Gatchina saroyi
Буюк Гатчина саройи (русча: Большой Гатчинский дворец) — Россиянинг Ленинград вилояти, Гатчина шаҳрида жойлашган сарой. У 1766-йилдан 1781-йилгача Антонио Риналди томонидан Буюк Екатеринанинг севгилиси бўлган граф Григорий Григоревич Орлов учун қироллик пойтахти Санкт-Петербургнинг Гатчина шаҳрида қурилган. Гатчина саройи марказий Гатчина тепалигида Серебряний кўли ёнида жойлашган. Гатчина саройи рус императорлик оиласининг севимли қароргоҳларидан бирига айланди. ХИХ асрда Россия сиёсатининг муҳим жойи эди. 1917-йил феврал инқилобидан бери у музей ва жамоат парки бўлиб, 1990-йилда ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган[1].
| Буюк Гатчина саройи | |
|---|---|
 | |
| Умумий маълумот | |
| Жойлашуви | Гатчина, Ленинград, Россия |
| Координаталар | 59°33′48″Н 30°6′27″Э / 59.56333°Н 30.10750°Э |
Тарих
Императорлик даври
1765-йилда Россия империясининг императори Буюк Екатерина княз Борис Куракиндан майдони 40 км бўлган Гатчина ҳудудини сотиб олди. Майдон Санкт-Петербург жанубида жойлашган. Екатерина ҳудудни уч йил олдин император Пётр ИИИ га суиқасд уюштирган граф Григорий Григоревич Орловга совға қилди. Орлов Екатеринанинг севгилиси эди ва Гатчина Манор унга давлат тўнтаришидаги роли учун миннатдорчилик сифатида совға қилинган. 1766-йил 30-майда Гатчина Манор ҳудудидаги Серебрянй кўли ёнида жойлашган тепаликда классик меъморчилик услубидаги янги сарой қурилиши бошланди. Екатерина ва Орлов янги сарой лойиҳасинж ўша пайтда Россияда машҳур бўлган италиялик архитектор Антонио Риналдига топширдилар. Риналди сарой учун рус меъморчилиги ўрта аср қал’аси ва инглиз ов қал’аси билан уйғунлаштирган. Сарой Гатчина яқинидаги қишлоқларда қазиб олинган махсус тош, биноларнинг асосий ташқи кўриниши учун Парици шаҳрида қазиб олинган оҳактош ва вестибюл ва корниş устидаги парапет учун Пудостдан олинган пудост тош билан қопланган бўлиши керак эди. Гатчина саройи Санкт-Петербург чеккасида жойлашган биринчи сарой бўлди, чунки йирик мулклар одатда шаҳар марказига яқинроқ қилиб қурилган. Қурилиш секин кечди, асосий бино 1768-йил охирида якунланди ва ташқи безатиш ишлари 1772-йилгача тугалланмади, ички безатиаҳ ишлар эса 1770-йилларнинг охирига қадар кечиктирилди. Буюк Гатчина саройи 1781-йилда, қурилиш бошланганидан деярли 15 йил ўтиб қуриб битказилди. Граф Орлов эса бино қурилганидаб кейин икки йил ўтиб 1783-йилда вафот этди.
Орловнинг ўлимидан сўнг, Екатерина Гатчина саройини ва унга қўшилган боғни шунчалик яхши кўриб қолдики, уни графнинг меросхўрларидан сотиб олди. У саройни ўғли Буюк Герсог Павел Петровичга (бўлажак подшоҳ Павел И) совға қилди. Тахтга келишидан олдинги йиллар давомида Павел ўзининг янги саройи атрофида Гатчина шаҳарчасини қуришга сармоя киритиш учун қолган ишларга сарфланадиган бюджетини чеклаб қўйди. Ҳудудни намунали сарой ва шаҳарга айлантириш учун Европа бўйлаб қилган саёҳатларида орттирган тажрибасидан фойдаланган. 1790-йилларда Павел саройни кенгайтирди ва қайта қурди. Қурилиш Винчензо Бренна ва Андрей Захаровга таъмирлаш ишларини топширилди. 1796-йилда, онаси вафотидан сўнг, Павелл Россия подшоси Павел И га айланди ва Гатчинага рус монархларининг расмий қароргоҳига айлантириш учун учун Император шаҳри мақомини берди. 1801-йилда Павел вафотидан сўнг, Гатчина саройи унинг рафиқаси Мария Федоровнанинг қўлига ўтди, у 1809-йилда меъмор Андрей Никифорович Воронихиндан „қиш мавсумига“ мослаштириш учун саройга кичик ўзгаришлар киритишни илтимос қилди. 1835-йилда миноралардан бирига сигналли оптик телеграф ўрнатилди.
1840-йилларда Гатчина саройи подшоҳ Николай И га тегишли эди, у саройни, хусусан, унинг майдонларини реконструксия қилиш ишларини бошлаган. Император суди вазирлигининг бош архитектори Роман Иванович Кузмин бошчилигидаги лойиҳа саройнинг бош майдонига қаратилган бўлиб, у бутунлай ўзгартирилган, баландлиги кўтарилган, остига ертўла қўшилган ва безаклари қайта қурилган. Қўшни бинолар ҳам бир қаватга кўтарилди. Парад майдончасига қарайдиган балконга янги соябон қўшилди, у мармардан ясалиши керак эди, лекин кейинчалик унинг ўрнига чўяндан фойдаланилган. Сарой атрофидаги вайронага айланган қал’алар ва таянч деворлари бузиб, қайта тикланди.
1850-йил 1-августда парад майдонида Цар Павел И ҳайкали ўрнатилди[2][3].
1854-йилда Гатчина ва Санкт-Петербургни боғлайдиган темир йўл қурилди ва Гатчина ҳудуди кенгайтирилди, унга яқин атрофдаги бир нечта қишлоқлар шаҳар таркибига киритилди. Кейинги йили Гатчина саройи подшоҳ Александр ИИ га тегишли бўлиб, уни иккинчи қароргоҳ сифатида ишлатган. Александр ИИ 1881-йилда Санкт-Петербургда ўлдирилгунга қадар Гатчина саройида янгиланиш ва таъмирлаш ишларини олиб борди. Ҳукмдорнинг ўлимидан сўнг саройн унинг оғли Александер ИИИ га мерос бўлиб қолди. Александр ИИИ кўп вақтини Гатчина саройида ўтказди, у ерда фармонларни имзолади, дипломатик қабуллар, театрлаштирилган томошалар, маскарадлар ва либосли баллар, бошқа тадбирлар ва кўнгилочар тадбирларни ўтказди. Александр ИИИ Гатчина саройига ички иситиш мосламалари, электр чироқлари, телефон тармоғи, иссиқ сув қувурлари ва замонавий канализация тизими каби технологик модернизацияларни киритди. Унинг ўғли, бўлажак подшоҳ Николай ИИ ёшлигини Гатчина саройида ўтказди. Унинг онаси, Мария Федоровна, Александр ИИИ нинг беваси, Гатчина шаҳри, сарой ва унинг боғларининг ҳомийси эди.
Россия фуқаролар уруши
ХХ асрнинг бошларида Россияда кучайиб бораётган беқарорлик 1917-йил феврал инқилобига олиб келди, натижада подшо Николай ИИ тахтдан воз кечди ва Александр Керенский бошчилигида Муваққат ҳукумат ўрнатилди. Қирол тахтдан воз кечгандан кейин Гатчина саройига бўлган ҳуқуқидан ҳам айрилди. Гатчина давлат мулкига айланди. Янги ҳукумат 1917-йил 27-майда саройларни қабул қилиш ва инвентаризация қилиш комиссиялари ташкил этиди. Гатчина комиссиясини таниқли санъацҳунос ва Россия санъат тарихи институтининг асосчиси Валентин Платонович Зубов бошқарган. У саройни музейга айлантирган ва унинг биринчи директори бўлган. Октябр инқилоби ва кейинчалик Россияда фуқаролар уруши бошланганидан сўнг, Гатчина саройи Оқ Ҳаракатга содиқ қўшинлар учун маҳаллий штаб бўлиб хизмат қилди.
1917-йил 9-ноябрда Александр Керенский ва Пётр Краснов 3-отлиқ корпусининг 700 нафар казакларига қўмондонлик қилиб, Октябр инқилобини тўхтатиш учун Царское Селога кетаётганда Гатчина орқали ўтдилар. Керенский ва Краснов 12-ноябр куни Пулково тепалигида қизил кучлар томонидан тўхтатиб қолингандан сўнг Гатчина томон чекинишга мажбур бўлишди. 14-ноябр куни Павел Ефимович Дйбенко Керенскийни таслим бўлишга кўндирди, аммо Керенский денгизчи қиёфасида Гатчина саройидан қочиб кетди. 15-ноябрда болшевиклар қўшинлари Гатчинага кириб, Красновни ҳибсга олишди[4].
Кейинчалик музей 1918-йил 19-майда очилган. Гатчина саройи 1919-йилда, Николай Юденич бошчилигидаги Оқ армия қўшинлари шаҳарни Қизил Армиядан тортиб олишга уриниб, Гатчинага киришганида жанг майдонига айланди. Оқ қўшинлар мағлубиятга учради ва жангда ҳалок бўлган қизил аскарлар парад майдонига дафн қилинди.
Совет даври
Россиядаги фуқаролар уруши Совет Россиясининг ғалабаси билан тугаганидан сўнг, Гатчина саройи яна музей вазифасини ўтай бошлади. 1921-йилда Гатчинага 21 000 дан ортиқ одан буюрган. 1926-йилда Гатчина саройига тегишли мебел, бронза буюмлар ва гиламлар ҳукумат томонидан сотиб юборилди. Сарой Петроград атрофидаги сарой-музейларнинг энг каттаси бўлиб, кўпинча „шаҳар атрофидаги Эрмитаж“ деб аталган.
1941-йилда Германия босқинидан кейин Совет Иттифоқи Иккинчи Жаҳон урушига кириши билан Гатчина саройидаги музей бино ва қимматбаҳо буюмларни ҳаво бомбардимонидан ҳимоя қилиш учун эвакуация қилинди. 1941-йил 15-августда сарой ёнида Луфтwаффе томонидан ташланган бомба портлади ва ойнинг охирига келиб, шаҳар немис артиллериясининг қўли етадиган жойда эди. 24-август куни снарядлар майдонга зарар етказди, 3-сентабрда эса ҳаво бомбаси ҳовлига катта зарар етказди. Саройдаги қимматбаҳо нарсаларни тўлиқ эвакуация қилишнинг иложи бўлмади, энг қимматли экспонатлари бўлган тўртта эшелон шарққа, бир эшелон Ленинградга (Санкт-Петербург) юборилди. Қолган мулк саройнинг подвалида яширилган эди, катта ҳайкалнинг бир қисми боғда кўмилган, қолганлари эса қум қоплари билан ёпилган майдонда сақланган. 9-сентабр куни музейнинг қолган ходимлари эвакуация қилинди ва шу куни минора снаряддан зарар кўрди, яна бир снаряд сарой яқинидаги паркда портлади. Гатчина саройи 1944-йил январигача Вермахт томонидан ишғол қилинди. Улар саройга ўт қўйиб, саройнинг тарихий ички қисмини вайрон қилдилар ва қолган қимматбаҳо буюмларни ўғирлаб кетишди. Немис аскари деворга „Биз шу ерда эдик. Биз бу ерга қайтмаймиз“ деб ёзиб қолдирган эди.
Гатчина Қизил Армия томонидан қайтариб олинганида, сарой қолдиқлари 1948-йилда асосий тиклаш ишлари бошланмагунча вақтинча қалқонлар билан ҳимояланган. Музейни қайта тиклас режалаштирилмаган, чунки у фойдасиз деб топилган ва коллексиялардан сақланган буюмлар СССР ва РСФСР Маданият вазирлигининг буйруғи билан бутун мамлакат бўйлаб 24 та музейга сақлаш учун топширилган. 1950-йилдан 1959’йилгача Гатчина саройида СССР Ҳарбий-денгиз академиясининг филиали, кейин эса Бутуниттифоқ илмий-тадқиқот институти жойлашган. 1960-йилда сарой биноси Ленинград вилоятидаги тарихий ва маданий ёдгорликлар бўйича орган ГИОП ҳисобидан олиб ташланди, аммо бу мақом 1970-йилларда тикланди. 1961-йилда архитектор Михаил Плотников Гатчина саройини қайта тиклаш лойиҳасини ишлаб чиқиш ташаббуси билан чиқди. Қайта тикланган Гатчина саройи яна музейга айланиш учун эмас, балки Бутуниттифоқ илмий-тадқиқот институти томонидан доимий фойдаланиш учун мўлжалланган эди. Плотниковнинг режаси амалга оширилмади ва 1963-йилда бекор қилинди.
Музей Бутуниттифоқ илмий-тадқиқот институти сифатида қайта очилди ва 1968-1998-йилларда бош куратор А.С.Ёлкинанинг саъй-ҳаракатлари билан бинони қайта тиклаш ишлари давом эттирилди. 8 йил давомида Ёлкина турли даражадаги мансабдор шахсларга реставрация қилиш учун мурожаат қилди ва Бутуниттифоқ илмий-тадқиқот институти бинодан фойдаланишдан воз кечди. 1976-йилда Михаил Плотников Гатчина саройини қайта тиклашга таклиф қилинди ва асосий залларни (асосий бинонинг иккинчи қавати) ХВИИИ аср охирида, саройнинг қурилиши давридаги ҳолатига қайтариш бўйича янги лойиҳани ишлаб чиқди. асосий. Шива безакларини қайта тиклашни ҳайкалтарош-моделчи Л.А.Стрижова, бўяш ишлари эса Ленинград Рассомлар уюшмаси аъзоси, Ленин мукофоти совриндори Яков Казаков бошчилигидаги реставраторлар жамоаси томонидан амалга оширилган. Қайта қуришдан кейин саройни тиклаш учун ажратилган маблағ камайиб, иш секинлашди. 1990-йилда Гатчина саройи ва унинг майдонлари Санкт-Петербург ҳудудидаги кўплаб тарихий обидаларнинг бир қисми сифатида ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган[1].
Россия даври
Совет Иттифоқининг тарқалишидан сўнг Россия ҳукумати саройга ажратилгаб маблағларни сезиларли даражада оширган. Сарой ва истироҳат боғини тўлиқ реставрация қилиш 2012-йилга қадар режалаштирилган эди, аммо иқтисодий муаммолар туфайли молиялаштириш кечиктирилди ва реставрация ишлари яна секинлашди. Гатчина саройи кино санъатида машҳур суратга олиш майдонига айланди. У ерда тарихий драмалар, жумладан, Поор Поор Паул ва Уруш ва тинчлик суратга олинган.
Саройнинг архитектура хусусиятлари
Гатчина саройи сарой ва парк ансамблининг маркази, меъморий ва услубий рамзидир. Саройни лойиҳалаш ва қуришда иштирок этган меъмор Риналди шунга ўхшаш биноларнинг типологик хусусиятларини ўрганиб қилиб, рицарлик ов қал’аси мавзусида меъморий фантазия яратди[5]. Саройда ўтказилган бир нечта реконструксиялари унинг асл кўринишига катта таъсир кўрсатмади.
.jpg)
Сарой биноси баланд жойда жойлашган. Бинонинг шимолий қисми паркга ва Кумуш кўлга тушадиган қияликларга қарайди. Саройнинг жанубий қисми бинонинг меъморий қиёфасини намоён қилиб, ташқи кўриниши билан боғни тўсиб қўяди.
Саройнинг бош режасига кўра, учта асосий қисм ажралиб туради. Марказий қисм чўзилган тўртбурчак шаклда бўлиб, унинг бурчаклари иккита беш қиррали пентаэдр миноралари билан туташган. Марказий блокнинг жанубий томонида, боғнинг рўпарасида, учта кириш эшиги балконга эга. Қисм икки ярим доира галереяси билан иккита уч қаватли блоклар билан боғланган. Йўлакларнинг бурчаклари саккиз бурчакли уч қаватли миноралар билан ажратилган, улардан иккитаси галереяларга туташ бўлиб, гумбазлар билан тугаган[6].
Сарой интерери
Гатчина саройининг дизайнини яратишда иккита асосий босқич мавжуд. Сарой интерерининг асл безаклари 1770-1780-йилларда сарой бош меъмори Антонио Риналди томонидан лойиҳаланган. Ўша пайтда яратилган сарой хоналарининг безаклари нафис ва қимматбаҳо ёғочдан ясалган паркет билан ажралиб турарди. Деворлар гуллар, мевалар ва ўсимлик куртаклари билан безатилган. Шива ишларини моҳир италян усталари бажарган[6].
1790-йилларда Винчензо Бренна бошчилигида саройнинг ички қисми ободонлаштирилди. Бренна сарой заллари учун янги безакларни яратди. Меъмор классик меъморий буюртмалар, қолиплар, заргарлик буюмлари, мураккаб безак композициялари, парда ва гобеленлардан фойдаланган. Баъзи хоналар рассом Скотти томонидан бўялган. Айрим биноларда нафақат безак, балки меъморий тузилиш ҳам ўзгартирилди. Риналди безаклари фақат қисман сақланиб қолган.
Кейинчалик, баъзи хоналар ҳам ўзгартирилди. 1800-йилда Захаров Бренна томонидан бошланган сарой черковини безаш иши тугатилди. Черковни безашда ҳайкалтарошлар Прокофев, Бруллов, рассомлар Счербаков ва Мирополский қатнашдилар. Саройнинг айрим хоналари 1860—1870-йилларда меъмор Кузмин раҳбарлигида қайта безатилган.
Иккинчи Жаҳон уруши пайтида, 1944-йилда ёнғин сабабли саройнинг барча зал безаклари зарар кўрди. Ички безакларни қайта тиклаш 1976-йилда бошланган ва ҳозирги кунгача давом этмоқда[5].
Галерея
-
2010-йил Буюк Гатчина саройининг жанубий қисмининг панорамаси -
Гатчина саройи (қишки кўриниш) -
Гатчина саройи ички қисми
.jpg)
.jpg)
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Ҳисториc Cентре оф Саинт Петерсбург анд Релатед Гроупс оф Монуменц“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре (2019). Қаралди: 2019-йил 24-май.
- ↑ „Приорй“. ҳисторй-гатчина.ру. 2021-йил 3-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 30-сентябр.
- ↑ Палаcе
- ↑ Чамберлин, Wиллиам. Тҳе Руссиан Револутион, 1917-1921. Неw Ёрк: Тҳе Маcмиллан Cомпанй, 1935 — 328-332-бет.
- ↑ 5,0 5,1 Родионова, Т. Ф.. Гатчина : странит︠с︡й истории. Гатчина: СТ︠С︡ДБ, 2006. ИСБН 978-5-94331-111-6. ОCЛC 313373666.
- ↑ 6,0 6,1 Макаров, В. К.. Гатчина, А. Н. Петров, 2-э изд., испр. и доп, Санкт-Петербург: Изд-во С. Кҳодова, 2005. ИСБН 5-98456-018-6. ОCЛC 191258144.
