Gavaldosh
Гавалдош (туркий сўзлардан — „гавал“ ва „даш“ — тош) — табиий литофон[1], идиофонли чолғу асбоби[2], тош блок, ўзига хос тош — даф бўлиб, текис қилиб қўйилган улкан плиталар. Ундан ритмик аниқ мотивларни босиш орқали олиш мумкин. Гавалдош товуши гавалнинг жарангдор товушига ўхшайди[3]. ХИИ асрда гавалнинг ўзи пайдо бўлгач, тош асбоб „гавалдош“ деб атала бошланди.
Гобустонда 2 та гавалдош бор: Чингирдоғнинг шимолий этагида ва Каттадош тоғида[4].
Тавсифи
Қабила қўриқчилари бу воситадан ёввойи ҳайвонлар ҳужуми пайтида ёки бошқа хавфли вазиятларда фойдаланган деган фикр бор. Қадимги одамлар гавалдаш ҳақида илк бор билиб, ундан фойдалана бошлаганлар, деб ҳам ишонилади. Гавалдошнинг яшаш жойидан узоқда жойлашганлиги ва унинг овози 2-3 километрга етказилиши ҳам ушбу версияни тасдиқлайди. Ритуал рақслар ва маросимлар бу товушлар билан бирга келган деб ишонилади. Бундай рақслар машҳур Гобустон қоятош расмларида тасвирланган, уларни археологлар мезолит — тош асридан ўрта асрларгача бўлган даврга боғлайдилар. Қадимги одамлар унинг ёнида диний ва байрам маросимларини ўтказган, йиғилишлар ўтказганлиги сабабли гавалдош ўзига хос бирлик рамзи бўлиб хизмат қилган деб ишонилади.
Асбоб қобиқли оҳактошдан ясалган ва оҳактошнинг текис қисмидир. Тош фақат икки жойда қоя устига таянади ва худди ҳаво ёстиғи устида туради. Гавалдош оҳактошдаги қобиқларнинг зичлигига қараб турли жойларда турли товушлар чиқаради. Товушлардаги бундай фарқнинг сабаби қобиқларнинг бўшлиги ва ғоваклилигидир. Гавалдошни майда тошлар билан тақиллатиб чалинади. Натижада турли тоналлик ва резонанслардаги товушлар чиқарилади.
Ижрочилар
Биринчи марта виртуоз ижрочи, Озарбайжонда хизмат кўрсатган артист Чингиз Меҳдиев (1932-1992) 1965-йилда радио эшиттиришида кенг омма учун гавалдош чалди. 1978-йилда у Озарбайжон телетомошабинларининг кенг аудиторияси учун гавалдошни ҳам ижро этган. Кейинчалик бу чолғуда Республика халқ артисти Содиқ Зарбалиев, хизмат кўрсатган артист Натиг Ширинов, Тоҳир Ҳусейнов, Жаванҳир Гасимов, Элданиз Гажиагаевлар ижро этишди.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „ДРЕВНИЕ АЗЕРБАЙДЖАНСКИЕ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ“ (ру).
- ↑ „ГАВАЛДАШ“. www.элибрарй.аз. 2020-йил 18-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 8-июн.
- ↑ Эхплоре Азербаижан. „Гобустан - Достопримечательности“ (ру). Эхплоре Азербаижан (2019-йил 6-май). Қаралди: 2020-йил 18-июл.
- ↑ Летопись изоизданий. Изд-во Книга, 1991.