Avtomatik translit va nom yoʻnaltirishi: Budda
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Budda]]
{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion          = [[Buddizm]]
| name              = ''Gautama Budda''<br/>''Shakyamuni''
| native_name        = Siddharta Gautama
| image              = Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg
| caption            = Buddaning birinchi vaʼzini aytayotgan haykali — Sarnath, milodiy <nowiki>V</nowiki> asr{{efn|name="Buddha-statue"|
Budda [[lotus holati]]da oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan. Asosiy relyef markazida Buddaviy qonun g‘ildiragi bo‘lgan ''[[dharmachakra]]'' tasviri joylashgan, uning har ikki tomonida [[Attitude (heraldry)#Couchant|yotgan]] kiyiklar tasvirlangan bo‘lib, bu voqea sodir bo‘lgan kiyiklar bog‘ini ifodalaydi. Uning qo‘llari barmoqlari [[Mudra#Dharmachakra Pravartana Mudrā|taʼlim holati]]ni ifodalamoqda.
* {{harvtxt|Sahni|1914|pp=70–71, B (b) 181-bob}}: "Gautama Buddaning haykali (balandligi 5 fut 3 dyuym, aylanasi 2 fut 7 dyuym), Sarnathda birinchi vaʼzini o‘qiyotgan holatda, qalin yostiq ustida oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan. O‘rindiq oyoqlari bezakli tarzda ishlangan."
* {{harvtxt|Eck|1982|p=63}}: "Sarnath muzeyidagi eng mashhur haykallardan birida Budda oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan, uning tana qismlari o‘sha davr ikonografiyasiga muvofiq mukammal proporsiyalarda ishlangan. Qo‘llari taʼlim holatida, ko‘zlari pastga qaratilgan va yarmi ochiq, xuddi meditatsiya holatida. Boshi orqasida nafis naqshlar bilan bezatilgan doira — nimbus mavjud."
* {{harvtxt|Mani|2012|pp=66–67}}: "O‘tirgan holatdagi Budda haykali, B(b) 181 — Budda taʼlim holatida oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan, Gupta davri sanʼatining eng nafis asarlaridan biri sanaladi. Nimbusi ikkita osmoniy mavjudot va an’anaviy uslubdagi o‘simlik naqshlari bilan bezatilgan."}}
| module0            = {{Infobox Chinese|child=yes| headercolor= #FFCC33
| san              =  Siddhārtha Gautama
| pli              =  Siddhattha Gotama }}
| module1            = {{Infobox Chinese|child=yes| headercolor= #FFCC33
| san              =  Siddhārtha Gautama
| pli              =  Siddhattha Gotama }}
| module            = {{Infobox Chinese|child=yes| headercolor= #FFCC33
| san              =  Siddhārtha Gautama
| pli              =  Siddhattha Gotama }}
| birthname          = Sidharta Gautama
| birth_date        = {{circa|563 yoki 480 milodiy}}
| death_date        = {{circa|483 yoki 400 milodiy}} (80 yoshda){{sfnp|Cousins|1996|pp=57–63}}{{sfnp|Norman|1997|p=33}}{{sfnp|Prebish|2008}}
| successor1        = [[Maitreya]]
| father            = [[Śuddhodana]]
| mother            = Maha Maya
| spouse            = [[Yaśodharā]]
| children          = [[Rāhula]]
| death_place        = [[Kushinagar]], [[Malla (qabila)|Malla Respublikasi]] (buddaviy anʼanalarga ko‘ra)
}}
[[Fayl:Hong Kong Budha.jpg|thumb|311x311px|right]]
{{buddizm}}
'''Budda''' ([[sanskrit]]cha – xotirjam, nurlangan, oliy haqiqatga erishgan) – buddizmda bir necha bor qayta tugʻilishlar jarayonida mutlaq haqiqatga yetishgan va boshqalarga diniy najot yoʻlini koʻrsatishga qodir zot. Keng maʼnoda – har bir inson juda koʻp ezgulik qilish, bu dunyoning barcha sevimli narsalari foydasiz ekanini anglash orqali Buddaga aylanishi mumkin. [[Buddizm]] panteonida yuzlab turli Buddalar bor.
 
Tor maʼnoda esa – buddizm asoschisi, bu dunyo tashvishlarini tark etib, „oliy haqiqatga erishgan“ Siddhartha Gautama (miloddan avvalgi 623-544)ning ismi. Buddizmga taalluqli kitoblarda Gautama barcha xudolar, ruxlar va tabiat kuchlari ustidan hukmron buyuk va qudratli zot sifatida taʼriflanar ekan, uning bosib oʻtgan yoʻli bir emas, bir necha hayotlardan iborat boʻlgan deb uqtiriladi. Rivoyatlarga koʻra, Gautamani [[Hindiston]] va Nepal chegarasidagi Kapilavastu shahri podshohining xotini Mahamayya ilohiy homiladorlikdan tuqqan. Dunyoga kelgan farzand shu zahotiyoq: „Men barcha jonli maxluqlarning eng buyugiman. Bu mening oxirgi tugilishim“, deb xitob kiladi. Buddizm diniy kitoblarida aytilishicha, Mahamayya oʻgʻli Gautama tugʻilgach, yetti kundan soʻng vafot qilgan va xudolar osmonlaridan birida qayta tug‘ilgan.
 
Shahzoda Gautama pahlavon boʻlib oʻsa boradi. 16 yoshida uni Yashodharaga uylantiradilar. Ammo toʻq, farovon turmush uni qoniqtirmaydi, 29 yoshida Gautama xotini va yaqindagina tug‘ilgan oʻgʻlini tark etib, sayyor darvishlar – shramanlarga qoʻshiladi. U 6 yil Ganga daryosi qirgʻoqlarida zoxdplik bilan hayot kechiradi va tana faolligini sundirish aklning ozishiga olib kelishini anglagach, 35 yoshida 4 hafta (yoki 7 hafta) davomida meditatsiya (butun ongini oliy haqiqatga erishish goyasiga qaratish) holatiga kiradi. Nihoyat, u maqsadiga erishadi va koinotning barcha sirasroridan voqif boʻlgan Buddaga aylanadi. Budda insoniyat boshiga tushadigan azobuqubatlar sabablarini oʻrganish va insoniyatni ulardan xalos qilish uchun harakat qildi. Shundan soʻng Budda 45 yil davomida qad. hind davlatlari Koshala va Magadxa boʻylab oʻz taʼlimotini targʻib qiladi va 80 yoshida vafot etadi.
 
Budda taʼlimotining asosiy mazmuni Banorasda qilingan xutbada „toʻrt oliy haqiqat“ shaklida bayon etilgan. Buddaning shogirdlari yer yuzida birinchi rohiblar jamoasini tashkil etganlar. 1956-yil Budda vafotining 2500-yilligi tantanali ravishda nishonlandi. [[Podshoh|Podsho]] Ashoka (miloddan avvalgi 268—231 yillar) amri bilan toshtaxtachalarga oʻyib yozdirilgan matnlarda Budda haqida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. Budda va uning taʼlimotlari bir necha asr davomida ogʻizdanogʻizga oʻtib kelgan va asosan miloddan avvalgi <nowiki>I</nowiki> asrda yozib olingan „Tripitaka“ nomli muqaddas kitoblar majmuasida oʻz aksini topgan{{OʻzME-B}}.
 
== Izohlar ==
<references group="izoh"/>
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
{{refbegin|30em}}
<!-- A -->
* {{Citation | last =Abrahams | first =Matthew | year =2021 | title =In Defense of "Enlightenment". "Awakening" has become the preferred English term for the Buddha's attainment. But has something gotten lost in translation? Ven. Bhikkhu Bodhi in conversation with Matthew Abrahams | journal =TriCycle}}
* {{Citation | last =Alexander | first =James | year =2019 | chapter =The State Is the Attempt to Strip Metaphor Out of Politics | editor-last =Kos | editor-first =Eric S. | title =Michael Oakeshott on Authority, Governance, and the State | publisher =Springer}}
* {{jurnal manbasi|last=Anālayo |first=Bhikkhu |date=2006 |author-link=Bhikkhu Analayo |title=The Buddha and Omniscience |journal=Indian International Journal of Buddhist Studies |volume=7 |pages=1–20}}
* {{kitob manbasi |last=Anālayo |first=Bhikkhu |year=2011 |title=A Comparative Study of the Majjhima-nikāya Volume 1 (Introduction, Studies of Discourses 1 to 90 |url=https://www.buddhismuskunde.uni-hamburg.de/pdf/5-personen/analayo/compstudyvol1.pdf) |author-mask=3 |access-date=13 October 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126092200/https://www.buddhismuskunde.uni-hamburg.de/pdf/5-personen/analayo/compstudyvol1.pdf) |url-status=live }}
* {{jurnal manbasi|last=Anālayo |first=Bhikkhu |date=2013a |title=The Chinese Parallels to the Dhammacakkappavattana-sutta (2) |journal=Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies |issue=5 |pages=9–41 |author-mask=3}}
* {{jurnal manbasi|last=Anālayo |first=Bhikkhu |date=2013b |title=The Gurudharmaon Bhikṣuṇī Ordination in the Mūlasarvāstivāda Tradition |journal=Journal of Buddhist Ethics |volume=20 |page=752 |issn=1076-9005 |author-mask=3}}
* {{Citation | last =Analayo | year =2013c | title =Satipatthana. The Direct Path to Realization | publisher =Windhorse Publications}}
* {{jurnal manbasi|last=Anālayo |first=Bhikkhu |date=2014 |title=The Buddha's Last Meditation in the Dirgha-Agama |journal=The Indian International Journal of Buddhist Studies |volume=15 |author-mask=3}}
* {{jurnal manbasi|last=Anālayo |first=Bhikkhu |date=2015 |title=Brahmavihāra and Awakening, A Study of the Dīrgha-āgama Parallel to the Tevijja-sutta.|journal=Asian Literature and Translation |volume=3 |issue=4 |pages=1–27 |doi=10.18573/j.2015.10216 |author-mask=3|doi-access=free }}
* {{kitob manbasi|last=Anālayo |first=Bhikkhu |year=2016 |title=The Foundation History of the Nun's Order |publisher=projekt verlag, Bochum/Freiburg |isbn=978-3-89733-387-1 |author-mask=3}}
* {{kitob manbasi|last=Anālayo |first=Bhikkhu |year=2017a |title=Early Buddhist Meditation Studies |publisher=Barre Center for Buddhist Studies |isbn=978-1-5404-1050-4 |author-mask=3}}
* {{kitob manbasi |last=Anālayo |first=Bhikkhu |year=2017b |title=Buddhapada and the Bodhisattva Path |series=Hamburg Buddhist Studies |volume=8 |publisher=projekt verlag, Bochum/Freiburg |isbn=978-3-89733-415-1 |url=https://www.buddhismuskunde.uni-hamburg.de/pdf/4-publikationen/hamburg-buddhist-studies/hamburgup-hbs08-analayo.pdf#:~:text=by%20Bhikkhu%20An%C4%81layo%2C%20the%20eighth%20volume%20in%20the,the%20perspective%20of%20the%20bodily%20dimension%20as%20evi- |author-mask=3 |access-date=13 March 2021 |archive-date=11 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411153624/https://www.buddhismuskunde.uni-hamburg.de/pdf/4-publikationen/hamburg-buddhist-studies/hamburgup-hbs08-analayo.pdf#:~:text=by%20Bhikkhu%20An%C4%81layo%2C%20the%20eighth%20volume%20in%20the,the%20perspective%20of%20the%20bodily%20dimension%20as%20evi- |url-status=live }}
* {{Citation | last =Anderson | first =Carol | year =1999 | title =Pain and Its Ending: The Four Noble Truths in the Theravada Buddhist Canon | publisher =Routledge}}
* {{Citation |last = Armstrong |first = Karen |year=2000 |title = Buddha |publisher = Orion |isbn = 978-0-7538-1340-9}}
<!-- B -->
* {{Citation |translator-last = Beal |translator-first = Samuel |year = 1883 |title = The Fo-sho-hing-tsan-king, a life of Buddha |author = Asvaghosa |location = Oxford |publisher = Clarendon |url = https://archive.org/details/foshohingtsankin00asva |ref = {{harvid|Beal|1883}} }}
* {{Citation |last=Bareau |first=André |language=fr |year=1963 |title=Recherches sur la biographie du Buddha dans les Sutrapitaka et les Vinayapitaka anciens |publisher=Ecole Francaise d'Extreme-Orient}}
* {{Citation |last = Baroni |first=Helen J. |year=2002 |title= The Illustrated Encyclopedia of Zen Buddhism |publisher = Rosen}}
* {{kitob manbasi |last=Bary |first=William Theodore de |date=16 March 2011 |title=The Buddhist Tradition: In India, China and Japan |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-77879-6 |page=8 |url=https://books.google.com/books?id=H6y5ZZSWv0sC&pg=PA8 |access-date=2 May 2022 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111053958/https://books.google.com/books?id=H6y5ZZSWv0sC&pg=PA8 |url-status=live }}
* {{Citation |last=Beal |first=Samuel |author-link=Samuel Beal |year=1875 |title=The romantic legend of Sâkya Buddha (Abhiniṣkramaṇa Sūtra) |location=London |publisher=Trübner |url=https://archive.org/details/romanticlegendof00ahbi }}
* {{Citation |editor-last = Bechert |editor-first = Heinz |editor-link=Heinz Bechert |title = The dating of the historical Buddha (Symposium), vol. 1–3 |date=1991–1997 |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |location=Göttingen|ref={{harvid|Bechert 1991–1997}}}}
** {{kitob manbasi |editor-last=Bechert |editor-first=Heinz |year=1991 |title=The Dating of the Historical Buddha |volume=1 |location=Göttingen |publisher=Vandenhoeck and Ruprecht |editor-mask=3}}
** {{kitob manbasi |editor-last=Bechert |editor-first=Heinz |year=1992 |trans-title=The Dating of the Historical Buddha |title=Die Datierung des historischen Buddha |series=Symposien zur Buddhismusforschung, IV |volume=2 |location= Gottingen |publisher=Vandenhoeck and Ruprecht |language=de |editor-mask=3}}
* {{kitob manbasi | last =Beckwith | first =Christopher I. | year =2015 | title =Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia | publisher =[[Princeton University Press]] | isbn =9781400866328 | url =http://press.princeton.edu/chapters/s10500.pdf | access-date =13 November 2022 | archive-date =30 November 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20161130150905/http://press.princeton.edu/chapters/s10500.pdf | url-status =live }}
* {{Citation |last1=Bhikkhu |first1=Mettanando |last2=von Hinüber |first2=Oskar |year=2000 |title=The Cause of the Buddha's Death |journal=Journal of the Pali Text Society |volume=XXVI |pages=105–118 |url=http://www.palitext.com/JPTS_scans/JPTS_2000_XXVI.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409132647/http://www.palitext.com/JPTS_scans/JPTS_2000_XXVI.pdf |archive-date=9 April 2015 }}
* {{Citation | last = Bodhi |first = Bhikkhu | year =2005 | title =In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon |publisher = Simon and Schuster}}
* {{Citation | last = Bodhi |first = Bhikkhu | year =2005a | title =The Connected Discourses of the Buddha: A New Translation of the Samyutta Nikaya |publisher = Simon and Schuster}}
* {{Citation | last =Bodhi | first =Bhikkhu | year =2020 | title =On Translating "Buddha" | journal =Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies | url =https://www.academia.edu/44864912 | access-date =18 June 2022 | archive-date =13 September 2022 | archive-url =https://web.archive.org/web/20220913004931/https://www.academia.edu/44864912 | url-status =live }}
* {{Citation | last =Boisvert | first =Mathieu | year =1995 | title =The Five Aggregates: Understanding Theravada Psychology and Soteriology | publisher =Wilfrid Laurier University Press | isbn =978-0-88920-257-3 | url =https://books.google.com/books?id=mUTRBtvSUaUC }}
* {{Citation | last =Bronkhorst | first =Johannes | author-link = Johannes Bronkhorst | year =1993 | title =The Two Traditions of Meditation In Ancient India |publisher = Motilal Banarsidass}}
* {{Citation | last =Bronkhorst | first =Johannes | author-link = Johannes Bronkhorst | year = 2011 | title =Buddhism in the Shadow of Brahmanism | publisher =BRILL}}
* {{Citation | last =Bucknell | first =Robert S. | year =1984 | title =The Buddhist path to liberation: An analysis of the listing of stages | journal =The Journal of the International Association of Buddhist Studies | url =https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/download/8631/2538 | access-date =23 October 2022 | archive-date =23 October 2022 | archive-url =https://web.archive.org/web/20221023082238/https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/download/8631/2538 | url-status =live }}
* {{Citation | last =Buddhadasa | year =2017 | title =Under the Bodhi Tree: Buddha's Original Vision of Dependent Co-arising | publisher =Wisdom Publications}}
* {{Citation |editor-last = Buswell |editor-first=Robert E. |title = Encyclopedia of Buddhism |volume = 1 |publisher = Macmillan Reference |location = US |year=2003 |isbn = 978-0-02-865910-7}}
* {{Citation | editor1-last =Buswell | editor1-first =Robert E. Jr. | editor2-last =Lopez | editor2-first =Donald S. Jr.| year =2014 | title =The Princeton Dictionary of Buddhism | location =Princeton and Oxford | publisher =Princeton University Press | isbn =978-0-691-15786-3 }}
<!-- C -->
* {{Citation|last = Carrithers|first = M.|title = The Buddha: A Very Short Introduction|publisher = Oxford University Press|year = 2001|isbn = 978-0-02-865910-7|url = https://books.google.com/books?id=aSWdmTB-gBMC|access-date = 1 October 2018|archive-date = 11 January 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230111053958/https://books.google.com/books?id=aSWdmTB-gBMC|url-status = live}}
* {{Citation | last =Cohen | first =Robert S. | year =2006 | title =Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity | publisher =Routledge}}
* {{Citation |last=Collins |first=Randall |year=2009 |title=The Sociology of Philosophies |publisher=Harvard University Press |url=https://books.google.com/books?id=2HS1DOZ35EgC |isbn=978-0-674-02977-4 |access-date=13 February 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111053959/https://books.google.com/books?id=2HS1DOZ35EgC |url-status=live }}, 1120 pp.
* {{Citation | last1 =Coningham | first1 =Robin | last2 =Young | first2 =Ruth | year =2015 | title =The Archaeology of South Asia: From the Indus to Asoka, c. 6500 BCE–200 CE | publisher =Cambridge University Press | isbn =978-0-521-84697-4}}
* {{Citation |last = Conze |first = Edward, trans. |author-link=Edward Conze |title = Buddhist Scriptures |location = London |publisher = Penguin |year = 1959}}
* {{Jurnal manbasi |last=Cousins |first=L.S. |date=1996 |title=The Dating of the Historical Buddha: A Review Article |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |series=3 |volume=6 |number=1 |pages=57–63 |issn=1356-1863 |jstor=25183119 |url=http://indology.info/papers/cousins |doi=10.1017/s1356186300014760 |s2cid=162929573 |via=Indology |access-date=4 April 2006 |archive-date=26 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226184207/http://indology.info/papers/cousins/ |url-status=dead |url-access=subscription }}
* {{Citation |last = Cowell |first = Edward Byles, transl. |year = 1894 |contribution = The Buddha-Karita of Ashvaghosa |editor-first = Max |editor-last = Müller |title = Sacred Books of the East |volume = XLIX |location = Oxford |publisher = Clarendon |contribution-url = https://archive.org/details/buddhistmahy01asvauoft |title-link = Sacred Books of the East }}
* {{Citation | last =Cox | first =Collett | year =2003 | chapter =Abidharma | editor-last =Buswell | editor-first =Robert E. | title =Encyclopedia of Buddhism | location =New York | publisher =Macmillan Reference Lib. | isbn =0028657187}}
<!-- D -->
* {{Citation |last = Davidson |first = Ronald M. |year = 2003 |title = Indian Esoteric Buddhism|publisher=Columbia University Press |isbn = 978-0-231-12618-2}}
* {{kitob manbasi |last1=de Bary |first1=William | author-link = William de Bary | title=The Buddhist Tradition in India, China and Japan |url=https://archive.org/details/emotionalproblem00gera |date=1969 |publisher=Vintage Books |location=xvii |isbn=0-394-71696-5 |page=xvii |edition=February 1972}}
* {{Kitob manbasi|last=Dhammika |first=Shravasti |date=n.d. |orig-year=1990s |title=The Buddha & his disciples |location=Singapore |publisher=Buddha Dhamma Mandala Society |isbn=981-00-4525-5 |oclc=173196980}}
* {{Citation |last=Dhammika |first=S. |author-mask=3 |year=1993 |title=The Edicts of King Asoka: An English Rendering |series=The Wheel Publication |number=386/387 |location=Kandy, Sri Lanka |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0104-6 |url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131028175927/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |archive-date=28 October 2013 }}
* {{citation |editor-last=Doniger |editor-first=Wendy |editor-link=Wendy Doniger |title=Purana Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts |url=https://books.google.com/books?id=-kZFzHCuiFAC |year=1993 |publisher=[[State University of New York Press]] |isbn=0-7914-1381-0 }}
* {{Citation |last=Dundas |first=Paul |year=2002 |title=The Jains |edition=2nd |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26606-2 |url=https://books.google.com/books?id=5ialKAbIyV4C |access-date=25 December 2012 }}
* {{Citation | last =Dyson | first =Tim | year =2019 | title =A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day | publisher =Oxford University Press}}
<!-- E -->
* {{citation|last=Eck|first=Diana L.|author-link=Diana L. Eck|title=Banāras, City of Light|location=New York|publisher=Alfred A. Knopf|year=1982|isbn= 0-394-51971-X|page=63}}
<!-- F -->
* {{Citation |last=Fausböll |first=V. |translator=T.W. Rhys Davids |others=(new & rev. ed. by C.A. Rhys Davids) |year=1878 |title=Buddhist birth-stories (Jataka tales) |publisher=London: George Routledge & Sons Ltd.; New York: E.P. Dutton & Co. |url=https://archive.org/details/buddhistbirth00daviuoft |ref={{harvid|Fausböll|Davids|Davids|1878}} }}
* {{kitob manbasi |last=Flood |first=Gavin D. |title=An Introduction to Hinduism |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 |url-access=registration |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-43878-0 }}
* {{kitob manbasi |last1=Fogelin |first1=Lars |date=1 April 2015 |title=An Archaeological History of Indian Buddhism |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-026692-9 |url=https://books.google.com/books?id=AziDBgAAQBAJ&pg=PA72 |access-date=2 May 2022 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111053959/https://books.google.com/books?id=AziDBgAAQBAJ&pg=PA72 |url-status=live }}
* {{Citation |last = Fowler |first=Mark |title=Zen Buddhism: beliefs and practices |publisher =Sussex Academic Press |year = 2005}}
* {{Citation | last =Frauwallner | first =Erich | year =1973 | chapter =Chapter 5. The Buddha and the Jina | title =History of Indian Philosophy: The philosophy of the Veda and of the epic. The Buddha and the Jina. The Sāmkhya and the classical Yoga-system | publisher =Motilal Banarsidass}}
<!-- G -->
* {{Citation |last = Gethin |first=Rupert, M.L. |year=1998 |title = Foundations of Buddhism |publisher = Oxford University Press}}
* {{Citation | last =Gimello | first =Robert M. |year=2003 | chapter =Bodhi (awakening) | editor-last = Buswell |editor-first=Robert E. |title = Encyclopedia of Buddhism |volume = 1 |publisher = Macmillan Reference |location = US |isbn = 978-0-02-865910-7}}
* {{Citation |last = Gombrich |first = Richard F. |year = 1988 |title = Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |publisher=Routledge and Kegan Paul}}
* {{harvc |last = Gombrich |first = Richard F. |year = 1992 |c = Dating the Buddha: a red herring revealed |in = Bechert |pp = 237–259 |language = de |author-mask = 3}}.
* {{Citation |last = Gombrich |first = Richard F. |year = 1997 |title = How Buddhism Began | publisher= Munshiram Manoharlal |author-mask = 3}}
* {{Citation |last = Gombrich |first = Richard F. |year = 2000 |contribution = Discovering the Buddha's date |editor-first = Lakshman S |editor-last = Perera |title = Buddhism for the New Millennium |location = London |publisher = World Buddhist Foundation |pages = 9–25 |author-mask = 3}}.
* {{kitob manbasi |last=Gombrich |first=Richard F. |year=2006a |title=How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-19639-5 |url=https://books.google.com/books?id=hQOAAgAAQBAJ |author-mask=3 |access-date=30 October 2016 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111053959/https://books.google.com/books?id=hQOAAgAAQBAJ |url-status=live }}
* {{Citation |last=Gombrich |first=Richard F. |year=2006b |title=Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo |series=The Library of Religious Beliefs and Practices Series |publisher=Routledge and Kegan Paul |isbn=978-1-134-21718-2 |url=https://books.google.com/books?id=KCh-AgAAQBAJ |author-mask=3 |access-date=14 March 2021 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111054002/https://www.google.com/books/edition/Theravada_Buddhism/KCh-AgAAQBAJ |url-status=live }}
* {{Citation |last = Gombrich |first = Richard F. |year = 2009 |title = What the Buddha thought | publisher= Equinox |author-mask = 3}}
* {{veb manbasi |last=Gombrich |first=Richard F. |date=12 December 2013 |title=Recent discovery of "earliest Buddhist shrine" a sham? |website=Tricycle |url=https://tricycle.org/trikedaily/recent-discovery-earliest-buddhist-shrine-sham/ |author-mask=3 |access-date=13 March 2021 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225035532/https://tricycle.org/trikedaily/recent-discovery-earliest-buddhist-shrine-sham/ |url-status=live }}
* {{Citation |title = India through the ages |last = Gopal |first = Madan |year = 1990 |page = 73 |editor = K.S. Gautam |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}
* {{Citation |last = Gyatso |first = Geshe Kelsang |title = Introduction to Buddhism An Explanation of the Buddhist Way of Life |publisher = Tharpa |year=2007 |isbn = 978-0-9789067-7-1}}
<!-- H -->
* {{Citation |last = Hamilton |first=Sue |year= 2000 |title = Early Buddhism: A New Approach: The I of the Beholder |publisher = Routledge}}
* {{harvc |last = Hartmann |first = Jens Uwe |c = Research on the date of the Buddha: South Asian Studies Published in Western Languages |in = Bechert |year = 1991 |pages = 27–45 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141029211304/http://www.indologie.uni-muenchen.de/dokumente/publ_hartmann/juh_buddha_date.pdf | archive-date = 29 October 2014 |url-status=live |url = http://www.indologie.uni-muenchen.de/dokumente/publ_hartmann/juh_buddha_date.pdf }}
* {{Citation |last = Hiltebeitel |first = Alf |author-link = Alf Hiltebeitel |year = 2013 |orig-year = 2002 |contribution = Hinduism |editor-first = Joseph |editor-last = Kitagawa |title = The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture |publisher = Routledge |url = https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ |isbn = 978-1-136-87597-7 |access-date = 7 November 2015 |archive-date = 11 January 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230111053959/https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ |url-status = live }}
* {{Citation |last1=Hirakawa |first1=Akira |title=A History of Indian Buddhism: From Śākyamuni to Early Mahāyāna |date=1990 |publisher=[[University of Hawaii Press]] |hdl=10125/23030 |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/23030 |isbn=0-8248-1203-4 |access-date=17 January 2021 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308145824/https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/23030 |url-status=live }}
* {{kitob manbasi |last1=Hultzsch |first1=E. |date=1925 |title=Inscriptions of Asoka |page=164 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n337/mode/2up |language=sa }}
* {{Citation |last=Huntington |first=John C. |title=Sowing the Seeds of the Lotus: A Journey to the Great Pilgrimage Sites of Buddhism, part V |journal=Orientations |date=September 1986 |volume=17 |issue=9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128233735/http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf |archive-date=28 November 2014 |url-status=live |url=http://huntingtonarchive.osu.edu/resources/downloads/jchArticles/Part%205.pdf |pages=46–58 }}
<!-- J -->
* {{citation |last=Jain |first=Kailash Chand |date=1991 |title=Lord Mahāvīra and His Times |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=978-81-208-0805-8 |url=https://books.google.com/books?id=8-TxcO9dfrcC |access-date=22 April 2017 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111053959/https://books.google.com/books?id=8-TxcO9dfrcC |url-status=live }}
* {{Citation |last=Jayatilleke |first = K.N. |title = Early Buddhist Theory of Knowledge | year=1963 |edition=1st |publisher=George Allen & Unwin Ltd. |location = London }}
* {{Citation |last=Jones |first=J.J. |year=1952 |title=The Mahāvastu |volume=2 |series=Sacred Books of the Buddhists |location=London |publisher=Luzac & Co. |url=https://archive.org/details/sacredbooksofbud18londuoft }}
* {{Citation |last=Jones |first=J.J. |year=1956 |title=The Mahāvastu |volume=3 |series=Sacred Books of the Buddhists |location=London |publisher=Luzac & Co. |url=https://archive.org/details/sacredbooksofbud19londuoft |author-mask=3 }}
* {{Citation |last = Jong |first = JW de |year= 1993 |title = The Beginnings of Buddhism |journal = The Eastern Buddhist |volume = 26 |number = 2}}
* {{Citation | last =Jurewicz | first =Joanna | year =2000 | title =Playing with Fire: The pratityasamutpada from the perspective of Vedic thought | journal =Journal of the Pali Text Society | volume =26 | pages =77–103 | url =http://www.palitext.com/JPTS_scans/JPTS_2000_XXVI.pdf | access-date =9 April 2015 | archive-date =9 April 2015 | archive-url =https://web.archive.org/web/20150409132647/http://www.palitext.com/JPTS_scans/JPTS_2000_XXVI.pdf | url-status =live }}
<!-- K -->
* {{Citation | last =Kalupahana |first =David | year =1992 | title =A History of Buddhist Philosophy: Continuities and Discontinuities |publisher = University of Hawaii Press}}
* {{Citation | last =Karetzky | first =Patricia  | year =2000 |title =Early Buddhist Narrative Art |location = Lanham, MD |publisher = University Press of America}}
* {{kitob manbasi | last =Keay | first =John | year =2011 | title=India: A History | url =https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000keay | place =New York | publisher =Grove Press | isbn =978-0-8021-9550-0}}
* {{citation|editor-last=Keown|editor-first=Damien|title=A Dictionary of Buddhism|chapter=Buddha (Skt; Pali)|year=2003 |isbn=0-19-860560-9|publisher=Oxford University Press}}
* {{Citation | last1 = Keown |first1 = Damien |last2 = Prebish |first2 = Charles S |year=2013 |title= Encyclopedia of Buddhism |publisher = Routledge}}
<!-- L -->
* {{Citation |last =Larson |first =Gerald |year =1995 |title =India's Agony Over Religion |publisher =SUNY Press |url =https://books.google.com/books?id=wIOSb97ph3EC&q=hinduism+spread+from+north+to+south |isbn =978-0-7914-2411-7 |access-date =24 May 2021 |archive-date =11 January 2023 |archive-url =https://web.archive.org/web/20230111054001/https://books.google.com/books?id=wIOSb97ph3EC&q=hinduism+spread+from+north+to+south |url-status =live }}
* {{Citation |last = Laumakis |first = Stephen |year = 2008 |title = An Introduction to Buddhist philosophy |location = Cambridge; New York |publisher = Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85413-9}}
* {{kitob manbasi|last=Leidy |first=Denise Patty |year=2008 |title=The Art of Buddhism: An Introduction to Its History & Meaning |url=https://archive.org/details/artofbuddhismint00leid |publisher=Shambhala Publications}}
* {{Citation |last=Lopez |first=Donald S. |year=1995 |title=Buddhism in Practice |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-04442-2 |url=https://archive.org/details/buddhisminpracti00lope |url-access=registration }}
* {{Citation | last =Ludden | first =David | year =1985 | title =India and South Asia}}
<!-- M -->
* {{Citation |last = Macdonnel |first = Arthur Anthony |author-link = Arthur Anthony Macdonell |year=1900 |title=A History of Sanskrit Literature | publisher = D Appleton & Co |location = New York |chapter = {{ws |[[s:A History of Sanskrit Literature/Chapter 16|Sanskrit Literature and the West]]}}}}
* {{Citation |last = Mahāpātra |first = Cakradhara |year = 1977 |title = The real birth place of Buddha |publisher = Grantha Mandir |url = https://books.google.com/books?id=1sAKAAAAYAAJ |access-date = 6 May 2020 |archive-date = 11 January 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230111054000/https://books.google.com/books?id=1sAKAAAAYAAJ |url-status = live }}
* {{Citation |last = Malalasekera |first = G.P. |title = Dictionary of Pali Proper Names, Vol. 1 |date = 1960 |publisher = Pali Text Society/Luzac |location = London |url = https://books.google.com/books?id=LEn9i9pnRHEC&q=Alavaka+Buddha&pg=PA292 |isbn = 9788120618237 }}
* {{citation|last=Mani|first=B. R.|title=Sarnath: Archaeology, Art, and Architecture|pages=66–67|year=2012|orig-year=2006|location=New Delhi|publisher=The Director General: Archaeological Survey of India}}
* {{kitob manbasi |last=Marshall |first=John |author-link=John Marshall (archaeologist) |year=1918 |title=A Guide To Sanchi |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.459148 }}
* {{kitob manbasi|last=Marshall |first=John |author-mask=3 |year=1960 |title=The Buddhist art of Gandhāra: the story of the early school, its birth, growth and decline |place=Cambridge |series=Memoirs of the Department of archaeology in Pakistan |volume=1}}
* {{Citation |last1=Meeks |first1=Lori |title=Imagining Rāhula in Medieval Japan |journal=[[Japanese Journal of Religious Studies]] |date=27 June 2016 |volume=43 |issue=1 |pages=131–151 |doi=10.18874/jjrs.43.1.2016.131-151 |url=http://frogbear.org/wp-content/uploads/2016/10/JJRS-43-1-MEEKS.pdf |doi-access=free |access-date=14 November 2018 |archive-date=5 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105202813/http://frogbear.org/wp-content/uploads/2016/10/JJRS-43-1-MEEKS.pdf |url-status=live }}
* {{Citation |last = Mohāpātra |first = Gopinath |title = Two Birth Plates of Buddha |journal = Indologica Taurinensia |date = 2000 |volume = 26 |pages = 113–119 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121004071850/http://www.indologica.com/volumes/vol26/vol26_art06_MOHAPATRA.pdf |archive-date = 4 October 2012 |url = http://www.indologica.com/volumes/vol26/vol26_art06_MOHAPATRA.pdf }}
* {{Citation | last =Monier-Williams | first =Monier | author-link =Monier Monier-Williams | year =1899 | title =A Sanskrit-English Dictionary | location =London | publisher =Oxford University Press | url =http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/MWScanpdf/mw0483-dut.pdf | access-date =13 November 2022 | archive-date =25 May 2020 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200525091150/https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/MWScanpdf/mw0483-dut.pdf | url-status =live }}
* {{cite CE1913|wstitle= Barlaam and Josaphat |volume= 2 |last= Mershman |first=  Francis }}
* {{Citation | last =Muller | first =F. Max | year =2001 | title =The Dhammapada and Sutta-nipata | publisher =Routledge (UK) | isbn = 0-7007-1548-7}}
<!-- N -->
* {{Citation |last = Nakamura |first = Hajime |author-link = Hajime Nakamura |year = 1980 |title = Indian Buddhism: a survey with bibliographical notes |publisher = Motilal Banarsidass |isbn = 978-81-208-0272-8 |url = https://books.google.com/books?id=w0A7y4TCeVQC&pg=PA345 }}
* {{Citation |last = Narada |title = A Manual of Buddhism |publisher = Buddha Educational Foundation |year=1992 |isbn = 978-967-9920-58-1}}
* {{Citation |last=Narain |first=A.K. |title=Book Review: Heinz Bechert (ed.), The dating of the Historical Buddha, part I |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |date=1993 |volume=16 |issue=1 |pages=187–201 |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8810/2717 |access-date=21 October 2014 |archive-date=10 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710060306/https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8810/2717 |url-status=live }}
* {{Kitob manbasi |editor-last=Narain |editor-first=A.K. |editor-link=Awadh Kishore Narain |year=2003 |title=The Date of the Historical Śākyamuni Buddha |publisher=BR Publishing |location=New Delhi |isbn=8176463531 |editor-mask=3}}
* {{Citation |last =Nath |first =Vijay |year =2001 |title =From 'Brahmanism' to 'Hinduism': Negotiating the Myth of the Great Tradition |journal =Social Scientist |volume =29 |issue =3/4 |pages=19–50 |ref={{sfnref |Vijay Nath |2001}}| doi =10.2307/3518337 |jstor =3518337}}
* {{Citation |last = Norman |first = K.R. |year=1997 |title = A Philological Approach to Buddhism |series = The Bukkyo Dendo Kyokai Lectures 1994 |publisher = School of Oriental and African Studies (University of London) }}
* {{Citation |last=Norman |first=K.R. |year=2003 |chapter=The Four Noble Truths |title=K.R. Norman Collected Papers |volume=II |pages=210–223 |place=Oxford |publisher=Pali Text Society |author-mask=3}}
* {{Citation |author = Ñāṇamoli Bhikkhu |author-link= Ñāṇamoli Bhikkhu |year = 1992 |title = The Life of the Buddha: According to the Pali Canon |publisher = Buddhist Publication Society}}
<!-- O -->
* {{citation|last=OED|title=Oxford English Dictionary|edition=3|date=2013|chapter=Buddha, n.|publisher=Oxford University Press|chapter-url=https://www.oed.com/view/Entry/24240}}
* {{kitob manbasi |last=Omvedt |first=Gail |author-link=Gail Omvedt |year=2003 |title=Buddhism in India: Challenging Brahmanism and Caste |url=https://archive.org/details/buddhisminindiac0000omve |url-access=limited |publisher=SAGE |isbn=978-0-7619-9664-4 }}
<!-- P -->
* {{Citation |last1=Penner |first1=Hans H. |title=Rediscovering the Buddha: The Legends and Their Interpretations |date=2009 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-538582-3 |url=https://books.google.com/books?id=moI8DwAAQBAJ |access-date=6 May 2020 |archive-date=11 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230111054003/https://books.google.com/books?id=moI8DwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{Citation |last=Prebish |first=Charles S. |year=2008 |title=Cooking the Buddhist Books: The Implications of the New Dating of the Buddha for the History of Early Indian Buddhism |journal=Journal of Buddhist Ethics |volume=15 |pages=1–21 |issn=1076-9005 |url=http://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2010/05/prebish-article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128200109/http://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2010/05/prebish-article.pdf |archive-date=28 January 2012 }}
<!-- R -->
* {{Citation | last =Rawlinson | first =Hugh George | year =1950 | title =A Concise History of the Indian People | publisher =Oxford University Press}}
* {{Citation | last =Ray | first =Reginald A. | year =1999 | title =Buddhist Saints in India: A Study in Buddhist Values and Orientations | publisher =Oxford University Press}}
* {{Citation | last1 =Reynolds | first1 =Frank E. | last2 =Hallisey | first2 =Charles | year =2005 | chapter =Buddha | editor-last =Jones | editor-first =Lindsay | title =MacMillan Encyclopedia of Religion Vol.2| publisher =MacMillan}}
* {{Citation | last = Roy | first = Ashim Kumar | year= 1984 | title = A history of the Jains |location = New Delhi | publisher = Gitanjali | page = 179 |citeseerx = 10.1.1.132.6107 }}
* {{Citation |last = Ruegg |first = Seyford |title = A new publication on the date and historiography of Buddha's decease (nirvana): a review article |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |date = 1999 |volume = 62 |issue = 1 |pages = 82–87 |doi=10.1017/s0041977x00017572|s2cid = 162902049 }}
<!-- S -->
* {{citation|last=Sahni|first=Daya Ram|author-link=Daya Ram Sahni|title=Catalogue of the Museum of Archaeology at Sarnath|pages=70–71|chapter = B (b) 181. |location=Calcutta|publisher=Superintendent Government Printing, India|year=1914|oclc=173481241}}
* {{Citation |last = Samuel |first = Geoffrey |author-link=Geoffrey Samuel |year = 2010 |title = The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century |publisher = Cambridge University Press}}
* {{Citation |last=Schmithausen |first=Lambert |language=de |contribution=On some Aspects of Descriptions or Theories of 'Liberating Insight' and 'Enlightenment' in Early Buddhism |title=Studien zum Jainismus und Buddhismus (Gedenkschrift für Ludwig Alsdorf) |trans-title=Studies on Jainism and Buddhism (Schriftfest for Ludwig Alsdorf) |editor1-last=von Klaus |editor1-first=Bruhn |editor2-first=Albrecht |editor2-last=Wezler |location=Wiesbaden |year=1981 |pages=199–250}}
* {{Citation |last=Schmithausen |first=Lambert |year=1990 |title=Buddhism and Nature |place=Tokyo |oclc=697272229 |author-mask=3}}
* {{Citation |last = Schober |first = Juliane |year = 2002 |title= Sacred biography in the Buddhist traditions of South and Southeast Asia |location = Delhi |publisher = Motilal Banarsidass}}
* {{Citation |last = Schumann |first = Hans Wolfgang |year = 2003 |title = The Historical Buddha: The Times, Life, and Teachings of the Founder of Buddhism |publisher = Motilal Banarsidass |isbn = 978-81-208-1817-0}}
* {{Citation | last =Sharma | first =R.S. | year =2006 | title =India's Ancient Past | publisher =Oxford University Press}}
* {{Citation | last =Shulman | first =Eviatar | year =2008 | title =Early Meanings of Dependent-Origination | journal =Journal of Indian Philosophy | volume =36 | issue =2 | pages =297–317 | doi =10.1007/s10781-007-9030-8 | s2cid =59132368 | url =http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Early%20Meanings%20of%20Dependent%20Origination_Shulman_JIP_2008.pdf | access-date =23 October 2022 | archive-date =23 October 2022 | archive-url =https://web.archive.org/web/20221023070642/http://www.ahandfulofleaves.org/documents/Early%20Meanings%20of%20Dependent%20Origination_Shulman_JIP_2008.pdf | url-status =dead }}
* {{Citation | last1 =Shults | first1 =Brett | year =2014 | title =On the Buddha's Use of Some Brahmanical Motifs in Pali Texts | journal =Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies | volume =6 | pages =106–140 | url =http://jocbs.org/index.php/jocbs/article/view/76/96 | access-date =22 April 2016 | archive-date =27 April 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160427094128/http://jocbs.org/index.php/jocbs/article/view/76/96 | url-status =live }}
* {{citation |last=Siderits |first=Mark |title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |chapter=Buddha |chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buddha/ |year=2019 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=24 January 2020 |archive-date=21 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220521121053/https://plato.stanford.edu/entries/buddha/ |url-status=live }}
* {{Citation |last = Srivastava |first = K.M. |title = Kapilavastu and Its Precise Location |journal = East and West |date = 1979 |volume = 29 |issue = 1/4 |pages =61–74 }}
* {{Citation |last=Srivastava |first=K.M. |author-mask=3 |title=Archaeological Excavations at Priprahwa and Ganwaria and the Identification of Kapilavastu |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |date=1980 |volume=3 |issue=1 |pages=103–110 |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8511/2418 |access-date=15 April 2015 |archive-date=26 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626140026/https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8511/2418 |url-status=live }}
* {{Citation |last = Skilton |first= Andrew |title = A Concise History of Buddhism |year=2004}}
* {{Citation |last = Smith |first = Vincent |title = The Early History of India |location = Oxford |publisher = Clarendon |year = 1924 |edition = 4th |url = https://archive.org/details/earlyhistoryofi00smit }}
* {{Citation | last1 =Stein | first1 =Burton | last2 =Arnold | first2 =David | year =2012 | title =A History of India | publisher =Oxford-Wiley}}
* {{Citation |last=Strong |first=J.S. |author-link=John S. Strong |title=The Buddha: A Beginner's Guide |date=2001 |publisher=[[Oneworld Publications]] |isbn=978-1-78074-054-6}}
* {{Citation |last=Strong |first=J.S. |author-link=John S. Strong |year = 2007 |title = Relics of the Buddha |publisher = Motilal Banarsidass |author-mask=3}}
* {{Citation |last=Strong |first=J.S. |author-link=John S. Strong |title=Buddhisms: An Introduction |date=2015 |publisher=[[Oneworld Publications]] |isbn=978-1-78074-506-0 |author-mask=3}}
* {{Citation |last = Swearer |first=Donald |year=2004 |title = Becoming the Buddha |location = Princeton, NJ |publisher = Princeton University Press}}
<!-- T -->
* {{Citation | last =Thapar | first= Romila | year =2002 | title =The Penguin History of Early India: From Origins to AD 1300 | publisher =Penguin }}
* {{Citation | last =Thapar | first =Romila | year =2004 | title =Early India: From the Origins to AD 1300 | publisher =University of Californian Press | isbn =0-520-24225-4}}
* {{Citation |last=Trainor |first=Kevin |year=2010 |title="Kapilavastu", in: Keown, Damien; Prebish, Charles S. Encyclopedia of Buddhism |location=London |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=NFpcAgAAQBAJ&q=kapilavastu&pg=PA436 |isbn=978-1-136-98588-1 }}
* {{Citation |last = Tripathy |first = Ajit Kumar |date = Jan 2014 |title = The Real Birth Place of Buddha. Yesterday's Kapilavastu, Today's Kapileswar |journal = The Orissa Historical Research Journal |volume = 47 |number = 1 |publisher = Orissa State museum |url = http://orissa.gov.in/e-magazine/Journal/jounalvol1/pdf/orhj-3.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20120318073346/http://orissa.gov.in/e-magazine/Journal/jounalvol1/pdf/orhj-3.pdf |archive-date = 18 March 2012 }}
* {{Citation |last = Tuladhar |first = Swoyambhu D. |title = The Ancient City of Kapilvastu – Revisited |journal = Ancient Nepal |issue = 151 |date = November 2002 |pages = 1–7 |url = http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_01.pdf |access-date = 15 April 2015 |archive-date = 9 January 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160109111946/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/ancientnepal/pdf/ancient_nepal_151_01.pdf |url-status = live }}
* {{Citation |last = Turpie |first = D |title = Wesak And The Re-Creation of Buddhist Tradition |type = master's thesis |location = Montreal, [[Quebec|QC]] |publisher = McGill University |year = 2001 |archive-date = 15 April 2007 |url = http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20070415174531/http://mrsp.mcgill.ca/reports/pdfs/Wesak.pdf }}
* {{Citation |editor-last=Twitchett |editor-first=Denis |title=The Cambridge History of China |series=Vol. 1. The Ch'in and Han Empires, 221 BC – AD 220 |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0-521-24327-8}}
<!-- U -->
* {{Citation |last = Upadhyaya |first=KN |title = Early Buddhism and the Bhagavadgita |year = 1971 |publisher= Motilal Banarsidass| location = Delhi |isbn = 978-81-208-0880-5 |page = 95}}
<!-- V -->
* {{Citation |last = Vetter |first = Tilmann |year = 1988 |title = The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism |publisher = Brill}}
* {{jurnal manbasi |last=von Hinüber |first=Oskar |date=2008 |author-link=Oskar von Hinüber |title=Hoary past and hazy memory. On the history of early Buddhist texts |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=29 |issue=2 |pages=193–210 |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8977/2870 |access-date=15 November 2017 |archive-date=15 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115224028/https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8977/2870 |url-status=live }}
<!-- W -->
* {{Citation |last = Waley |first = Arthur |title = Did Buddha die of eating pork?: with a note on Buddha's image |journal = Melanges Chinois et Bouddhiques: 1931–1932 |date = July 1932 |pages = 343–354 |publisher = NTU |archive-date = 3 June 2011 |url = http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-MEL/waley.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20110603235636/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-MEL/waley.htm }}
* {{Citation |last = Walshe |first = Maurice |year = 1995 |title = The Long Discourses of the Buddha. A Translation of the Digha Nikaya |location = Boston |publisher = Wisdom Publications}}
* {{kitob manbasi |last=Warder |first=A.K. |title=A Course in Indian Philosophy |chapter=Lokayata, Ajivaka, and Ajnana Philosophy |year=1998 |edition=2nd |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zw1UD1Mj9DwC&q=ajnana |isbn=978-81-208-1244-4 }}
* {{Citation |last=Warder |first=A.K. |author-link=A. K. Warder |year=2000 |title=Indian Buddhism |series=Buddhism Series |edition=3rd |location=Delhi |publisher=Motilal Banarsidass |author-mask=3}}
* {{kitob manbasi |last=Warder |first=A.K. |year=2004 |title=Indian Buddhism |edition=reprint |location=Delhi |publisher=Motilal Banarsidass |author-mask=3 |url=https://www.scribd.com/doc/179229498/A-K-Warder-Indian-Buddhism-pdf |access-date=13 October 2020 |archive-date=15 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415065401/https://www.scribd.com/doc/179229498/A-K-Warder-Indian-Buddhism-pdf |url-status=live }}
* {{Citation | last =Wayman | first =Alex | year =1971  | title =Buddhist Dependent Origination | journal = History of Religions |volume=10 |issue=3 |pages=185–203 | jstor =1062009 | doi =10.1086/462628 | s2cid =161507469 }}
* {{Citation | last =Wayman | first =Alex | year =1984a | title =Dependent Origination - the Indo-Tibetan Vision}} in {{harvp|Wayman|1984}}
* {{Citation | last =Wayman | first =Alex | year =1984b | title =The Intermediate-State Dispute in Buddhism}} in {{harvp|Wayman|1984}}
* {{Citation |last=Wayman |first=Alex |editor=George R. Elder |year=1984 |title=Budddhist Insight: Essays by Alex Wayman |publisher=Motilall Banarsidass |isbn=978-81-208-0675-7 |url=https://books.google.com/books?id=BNIdOsp3KIgC }}
* {{Citation |last = Wayman |first= Alex |year= 1997 |title = Untying the Knots in Buddhism: Selected Essays |publisher = Motilal Banarsidass |isbn = 978-81-208-1321-2}}
* {{Citation |last = Weise |first = Kai |title = The Sacred Garden of Lumbini – Perceptions of Buddha's Birthplace |date = 2013 |publisher = UNESCO |location = Paris |isbn = 978-92-3-001208-3 |archive-date = 30 August 2014 |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002239/223986E.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20140830011700/http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002239/223986E.pdf }}
* {{Citation |last=Willemen |first=Charles, transl. |year=2009 |title=Buddhacarita: In Praise of Buddha's Acts |location=Berkeley, CA |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-1-886439-42-9 |url=http://www.bdkamerica.org/digital/dbet_t0192_buddhacarita_2009.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140827205858/http://www.bdkamerica.org/digital/dbet_t0192_buddhacarita_2009.pdf |archive-date=27 August 2014 }}
* {{kitob manbasi|last=Williams |first=Paul |year=2002 |title=Buddhist Thought |url=https://archive.org/details/buddhistthoughtc0000will |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-20701-0}}
* {{Citation |last=Wynne|first=Alexander |year=2004 |title=The Origin of Buddhist Meditation |publisher=Routledge}}
* {{Citation |last=Wynne |first=Alexander |year=2007 |title=The Origin of Buddhist Meditation |url=http://www.e-reading.link/bookreader.php/134839/The_Origin_of_Buddhist_Meditation.pdf |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-96300-5 |author-mask=3 |access-date=2 January 2015 |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171410/http://www.e-reading.link/bookreader.php/134839/The_Origin_of_Buddhist_Meditation.pdf |url-status=live }}
<!-- Y -->
* {{Jurnal manbasi|last=Yusuf|first=Imitiyaz|date=2009|title=Dialogue Between Islam and Buddhism through the Concepts Ummatan Wasaṭan (The Middle Nation) and Majjhima-Patipada (The Middle Way)|url=https://www.jstor.org/stable/20839172|journal=Islamic Studies|volume=48|issue=3|pages=367–394|doi=10.52541/isiri.v48i3.4144 |jstor=20839172|issn=0578-8072|access-date=16 July 2021|archive-date=16 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716215345/https://www.jstor.org/stable/20839172|url-status=live|url-access=subscription}}
{{refend}}
 
== Havolalar ==
{{Commons}}
{{Wikiquote}}
{{Vikimanba|works=or}}
 
{{S-start}}
{{S-rel |[[Buddizm|Buddizm unvoni]]}}
{{s-bef
| before = [[Kassapa Budda]]
}}
{{s-ttl
| title = Buddist Patriarxi
| years =
}}
{{s-aft
| after = [[Maitreya|Maitreya Budda]]
}}
{{S-break}}
{{S-reg}}
{{S-bef
| before = [[Krishna]]
}}
{{S-ttl
| title = [[Dashavatara]]<br />{{small|[[Kali Yuga]]}}
}}
{{S-aft
| after = [[Kalki]]
}}
{{S-end}}
 
{{OʻzME}}
{{chala}}
{{Tashqi havolalar}}
 
[[Turkum:Buddizm]]
[[Turkum:Buddalar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Gautama Budda
Shakyamuni
Siddharta Gautama

Buddaning birinchi vaʼzini aytayotgan haykali — Sarnath, milodiy V asr[izoh 1]
Shaxsiy maʼlumotlar
Tavalludi
Sidharta Gautama

tax. 563 yoki 480 milodiy
Vafoti tax. 483 yoki 400 milodiy (80 yoshda)[1][2][3]
Kushinagar, Malla Respublikasi (buddaviy anʼanalarga ko‘ra)
Dini Buddizm
Turmush oʻrtoq(lar)i Yaśodharā
Farzandlari Rāhula
Ota-onasi
Dharma gʻildiragi
Buddizm
Madaniyati
Tarixi
Buddistlar
Maktablar
Ibodatxonalar
Matnlar
Portal

Budda (sanskritcha – xotirjam, nurlangan, oliy haqiqatga erishgan) – buddizmda bir necha bor qayta tugʻilishlar jarayonida mutlaq haqiqatga yetishgan va boshqalarga diniy najot yoʻlini koʻrsatishga qodir zot. Keng maʼnoda – har bir inson juda koʻp ezgulik qilish, bu dunyoning barcha sevimli narsalari foydasiz ekanini anglash orqali Buddaga aylanishi mumkin. Buddizm panteonida yuzlab turli Buddalar bor.

Tor maʼnoda esa – buddizm asoschisi, bu dunyo tashvishlarini tark etib, „oliy haqiqatga erishgan“ Siddhartha Gautama (miloddan avvalgi 623-544)ning ismi. Buddizmga taalluqli kitoblarda Gautama barcha xudolar, ruxlar va tabiat kuchlari ustidan hukmron buyuk va qudratli zot sifatida taʼriflanar ekan, uning bosib oʻtgan yoʻli bir emas, bir necha hayotlardan iborat boʻlgan deb uqtiriladi. Rivoyatlarga koʻra, Gautamani Hindiston va Nepal chegarasidagi Kapilavastu shahri podshohining xotini Mahamayya ilohiy homiladorlikdan tuqqan. Dunyoga kelgan farzand shu zahotiyoq: „Men barcha jonli maxluqlarning eng buyugiman. Bu mening oxirgi tugilishim“, deb xitob kiladi. Buddizm diniy kitoblarida aytilishicha, Mahamayya oʻgʻli Gautama tugʻilgach, yetti kundan soʻng vafot qilgan va xudolar osmonlaridan birida qayta tug‘ilgan.

Shahzoda Gautama pahlavon boʻlib oʻsa boradi. 16 yoshida uni Yashodharaga uylantiradilar. Ammo toʻq, farovon turmush uni qoniqtirmaydi, 29 yoshida Gautama xotini va yaqindagina tug‘ilgan oʻgʻlini tark etib, sayyor darvishlar – shramanlarga qoʻshiladi. U 6 yil Ganga daryosi qirgʻoqlarida zoxdplik bilan hayot kechiradi va tana faolligini sundirish aklning ozishiga olib kelishini anglagach, 35 yoshida 4 hafta (yoki 7 hafta) davomida meditatsiya (butun ongini oliy haqiqatga erishish goyasiga qaratish) holatiga kiradi. Nihoyat, u maqsadiga erishadi va koinotning barcha sirasroridan voqif boʻlgan Buddaga aylanadi. Budda insoniyat boshiga tushadigan azobuqubatlar sabablarini oʻrganish va insoniyatni ulardan xalos qilish uchun harakat qildi. Shundan soʻng Budda 45 yil davomida qad. hind davlatlari Koshala va Magadxa boʻylab oʻz taʼlimotini targʻib qiladi va 80 yoshida vafot etadi.

Budda taʼlimotining asosiy mazmuni Banorasda qilingan xutbada „toʻrt oliy haqiqat“ shaklida bayon etilgan. Buddaning shogirdlari yer yuzida birinchi rohiblar jamoasini tashkil etganlar. 1956-yil Budda vafotining 2500-yilligi tantanali ravishda nishonlandi. Podsho Ashoka (miloddan avvalgi 268—231 yillar) amri bilan toshtaxtachalarga oʻyib yozdirilgan matnlarda Budda haqida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. Budda va uning taʼlimotlari bir necha asr davomida ogʻizdanogʻizga oʻtib kelgan va asosan miloddan avvalgi I asrda yozib olingan „Tripitaka“ nomli muqaddas kitoblar majmuasida oʻz aksini topgan[4].

  1. ↑ Budda lotus holatida oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan. Asosiy relyef markazida Buddaviy qonun g‘ildiragi bo‘lgan dharmachakra tasviri joylashgan, uning har ikki tomonida yotgan kiyiklar tasvirlangan bo‘lib, bu voqea sodir bo‘lgan kiyiklar bog‘ini ifodalaydi. Uning qo‘llari barmoqlari taʼlim holatini ifodalamoqda.
    • Sahni (1914, ss. 70–71, B (b) 181-bob): "Gautama Buddaning haykali (balandligi 5 fut 3 dyuym, aylanasi 2 fut 7 dyuym), Sarnathda birinchi vaʼzini o‘qiyotgan holatda, qalin yostiq ustida oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan. O‘rindiq oyoqlari bezakli tarzda ishlangan."
    • Eck (1982, s. 63): "Sarnath muzeyidagi eng mashhur haykallardan birida Budda oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan, uning tana qismlari o‘sha davr ikonografiyasiga muvofiq mukammal proporsiyalarda ishlangan. Qo‘llari taʼlim holatida, ko‘zlari pastga qaratilgan va yarmi ochiq, xuddi meditatsiya holatida. Boshi orqasida nafis naqshlar bilan bezatilgan doira — nimbus mavjud."
    • Mani (2012, ss. 66–67): "O‘tirgan holatdagi Budda haykali, B(b) 181 — Budda taʼlim holatida oyoqlarini chalkashtirib o‘tirgan, Gupta davri sanʼatining eng nafis asarlaridan biri sanaladi. Nimbusi ikkita osmoniy mavjudot va an’anaviy uslubdagi o‘simlik naqshlari bilan bezatilgan."
  1. ↑ Cousins (1996), ss. 57–63.
  2. ↑ Norman (1997), s. 33.
  3. ↑ Prebish (2008).
  4. ↑ Fayl:National Encyclopedia of Uzbekistan logo.png „Budda“, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. (B-harfi). Toshkent: „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti, 2000–2006-yillar.
  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buddizm unvoni
Oldingisi Buddist Patriarxi Keyingisi
Humkdorlik unvoni
Oldingisi Dashavatara
Kali Yuga
Keyingisi