Gaoguy-Teleut xonligi

Гаогуй-Телеут хонлиги. Телеут қабилаларининг ажралиб чиқиши ҳамда 492-йилги давлат тўнтариши Жужан хонлиги тарихида кескин ўзгаришга олиб келди. Бу давлат Марказий Осиёдаги ҳукмронлигини йўқотиб, энди ҳокимият учун эмас, балки яшаб қолиши учун жанг олиб боришига тўғри келди. Ўлдирилган Доулун ўрнига ўтирган Нагай атига бир йил ҳукмронлик қилди, у ўз идораси чоғида амал қилган шиор „ҳовлиқмаслик“ бўлиб, бу ўтмишдошининг жанговарлик хаёлларидан воз кечиш дегани эди. Нагайнинг ўғли Футу эса, то имкони борича отаси сиёсатини давом эттиради.

Гаогуй-Телеут хонлиги мустақил хонлик
← 492 — 540
Тил(лар)и	телеут тили
Бошқарув шакли	монархия
Хон
- 496—516	Мивоту

Номланиши

Ғарбий теле қабилаларини телеут деб атасак қулай, ҳам тўғри бўлади, чунки олтойлик телеут қабилалари уларнинг авлодларидир, тарқоқ ҳолдаги теле қабилаларини эса телеликлар ёки телелар деб аташ ўринли бўлади. Шу аснода, телеут қабилалари янги жойга ўрнашиб олибгина эмас, ҳатто хун даврига алоқадор бўлмиш Юэбанни тор-мор келтирди. Янги халқини иккига бўлди: шимолдаги ҳукмдор Афучжило „Улуғ император“ унвонини қабул қилди, жанубий ҳукмдор эса „Валиаҳд подшо“ унвонини олди. Улар ўзлари давлатини қандай номлаганлиги номаълум, бироқ хитойлар уни Гаогуй деб атаганлар. Унинг луғавий маъноси „баланд арава“дир. Айнан шу ном билан бу давлат тарихда қолган.

Гаогуй-Телеут хонлиги ва Эфталлар уруши

Телеутлар яшайдиган муҳим ҳудуд.

Гаогуй-Телеут хонлиги сиёсати Хитойга уйғунлаштирилган бўлиб, эвазига у ердан кийимбоп ипак олмоқчи бўлган, аммо бу ипаклар унга наф келтирмаган. 494-йилда эфталийлар Эронни тор-мор қилиб, орқа томонни мустаҳкамлаб, шимолга ҳужум бошлади. Жанубий Гаогуй-Телеут давлати яшин тезлигида тугатилди. „Валиаҳд подшо“ ўлдирилиб, оиласи асир олинади, аҳолиси тарқалиб кетади, уларнинг бир қисми жужанларга бўйсунса, бир қисми Хитой тасарруфидаги ҳудудларга кўчиб кетади. 496-йилда эса шимолий Гаогуй-Телеут хонлиги осонгина босиб олинади.

Гаогуй-Телеут хонлиги Эфталлар таркибида

Эфталлар асир олинган беклар орасидан Мивоту деган инсонни танлаб олиб, телеут қабилаларининг қолган қисмига йўлбошчи қилиб тайинлайдилар. Шундай қилиб, Гаогуй-Телеут хонлиги эфталларнинг вассалига, жужанларнинг душманига ҳамда Хитойнинг иттифоқдошига айланиб қолди. Айнан ўша вақтда(497-йил) эфталийлар Қорашарни эгаллаган бўлса керакки, Турфон водийсидаги Гаочан беклигининг ҳокими хитойлик Жу, Хитой ҳукуматидан унинг фуқароларини қабул қилиб, Хитой ҳукуматидан унинг фуқароларини қабул қилиб, Хитой ерларига жойлаштиришни сўрайди. Бироқ гаочанликлар ўзлари ўрнашиб қолган жойдан кетишни истамайдилар.

508-йилги Телеут-Жужан уруши

Ғарбий Хитой ўлкасида Хитой манфаатларини қўллат-қувватлаш учун 508-йилда мунтазам қўшиннинг уч минг нафар аскардан иборат Мин Вей қўмондонлигида қо’шин жўнатилди. Бу ҳудудда ўрнашиб олгач, у жужанларни бир четга қисиб қўйди. Футунинг Хитойга йўллаган янги элчилиги жавобсиз қолдирилди. Телеут қабилалари жужанларга қарши гиж-гижланди. Пулей ко’лига яқин жойда Мивоту жужанларни 508-йилда мағлуб этди. Улар жануб томон қочдилар, бироқ Бейшан тог’ларида Мин Вейнинг Хитой бўлинмалари уларни кутиб турарди. Ваҳима босиб орқага қоча бошлаган жужанлар телеут қабилаларига дуч келдилар ва яна мағлуб бўлдилар. Қирғинда бахтиқаро хон Футу ҳам ҳалок бўлди.

518-йилги Телеут-Жужан уруши

Ҳалок бўлган Футунинг вориси бўлмиш Чеуну Хитой билан келишишга икки марта уриниб кўрди ва уни фақат куч-қудратгина қутқариб қолишини англаб етди. 516-йилда Чеуну Гаогуй-Телеут хонлигига ҳужум уюштиради, Чеуну Мивотуни енгади ва уни асир олади. Чеуну Мивотуни қатл этади. Жужанлардан қутулиб қолган телеут қабилалари эфталларга қўшиладилар. Ушбу воқеалардан кейин Вейнинг императори Сяо-Мин-Ди 518-йилда Жужан хонлигини элчисини қабул қилади. Унга қарамлик(васаллик) мажбуриятини тўла бажармаганлиги учун 518-йилда берилган хайфсан ўқиб эшиттирилади. Бундай тарздаги қабул ҳар қандай келишувга йўл очарди, бу Жужан хонлиги чорасиз бир вазиятдан чиқиб олгандай бир таассурот қолдиради.

Гаогуй-Телеут хонлигининг тикланиши

Чеунунинг қариндоши Шифанинг тоғаси Поломинни 521-йилда қўзғолон кўтарган телеут қабилалари енгди. Талатўп ҳолатдан телеут қабилалари фойдаланиб қолишди: азоблаб ўлдирилган Мивотунинг укаси Ифу Гаогуй-телеут хонлигини тиклади ва 521-йилда Поломинни Хитойга ҳайдаб юборади. 521-йил кузида Анахуан укаси Синф бошчилигидаги гаогуйлардан енгилиб, улар ҳам Хитойга қочади. Хитой ҳукумати муваффақаиятларни мустаҳкамлашга қарор қилди. Поломинни ўз тарафдорлари билан Хитой ичкарисига — Кўкунор кўли атрофига, кўпроқ ишонч қозонган Анахуанни бўлса, чегарадан ташқарига Дунхуандан шимолроққа жойлаштирдилар. Уч нафар синглиси, эфтал шоҳининг қизига уйланган Поломин ўша заҳотиёқ эфталлар томон қочмоқни мўлжаллади. Аммо уни ушлаб қамадилар ва у қамоқда оламдан ўтди. Анахуан анча босиқ ва бардошли эди. 522-йилда уруғлик учун 10 минг қоп тариқ сўраб олади, бироқ жужанлар уни еб қўйишган бўлса керакки, оқибатда 523-йили очарчилик бўлиб, Хитой аҳолисини талайдилар. Анахуаннинг кетидан қувиш учун юборилган қўшин қуруқ қўл билан қайтади.

Гаогуй-Телеут хонлигининг таназзулга юз тутиши

524-йилда Вей империясининг энг шимолида Во-Е қал’асида бошланган исён учқуни аланга олиб шиддат билан тарқала бошлади. Анахуан бу қо’зг’олонни бостириш учун шайланди ва 525 -йил баҳорида исёнчиларни тумтарақай қилди. Бу иши учун у „ҳар турли нарсалардан иборат“ мукофот олди ва тўлиқ кечирилишга эришди. Навбат Гаогуй-Телеут хонлигига етди. Телеут қабилалари билан яккама-якка қолган жужанлар уларни янчиб ташлади. Урушни давом эттиришга ҳаракат қилган Ифу ўз укаси Юэгуй томонидан ўлдирилди, 534-537-йиллардаги урушдаги урушда Юэгуй ҳам тор-мор келтирилди. Ифунинг ўғли Биди эса амакисини ўлдириб, қаршилик қилаётганларга бошчилик қилди. 540-йили Бидини жужанлар мағлуб этгач, Гаогуй-Телеут хонлиги давлат сифатида ер юзидан йўқолди.

Манбалар

• Н.Я.Бичурин. Собраниэ сведений…, ж.
• Л.Н.Гумилев. Қадимги турклар.Т. „Фан“. 2007.