Ziyosfera

Gardiz

Гардиз (пуштуча: ګردېز‎‎ / форсча: گردیز‎‎; Гардез, паҳлавийчада „тоғ қалъаси“ деган маънони англатади) – Афғонистоннинг Пактия вилояти маркази. Шаҳар аҳолиси 1979-йилги аҳолини рўйхатга олишда тахминан 10 000 киши, 2008-йилги рўйхатга олишда эса 70 000 кишини ташкил қилган[1]. Шаҳарнинг туб аҳолисининг асосий қисмини тожиклар ташкил қилади. Аммо яқинда Пактиянинг турли қисмларидан бу шаҳарга пуштун қабилаларининг кўчиши билан бу шаҳар нуфусида уларнинг улуши ошиб кетди[1]. Гардиз шаҳри улкан алп водийсини кесиб ўтувчи иккита муҳим йўлнинг туташган жойида жойлашган. Водий тубидан шимолга, шарққа ва ғарбга қадар қайнаб турган Ҳиндукуш тоғлари ва чўллари билан ўралган бўлиб, шарқий Афғонистоннинг улкан ҳудуди учун тижорий ўқ вазифасини бажаради ва можароларнинг узоқ тарихи давомида бутун мамлакат бўйлаб қўшинлар учун стратегик жой бўлиб келган. Искандар Зулқарнайн томонидан қурилган кузатув пунктлари ҳали ҳам шаҳар чегарасидан ташқаридаги тепалик чўққиларида нураб бормоқда[2]. Гардиз шаҳрида 70 641 нафар аҳоли истиқомат қилади (2015-йилда)[3]. 13 та тумандан иборат бўлиб, умумий ер майдони 6,174 гектар (23.84 кв ми)[4]. Шаҳардаги турар-жойларнинг умумий сони 7849 тани ташкил этади[5].

Гардиз

форсча: گردیز‎‎
Шаҳар
Skyline of Gardiz
Мамлакат Афғонистон
Вилоят Пактия вилояти
Туман Гардез тумани
Маркази баландлиги 2308 м
Аҳолиси
 (2008)
 70,000
Вақт минтақаси УТC+4:30

2021-йил 14-августда Гардиз Толибон жангарилари томонидан босиб олинди ва Толибоннинг 2021-йилги кенг қамровли ҳужуми доирасида қўлга киритилган ўн тўққизинчи вилоят марказига айланди.

Тарихи

Фил бошли Гардиз Ганешанинг мармар ҳайкали, қирол „Хингала“ даврида муқаддас ҳисобланган. Милоддан аввалги 8-аср ўрталарига тўғри келади[6].

Гардиз Афғонистоннинг шарқий қисмида жойлашган Сулаймон тоғларидаги катта тоғ ичидаги чуқурликда жойлашган қадимий аҳоли пунктидир[7]. Археологик кашфиётлар, жумладан, юнон, сосоний, эфталийлар ва ҳинду шоҳийлар тангалари Гардизнинг бой тарихи ҳақида маълумот беради.

8-асрда минтақадаги Ловик сулоласи ислом динини қабул қилди. Улар илгари ҳиндуизм ёки буддизмга эътиқод қилган, чунки улар буддист Кобул шоҳийлар, кейинроқ эса ҳинду шоҳийлари (ҳозирги Покистоннинг шимоли-ғарбий қисмидаги Гандҳарада жойлашган) билан боғланган. Гардиз кейинчалик хорижийлар марказига айланди ва хорижийларга қарши ҳарбий бошлиқларнинг бир неча ҳужумларига учради. Тарихчи Абу Саид Гардизий томонидан ёзилган Зайн ал-Ахборга кўра, Абу Мансур Афлоҳ Ловик 877-йилда амир Яъқуб Ибн Лайс Ас-Саффор томонидан Гардизда ирмоқ мақомига туширилган[8]. Бироқ, шаҳар яна бир асрга яқин Ловик ҳукмронлиги остида қолди. Тахминан 975-йилда Сомонийлар томонидан тайинланган волий Билгетегин Гардизни қамал қилди, аммо ҳужум пайтида Ловиклар томонидан ўлдирилган[9]. 1162-йилда шаҳар Ғурийлар қўлига ўтди.

16-асрда Гардиз ўзининг кўп қаватли уйлари билан машҳур бўлган (Бобур ўзининг „Бобурнома“сида таъкидлаганидек) ва халқи „афғон-шал“ бўлган бобурийларнинг „Зурмут“ туманининг маркази бўлган[7] [10].

Бугунги кунда Гардиз Пактия вилоятининг маъмурий маркази бўлиб, 650 км 2 майдон ва 44 000 аҳолига эга бўлган (1979-йилда), аммо Совет-Афғон уруши пайтида аҳолиси деярли бутунлай йўқ қилинган.

1960-йилда Пактияни ривожлантириш учун Германия ҳукумати 2,5 миллион немис маркаси буджетга эга қишлоқ ҳудудларни ривожлантириш бўйича энг йирик лойиҳасини амалга оширди („Пактиā Девелопмент Аутҳоритй“). Бу 1970-йилларда иқтисодий бумга олиб келди. Бозордаги дўконлар сони 1965-йилдаги 117 тадан 1977-йилда 600 дан ошди[11]. 1979-йилда коммунистик режим ҳокимият тепасига келгани сабабли лойиҳа муваффақияциз тугади. 1980-йилларда мамлакатдаги фуқаролар уруши туфайли коммунистлар Пактиянинг кўп қисмида назоратни йўқотди, фақат Гардиз ҳукумат назоратида қолди. 2002-йилда шаҳар ва унинг атрофига маҳаллий саркарда Пачахон Задран ҳужум қилди, уни Ҳамид Карзай маъмурияти Пактия вилояти этиб сайлади, фақат қабила оқсоқоллари уни рад этишди[12].

2020-йил 14-май куни худкуш юк машинасини портлатиб юбориши оқибатида беш нафар тинч аҳоли ҳалок бўлди ва камида 29 киши жароҳатланди. Президент Ашраф Ғани икки кун аввал Кобулдаги туғруқхонадаги ҳужумда гуруҳни айблаганидан сўнг, Толибон буни Афғонистон ҳукуматига қарши қасос ҳужуми деб даъво қилди, шу билан бирга Толибон касалхонага ҳужум учун жавобгарликни тан олмади[13] [14].

Географияси

Гардиз денгиз сатҳидан 2308 м баландликда жойлашган бўлиб, Афғонистондаги учинчи энг баланд вилоят марказига айланади ва ғорлар ҳамда туннеллар жойлашган Тора Бора минтақасидан унчалик узоқ эмас. „Эски шаҳар“ Бола Ҳисор (Бāлā Ҳесар) қал’аси этагида жойлашган. Шаҳар Аби Истада кўлига қуйиладиган Гардиз дарёсининг юқори оқимидан суғорилади. Гардиз иккита муҳим йўл ўртасида жойлашган бўлиб, бири Кобулни Хост билан боғлайди, иккинчиси Ғазнани Покистоннинг Хайбар Пахтунхва вилоятидаги Парачинор шаҳри билан боғлайди. Гардиз Хостдан 70 километр (43 ми) шимоли- ғарбда ва Кобулдан 100 километр (62 ми) жанубда жойлашган.

Иқлими

Гардиз совуқ чала чўл иқлимга эга (Кöппен иқлим таснифида БСк), ёзи қуруқ ҳамда қиши совуқ ва қорли. Ёғингарчилик кам, асосан қиш ва баҳорда ёғади.

Ердан фойдаланиш

Гардиз Афғонистон шарқида, Ғазна ва Хост шаҳарларига яқин жойлашган[4]. Гардиз асосан кам қурилишлар қилинган ҳудуд бўлиб, ери энг кўп қишлоқ хўжалиги (39%) мақсадида фойдаланилади[4]. Турар-жой майдони аҳоли пунктларининг деярли ярмини ташкил қилади ва 1—4-туманлар энг зич жойлашган уй-жойлардан иборат[4].

Аҳолиси

2008-йил ҳолатига кўра, Гардиз аҳолиси тахминан 73,131 кишини ташкил қилади. Аҳолинининг тахминан 70% пуштунлар, тахминан 30% эса тожиклардан иборат[15].

Энcйcлопаэдиа Ираниcага кўра, 1979-йилда шаҳар аҳолиси 9550 киши бўлган ва „Улар асосан форсивон тожиклар бўлиб, Гардиз Афғонистоннинг жануби-шарқида кам тарқалган, ҳали ҳудудга пушту тили етиб бормаган эски яккаланиб қолган тожик аҳоли пунктлари тармоғига мансуб бўлган жой. Бозордаги дўконларнинг 9 фоизини бошқарган, асосан заргарлик буюмлари ва матоларга ихтисослашган ҳинду ва сикх сотувчилари ҳам бор эди“[7].

Гардизда сайидлар нуфуси ҳам жуда катта. Бироқ, бу аҳоли статистик маълумотлар билан ҳисобланмайди. Кўплаб Гардиз сайидлари Покистон ва Ҳиндистонга кўчиб кетишган.

Иқтисодиёти ва бошқаруви

Гардизда биринчи вилоят реконструксия гуруҳи (ПРТ) мавжуд.

Гардиз шаҳри, шунингдек, Кобул учун асосий ўтин бозори ҳисобланади. Айниқса, қишда ёқилғи ўтинини таъминлаш учун унинг кўплаб табиий ўрмонлари кесилмоқда.

1965-йилда Германия томонидан молиялаштирилган "Пактиā Девелопмент Аутҳоритй" ташкил этилиши ва Кобулга борадиган йўлнинг асфалтланиши натижасида 1970-йиллари Гардизда иқтисодий юксалиш кузатилди. Ижтимоий хизматлар учта ўғил болалар мактаби, битта қизлар мактаби, касалхона, битта ўқитувчилар малакасини ошириш институти, Мадрасайи Рошāний, иккита меҳмонхона ва қирқта масжидни ўз ичига олган. Ушбу биноларнинг аксарияти 1980-йиллардаги фуқаролар уруши пайтида вайрон қилинган.

Толибон қулагандан сўнг Афғонистондаги биринчи Вилоятни қайта қуриш гуруҳи (ПРТ) 2003-йил март ойи бошида Гардиз яқинидаги Пактияда ташкил этилган бўлиб, унга АҚШ армияси ва АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги вакили Рендолф Ҳемптон бошчилик қилган. Ҳозир Афғонистонда 30 дан ортиқ ПРТ мавжуд. Пактиянинг чекка қишлоқларига электр энергияси, тиббий поликлиникалар, мактаблар ва сув таъминоти билан боғлиқ муаммолар давом этаётгани хавфсизлик билан боғлиқ муаммоларнинг натижасидир[манба керак].

Хавфсизлик ва сиёсат

Гардиз Афғонистон армиясининг 3-корпуси жойлашган эди. Афғон милиция кучлари даврига келиб (тахминан 2002-йил), корпусга назарий жиҳатдан Пактия, Ғазна, Пактика ва Хост вилоятларидаги ҳукумат кучлари таркибига 14-дивизия, 30-дивизия, 822-бригада, чегара бригадалари ва тахминан 800 киши қўшилган[16]. Корпус тахминан 2003—2005-йилларда тарқатиб юборилган ва янги Афғонистон миллий армиясидаги 203-корпус билан алмаштирилган.

Маҳаллий полиция бошлиғи генерал Азиз Аҳмад Вардакнинг сўзларига кўра, 2009-йилнинг 19-августида одамлар сайловда иштирок эца, уларга ҳужум қилиш билан таҳдид қилган олти киши тунги хатларни тарқатгани учун ҳибсга олинган.

Гардизнинг таниқли одамлари

  • Абу Саъид Гардизий, 11-аср географи ва тарихчиси
  • Шоҳ Гардиз, Покистоннинг Мўлтон шаҳрига асос солган 11-аср сўфий авлиёси
  • Муҳаммад Нажибуллоҳ, 1987-йилдан 1992-йилгача Афғонистон президенти
  • Халаф ибн Аҳмад, Ғазнавийлар истилосидан кейин юборилган Гардиз шаҳрида 1009-йилда вафот этган сўнгги Саффорий амири.

Яна қаранг

Манбалар ва эслатмалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Пике. „Гардез“. Қаралди: 2016-йил 22-декабр.
  2. ↑ Сcар. „АУП такес тҳе реинс фром УС солдиэрс ин Гардез“. У.С. Cентрал Cомманд (2012-йил 22-феврал). 2015-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 1-август.
  3. ↑ „Тҳе Стате оф Афгҳан Cитиэс репорт2015“. 2015-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 „Тҳе Стате оф Афгҳан Cитиэс репорт 2015“. 2015-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 22-октябр.
  5. ↑ „Тҳе Стате оф Афгҳан Cитиэс репорт2015“. 2015-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 22-октябр.
  6. ↑ Балогҳ, Дáниэл. Ҳунниc Пеоплес ин Cентрал анд Соутҳ Асиа: Соурcес фор тҳеир Оригин анд Ҳисторй (эн). Баркҳуис, 12 Марч 2020 — 106-бет. ИСБН 978-94-93194-01-4. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Даниэл Балланд, „ГАРДĪЗ“, ин Энcйcлопаэдиа Ираниcа (Онлине Эдитион, (ЛИНК)
  8. ↑ Cлиффорд Эдмунд Босwортҳ. Тҳе Медиэвал Ҳисторй оф Иран, Афгҳанистан, анд Cентрал Асиа. Вариорум Репринц, 1977 — 302–303-бет. 
  9. ↑ "Ҳодūд ал-Āлам", эд. Сотūда, п. 71, тр. Минорскй, п. 91; Бивар & Босwортҳ, 1965, пп. 17 фф.
  10. ↑ Беверидге, Аннетте Сусаннаҳ. Тҳе Бāбур-нāма ин Энглиш, Мемоирс оф Бāбур. Прожеcт Гутенберг, 7 Жануарй 2014. 
  11. ↑ „Wелcоме то Энcйcлопаэдиа Ираниcа“.
  12. ↑ ҲОЛГУИН. „Афгҳан Wарлорд Дефиант Амид Тҳреац“. www.cбснеwс.cом.
  13. ↑ „Оффиcиал Сайс Суиcиде Аттаcк ин Эастерн Афгҳанистан Киллс 5“ (2020-йил 14-май).
  14. ↑ „Труcк бомб ин эастерн Афгҳан cитй киллс фиве, Талибан cлаим респонсибилитй“. Реутерс (2020-йил 14-май).
  15. ↑ „Арчивед cопй“. 2012-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 16-декабр.
  16. ↑ Мичаэл Бҳатиа, Марк Седра, Мичаэл Винай Бҳатиа, Марк Седра, 'Афгҳанистан, Армс анд Cонфлиcт: Пост-9/11 Сеcуритй анд Инсургенcй, Роутледге, 2008, ИСБН 113405422Х, 209.

Адабиётлар

  • С. Радожичич, Пактя вилояти гидрогеологик тадқиқотлари бўйича ҳисобот, Кобул, УНИCЕФ, 1977-йил
  • CЕ Босворт, „Шарқий Афғонистоннинг Ғазнавийгача бўлган тарихи ҳақида эслатмалар“, Ислом чорак ИХ, 1965-йил
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Gardiz" dan olindi