Teleut xonligining tiklanishi ==
Cheununing qarindoshi Shifaning togʻasi Polominni 521-yilda qoʻzgʻolon koʻtargan teleut qabilalari yengdi. Talatoʻp holatdan teleut qabilalari foydalanib qolishdi: azoblab oʻldirilgan Mivotuning ukasi Ifu Gaoguy-teleut xonligini tikladi va 521-yilda Polominni [[Xitoy]]ga haydab yuboradi. 521-yil kuzida Anaxuan ukasi Sinf boshchiligidagi gaoguylardan yengilib, ular ham [[Xitoy]]ga qochadi. [[Xitoy]] hukumati muvaffaqaiyatlarni mustahkamlashga qaror qildi. Polominni oʻz tarafdorlari bilan [[Xitoy]] ichkarisiga — Koʻkunor koʻli atrofiga, koʻproq ishonch qozongan Anaxuanni boʻlsa, chegaradan tashqariga [[Dunxuan]]dan [[shimol]]roqqa joylashtirdilar. Uch nafar singlisi, eftal shohining qiziga uylangan Polomin oʻsha zahotiyoq eftallar tomon qochmoqni moʻljalladi. Ammo uni ushlab qamadilar va u qamoqda olamdan oʻtdi. Anaxuan ancha bosiq va bardoshli edi. 522-yilda urugʻlik uchun 10 ming qop [[tariq]] soʻrab oladi, biroq jujanlar uni yeb qoʻyishgan boʻlsa kerakki, oqibatda 523-yili [[ocharchilik]] boʻlib, [[Xitoy]] aholisini talaydilar. Anaxuanning ketidan quvish uchun yuborilgan qoʻshin quruq qoʻl bilan qaytadi<ref>N.Ya.Bichurin. Sobranie svedeniy…, j. 204-b</ref>.

== Gaoguy-Teleut xonligining tanazzulga yuz tutishi ==
524-yilda [[Vey]] imperiyasining eng shimolida Vo-Ye qal’asida boshlangan isyon uchquni alanga olib shiddat bilan tarqala boshladi. Anaxuan bu qo’zg’olonni bostirish uchun shaylandi va 525 -yil bahorida isyonchilarni tumtaraqay qildi. Bu ishi uchun u „har turli narsalardan iborat“ mukofot oldi va toʻliq kechirilishga erishdi. Navbat Gaoguy-Teleut xonligiga yetdi. Teleut qabilalari bilan yakkama-yakka qolgan jujanlar ularni yanchib tashladi. Urushni davom ettirishga harakat qilgan Ifu oʻz ukasi Yueguy tomonidan oʻldirildi, 534-537-yillardagi urushdagi urushda Yueguy ham tor-mor keltirildi. Ifuning oʻgʻli Bidi esa amakisini oʻldirib, qarshilik qilayotganlarga boshchilik qildi. 540-yili Bidini jujanlar magʻlub etgach, Gaoguy-Teleut xonligi davlat sifatida yer yuzidan yoʻqoldi<ref>L.N.Gumilev. Qadimgi turklar.T. „Fan“. 2007. 26-bet</ref>.
== Manbalar ==
* N.Ya.Bichurin. Sobranie svedeniy…, j.
* L.N.Gumilev. Qadimgi turklar.T. „Fan“. 2007.
== Havolalar ==