Гарпилар (қадимги юнонча: Ἅρπυιαι „ўғирлаб кетувчилар“, „йиртқичлар“) — Қадимги юнон мифологиясида ярим аёл ярим қушлар, бўроннинг турли кўринишларининг тимсоли, Олимпиядан олдинги архаик худолар[1]. Денгиз худоси Тавмантнинг қизлари ва океанид Электра[2][3] (ёки Озомене[4]) ёки Бореас қизлари Тартарга[5] кирганларни қўриқлайдилар. Эпименидлар уларни Океан ва Гая авлодлари деб ҳисоблайди[6].

Гарпилар
Мифология қадимги юнон мифологияси
Жинс аёл
Отаси Тавмант
Онаси Электра

Номнинг этимологияси

Бу ном қадимги юнонча ἁρπάζω — „ушлаш“, „ўғирлаш“ билан боғлиқ.

Тавсиф

Дантедаги дўзахнинг еттинчи қаватидаги ҳарпиялар; Густав Доре томонидан чизилган

Афсоналарда улар болалар ва инсон руҳларини ёвуз ўғирловчилар[3] сифатида тасвирланган, бирдан учиб кириб, шамол каби бирдан ғойиб бўлади[1]. „Одиссея“ да эслатиб ўтилган (И 237 ва бошқалар.). Гарпия юнон мифологиясидаги энг даҳшатли ва хунук қаҳрамонлардан биридир. Улар, бошқа йиртқич ҳайвонлар каби, одамларни даҳшатга солади.

Уларнинг сони иккидан бешгача[3]; йиртқич, ярим урғочи, тулпорнинг қанотлари ва панжалари билан жирканч кўринишдаги ярим қушлар, узун ўткир тирноқли, лекин боши ва урғочиси кўкраги билан тасвирланган. Гесиодга кўра, улардан иккитаси бор: Аэлло ва Окипета[7]. Гигиннинг ёзишича, уларнинг номлари: Келено, Окипета, Подарка[8]; ёки Аэллопода, Келено, Окипета[4]. Анъанага кўра, гарпиялар учта опа-сингиллар шаклида ифодаланади (Аэлла — „Бўрон“ ёки Аэллопе — „Бўрон“, Окипета — „Тез“, Келаино — Подарга лақабли „Маъюс“ — „Тез оёқли“).

Гарпиялар одатда Эгей денгизидаги Строфада оролларига, кейинроқ — Ҳадесдаги бошқа ҳайвонлар билан бирга жойлаштирилди[1][3]. Улар қушларнинг бошлари ва оёқлари билан тасвирланган, кўкрак, ошқозон эса одамникидек эди.

Аргонавтлар ҳақидаги афсонада худолар келажакни жуда аниқ башорат қилгани учун кўр қилиб қўйган Салмидлар қироли Пҳинеус эсга олинади. Подшоҳ гарпиялардан ғазабланди — „Жирканч қанотли урғочи мавжудотлар, улар Пҳинеус овқатланиш учун ўтириши биланоқ, саройга шошилиб, столдан бирон нарсани тортиб олишди ва қолган овқатни шундай бадбўй ҳид билан юқтиришдики, овқат ейишнинг иложи йўқ эди“. Улар Пҳинеус, Аргонауц Cалаис ва Зетанинг қариндошлари томонидан ҳайдалган. Шарҳга кўра, бу гарпиялар аслида ҳетаэралар бўлиб, улар Пҳинеуснинг молларини ейдилар[9].

Баъзи муаллифларнинг фикрига кўра, улар вафот этган. Гесиоднинг сўзларига кўра, Антимах ва Аполлоний ўлдирилмаган[10] ва Критдаги Дикта тоғидаги гроттога яширинган[11]. Аcусилауснинг сўзларига кўра, гарпиялар олма қўриқлайди, Эпименидларга кўра, улар Ҳесперидлар билан бир хилдир[6].

Ўрта аср ахлоқшунослари гарпияларни очкўзлик ва нопокликнинг тимсоли сифатида ишлатиб, кўпинча уларни ғазаб билан аралаштириб юбордилар; Гарпиялар бадбахтларга ҳужум қилишлари айтилган. ХВ аср рассоми Жованни Беллини еттита ҳалокатли гуноҳни тасвирлайдиган бир қатор панелларда гарпияни очкўзликни ифодаловчи аллегорик фигура сифатида тасвирлаб, уни иккита олтин шарга — Ҳесперидларнинг олтин олмаларига қўйган.

Энди, баъзи замонавий муаллифлар, арпилар ҳақидаги кўплаб афсона ва эртакларни умумлаштириб, боғлаб, бу мавжудотларнинг номи юнонча „тутиш“ ёки „ўғирлаш“ сўзидан келиб чиққанлигини ёзадилар, чунки гарпиялар одамларни олиб кетишган ёки улардан овқат олиб кетишган. Баъзи афсоналарда айтилишича, гарпиялар бир вақтлар гўзал аёллар бўлган; ўтмиш хотирасида, улар аёл юзлари ва кўкракларини сақлаб қолишган. Улар ер ости дунёсининг энг хавфли йиртқич ҳайвонлари қаторига кирган. Гарпиялар момақалдироқ ва бўронда пайдо бўлиб, йиртқич тулпорларга ўхшаб чидаб бўлмас ҳидни тарқатади, деб ишонишган. Гарпилар фақат битта нарсадан қўрқишди: гуруч асбобларининг товушлари.

Индивидуал гарпиялар

  • Гарпия Бореаслик Ксанф ва Подарку[12] отларини туғди.
  • Келено (қадимги юнонча: Κελαινώ қадимги юнонча: Κελαινώ)[13]. Гарпи. Фаумантус ва Электранинг қизи[8]. У ва бошқалар Эней байрамига тушиб, башорат қиладилар[14]. Унинг бошқа тахаллуси Подарга.
  • Никотия (Никотоя). Элло. Гарпилардан бирининг номи[15].
  • Озомена „хушбўй“. Версияга кўра, у Тавмантдан арпи туғган[4].
  • Окипета (Окифоя, Ҳесиодда, Аполлодор маълумотига кўра — Окипода; қадимги юнонча: Ὠκυπέτη, Ὠκυθόη, Ὠκυπόδη қадимги юнонча: Ὠκυπέτη, Ὠκυθόη, Ὠκυπόδη). Гарпи, Фаумант ва Электранинг қизи[16][17]. Бореадлар томонидан таъқиб қилиниб, у Эчинадес оролларига (Строфад) етиб келди[18]. Гесиоднинг „Теогонияси“ да — Окйпет.
  • Подарга (қадимги юнонча: Ποδάργη). Гарпи. Фаумантус ва Электранинг қизи[8]. У Зефирдан Ахиллес Ксантус ва Балиус отларини туғди[19].
  • Элло (Аэлло қадимги юнонча: Ἀελλώ). Гарпи. Фаумантус ва Электранинг қизи[20]. У Ниcотоя ёки Аэллопода деб ҳам аталади. Бореадес уни таъқиб қилганда, у ўзини Пелопоннесдаги Дажла дарёсига ташлади, у Ҳарпис деб аталади[21]. Аэнеаснинг ҳамроҳларини қўрқитди[22]. „Аэллоподессин“ (шамол оёқли) Зевс Лаомедонтга берган „Апҳродита мадҳияси“ отларида номланади[23].

Гарпилар фигураси „қўзғатилганда шафқациз“ деган маънони англатади, лекин айни пайтда ёмонлик ва эҳтирослар рамзи сифатида талқин қилиниши мумкин (агар мағлуб бўлган душман назарда тутилган бўлса).

Эслатмалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „гарпии“. 25-сентабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-сентабр 2015-йил.
  2. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 2, 6; 9, 21-22; ИИИ 15, 2
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 „Гарпии — Древний мир. Энциклопедический словарь — Энциклопедии & Словари“. 25-сентабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-сентабр 2015-йил.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Гигин. Мифи 14 (с.31)
  5. ↑ Ферекид Сирский, фр. В5 Дилс-Кранс
  6. ↑ 6,0 6,1 Эпименид, фр.6 Якоби = Филодем. О благочестии 92, 24
  7. ↑ Гесиод. „Теогония“. / Пер. В. В. Вересаэва, О. П. Цибенко. 267
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Гигин. Мифи. Введениэ 35
  9. ↑ Гераклит-аллегорист. О невероятном 8
  10. ↑ Гесиод. Перечен женщин, фр.156а М.-У.
  11. ↑ Аполлоний Родосский. Аргонавтика ИИ 297
  12. ↑ Нонн. Деяния Диониса ХХХВИИ 157
  13. ↑ Мифи народов мира. — М., 1991-92. В 2 т. Т.1. — С. 633
  14. ↑ Вергилий. Энеида ИИИ 211—258
  15. ↑ Гесиод. Перечен женщин, фр.155 М.-У.
  16. ↑ Гесиод. Теогония 267; Гигин. Мифи. Введениэ 35
  17. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 2, 6
  18. ↑ Гесиод. Перечен женщин, фр.155 М.-У. = Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 9, 21
  19. ↑ Гомер. Илиада ХВИ 150
  20. ↑ Гесиод. Теогония 267; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 2, 6
  21. ↑ Гесиод. Перечен женщин, фр.155 М.-У.; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 9, 21
  22. ↑ Овидий. Метаморфози ХИИИ 710
  23. ↑ Над Г. Греческая мифология и поэтика. — М., 2002. — С.320

Адабиётлар

  • Гарпии // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Мифи народов мира. — М., 1991-92. В 2 т. Т.1. — С. 266
  • Любкер Ф. Реалний словар классических древностей. — М., 2001. В 3 т. Т.2. — С. 92
  • Джуди Аллен. „Фентези. Энсиклопедия.“ (2007 год)
  • Гарпии на сайте „Энсиклопедия вимишленних сущэств“