Gela
Гела - Калтаниссетта провинсиясидаги Сицилиянинг жанубий қирғоғида жойлашган шаҳар. Муниципалитет 276 км² кенгайтмага эга, зичлиги 262 аҳоли / км² ва 73,485 аҳоли. Қадим замонларда у энг муҳим юнон шаҳар-давлатларидан бири бўлган ва 1943-йилда Иттифоқчиларнинг Сицилияга бостириб кириши пайтида унинг пляжларига биринчи бўлиб эришилган. 1957-йилда текисликда ва Гела кўрфазида нефт захираларининг топилиши шаҳарнинг шарқида йирик нефт-кимё заводининг қурилиши билан маҳаллий иқтисодиётни қишлоқ хўжалигидан саноатга айлантирди ва 2014-йилда фаолиятини тўхтатди. Гела текислиги иссиқхоналарда сабзавот, вино, артишок, бодом, зайтун, буғдой ва ундан олдин пахта этиштириш учун муҳим қишлоқ хўжалиги ҳудудини ташкил этади. Шаҳарда ўз номини олган кўрфаз бўйлаб тахминан 30 километр узунликдаги катта қумли пляжлар, ҳозир кам фойдаланиладиган иккита порт ва Бивиэре кўли атрофидаги табиат қўриқхонаси мавжуд.
Тарих
Қадимги тарих
Гела оролнинг жанубий қирғоғида, Агригенто ва Cамарина ўртасида, Гела дарёсининг оғзида жойлашган Сицилиядаги қадимги юнон шаҳри эди.
Фукидиднинг айтишича, у тахминан 688-йилда ташкил этилган а. C. Родослик Антифем ва Крит Энтимус бошчилигидаги Крит ва Родос колонияси томонидан. Родияликлар Линдосдан келган ва шаҳар дастлаб Линдис (Лотин Линдии) деб номланган, аммо вақт ўтиши билан у дарё номини олди.[1]
Унинг дастлабки асрлардаги тарихи ҳақида кам нарса маълум. У ички маҳаллий аҳоли билан жанг қилган ва бир неча фраксиявий жанглар бўлган, улардан бирида Гелоннинг аждоди Телинес иштирок этган. Миллоддан аввалги 582-йилда улар Агригенто мустамлакасига асос солди, бу колония тез орада метрополдан кучлироқ бўлди, айниқса золим Пҳаларис даврида.
Конституция олигархик эди ва Гела тозаловчиси мутлақ ҳокимиятни қўлга киритгунга қадар шундай бўлиб қолди (м.а 505-498-йиллар), уни укаси Гиппократ де Гелага этказган (м.а.498-491), унинг остида Гела яна бир бор ўзига хос гегемонликка эга бўлди ва ўз кучини оролнинг яхши қисмига кенгайтириб, Леонтино, Каллиполис ва Нахос шаҳарларини бўйсундирди. У Самос кўчманчиларига топширган Занклни эгаллаб олди ва Сиракузада уруш олиб борди, Cамарина тинчлик эвазига уни топшириши керак эди.[2]
Гиппократ вафотидан сўнг унинг ўрнига Гелон экспансионистик сиёсат олиб борди ва м.авв. 485-йилда Сиракузани эгаллаб олди. Гелон барча саъй-ҳаракатларини янги пойтахтини кенгайтиришга қаратди ва Гела аҳолисининг ярмини Сиракузага кўчиришга мажбур қилди.[3] Унинг вориси Иэро И Геланинг кўплаб фуқароларини сургунга ҳукм қилди, аммо Трасибул Сиракузадан қувилганидан кейин (м.а. 466-йилл) сургун қилинганлар ўз шаҳарларига қайтиб, аҳолисини кўпайтирдилар, озодликларини тикладилар ва Гелон буйруғи билан аҳолидан озод қилинган бир гуруҳ кўчманчиларни Камаринага юбордилар.
Милоддан аввалги 466-406-йиллар Гела ва умуман Сицилия учун катта фаровонлик йиллари эди. Гела сиёсий йўналиш бўйлаб, оролнинг деярли барча Дорик шаҳарлари ва Афина экспедициясига қарши Сиракуза томонида бўлган (милоддан аввалги 415-йил) ва армия корпусини юборди, биринчи ғалабалардан кейин улар яна 600 киши ва бешта кема қўшдилар.
Милоддан аввалги 406-йилда Карфагенликлар оролга бостириб киришди ва Ҳимера, Селинунте ва Агригентони эгаллаб, вайрон қилишди.[4] Агригенто вайрон бўлгач, унинг аҳолиси Гелага паноҳ топди[5] ва бу шаҳар Сиракузиялик Дионисий И дан ёрдам сўради, аммо у шаҳарга[6] бориб, демократик ҳукумат ўрнатганига қарамай, у тегишли чораларни кўрмади. унинг ҳимоясига.
Милоддан аввалги 405-йилда, Карфагенликлар шаҳар олдида пайдо бўлиб, уни қамал қилишди. Гела кучли мудофаа позициясига эга эмас эди ва унинг деворлари унчалик яхши эмас эди, лекин аҳоли қаршилик кўрсатди ва биринчи ҳужумни қайтаришга муваффақ бўлди, бу Дионисга қўшин билан келиши учун вақт берди. Сиракузан Карфаген лагерига ҳужум қилди, аммо мағлубиятга учради ва кейин аҳолига таслим бўлишни ва шаҳарни тарк этишни маслаҳат берди. Шундай қилиб, Гела бўш қолди ва унинг аҳолиси Леонтинога кўчиб кетишди. Карфагенликлар уни эгаллаб, талон-торож қилдилар.[7]
Кўп ўтмай, Дионисий И ва Карфаген тинчликка рози бўлишди ва Гела аҳолисига истеҳкомларни тикламаслик ва солиқ тўлаш шарти билан ўз шаҳарларига қайтишга рухсат берилди.[8] Гела шартномага риоя қилди, лекин у энди ўзининг аввалги улуғворлигини қайта кашф қилмади.
Милоддан аввалги 379-йил, Гела Карфаген томонини тарк этганини эълон қилди ва Сицилиянинг ғарбий шаҳарларига қарши экспедицияда Дионисийга қўшилди ва урушнинг турли хил ўзгаришларига қарамай, улар мустақил бўлиб қолишга муваффақ бўлишди, бу эркинлик милоддан аввалги 363-йил шартнома билан тан олинган.
Милоддан аввалги 357-йил, Сицилияга тушганида Диога қўшилди. Милоддан аввалги 388-йилда., Тимолеон ғалабасидан сўнг, кучли таназзулга юз тутган Гела, бир гуруҳ кўчманчилар, баъзилари собиқ кўчманчилар, бошқа жойларда яшаганлар ва бошқалари Кеос оролидан кўпайган. Бу Гелага фаровонлигини жуда юқори бўлмаган, аммо мақбул даражага кўтаришга имкон берди.
Агатокл урушлари пайтида у мустақил шаҳар-давлат сифатида рўйхатга олинган. Милоддан аввалги 311-йилда, Гела, Агатоклга қарши исён кўтарди, золим Африкадан оролга бориб, шаҳарни эгаллаб, унинг тўрт минг аҳолисини ўлдирди. Экономос дарёсида Агатоcлесни мағлуб этиб, у ўз қўшинлари билан Гела шаҳрида паноҳ топди ва у ерда Карфагенияликлардан ўзини ҳимоя қила олди. Аммо милоддан аввалги 309-йилда Ксенодик бошчилигидаги агригентинолар қўзғолон кўтариб, юнон шаҳарлари, жумладан Гела мустақиллигини эълон қилдилар, бу шаҳарлар биринчи бўлиб янги мақомни эгаллаб, Ксенодикга қўшилди.
Мустақил шаҳар сифатида яна обод бўлди. Ўша йилларда унинг ички сиёсати ҳақида бошқа ҳеч нарса маълум эмас ва бу ҳақда яна бир бор тилга олинганда, у Ҳимера дарёси бўйида Финтиас деб атаган янги шаҳарга асос солган ва уни жойлаштириш учун Агригенто деспоти Финтиас қўлида эди. у Гела фуқароларини қилди ва улар қайтиб келмасликлари учун уни бузиб ташлади.[9]
Кўп йиллар ўтгач, Геланинг баъзи собиқ аҳолиси қадимий шаҳар ўрнига жойлашдилар. Мамертинлар томонидан вайрон қилингани маълум, аммо Биринчи Пуни урушида пайдо бўлмаган (бу ерда геланлар фақат Финтиас шаҳри билан боғлиқ ҳолда тилга олинади), аммо Рим истилосидан кейин шаҳар алоҳида бўлиб мавжуд бўлиб қайтди. иккинчи тартибли шахс. Цицероннинг айтишича, Сcипио шаҳарга Веррес томонидан олиб қўйилган ҳайкалларни қайтариб берган; Страбон эса уни ўз даврида аҳоли яшамаган деб ҳисоблаган ва уни Нахос ва Каллиполис билан бирга йўқолган машҳур шаҳарлар қаторида тилга олган.[10] Лекин, эҳтимол Страбоннинг сўзларини том маънода қабул қилмаслик керак, аксинча, у жуда кам аҳолиси бўлган шаҳар эди, чунки Плиний Элдер ва Клавдий Птолемей уни ҳали ҳам кичик шаҳар деб эслатиб ўтишади, лекин кейинчалик у яна пайдо бўлмайди ва тугаши керак. бутунлай аҳоли пункти.
Унинг жойлашуви баҳс мавзуси бўлди: замонавий Алиcата, Салсо дарёсининг ог'зида, биринчи таклиф қилинган жой эди (ёзув топилган, аммо бу ерда топилган шаҳар харобалари Финтиасга то'г'ри келади деб тахмин қилинади), аммо у Умуман олганда, у замонавий Нюфаундлендда, тахминан 30 км шарқда, Фиуме ди Терранова ог'зида жойлашганлиги тан олинган. Бу шаҳарга ХИИИ асрда император Фридрих ИИ асос солган бўлиб, ҳозиргача қадимий шаҳар харобалари, жумладан, маъбад қолдиқлари ва деворларнинг бир қисми ҳамда кўплаб буюмлар (тангалар, стаканлар ва бошқалар) сақланиб қолган.).
Геланинг номи лотинча гелу (муз) сўзи билан боғлиқ бўлган сицилияча псела (совуқ ёки музли) сўзидан келиб чиққан бўлар эди. Гела дарёси худо ҳисобланган ва шаҳар тангаларида Сосипоаис номи остида инсон боши билан тасвирланган. Гела кони (ҳудуди) ғарбга чўзилган ва у жуда унумдор эди. Бундан ташқари, юқори баҳоланган маҳсулот бўлган туз ишлаб чиқарилди. Ғарбда Агригенто билан чегара Ҳимера дарёси эди. Ичкарида у тахминан 35 км га чўзилган, у ерда маршрутлар ҳали ҳам ҳудуднинг чегарасини белгилаб қўйган Геласиум Пҳилосопҳианис (ҳозирги Пиазза) стансиясини эслатиб ўтади.
Комик шоир Гелалик Аполлодор (Каристолик Аполлодор билан адаштирмаслик керак) шаҳарда туғилган. Бу Афинадан қувилганида Эсхилнинг яшаш жойи бўлган ва у шаҳарда бахциз ҳодисадан вафот этган (милоддан аввалги 456-йил), қабри узоқ вақт кўриниб туради. Паусаниас шаҳарнинг Олимпияда хазинаси бўлганини айтади[11] ва шаҳарда бўлган, аммо кейинчалик ғойиб бўлган Даэдалус томонидан ясалган баъзи ҳайкалларни эслатиб ўтади.[12] Шаҳар чеккасида жойлашган Аполлоннинг улкан ҳайкали милоддан аввалги 405-йилда Карфагенликлар томонидан олиб кетилган. ва улар уни Тирга жўнатишди, у Александр Македонский Финикия шаҳрига кирганида ҳам у ерда эди.
Демографик эволюция
Ўтган асрнинг 60-йиллари бошларида саноат мажмуаси яратилгандан сўнг, Гела шаҳарнинг дастлабки кенгайишидан беш баравар кўп бўлган буюк шаҳар ривожланишининг гувоҳи бўлди. 1233-йилда Швеция ва Сицилия Фридрих ИИ томонидан асос солинган тарихий марказ ХИИИ—ХВИ асрларда қурилган истеҳкомлар билан ўралган бўлиб, жануби-шарқий ҳудудда бешта асосий дарвоза ва қасрга эга эди. Верга, Истриа ва Медитерранео кўчаларида истеҳкомнинг қисмлари кичик кузатув миноралари, Пуэрта Марина ва қалъанинг баъзи қолдиқлари ва Плаза дел Калвариодаги эски буғдой омборлари билан сақланиб қолган. Шаҳар асосий ўқлари пляжга параллел бўлган ортогонал кўчалар тизими ва аҳоли учун кичик ҳаёт марказини ташкил этувчи кўп сонли верандалар орқали урбанизация қилинган. Ҳар бир кўчада Морелло кўчасида сақланиб қолган кичик оқ плиталар бор эди. Эски шаҳарнинг ғарбий қисмида Жузеппе Гарибалдига бағишланган эски шаҳар боғи ва унинг ёнида неоготик услубдаги Капучин оталарининг кичик черкови жойлашган. Шаҳарни безатган ўттиздан ортиқ черковлар орасида Чиэса Мадре (собор) неоклассик услубда Пиазза Умберто Ида ажралиб туради ва ХВИИИ асрда қурилган. Сан-Агустин черкови ва монастири (ХВИ аср) худди шу номдаги майдонда жойлашган бўлиб, у ерда Аэскило шаҳар театри (қайта қурилган) ва эски Сан-Франсиско де Паола черкови ва монастири (ХВИИИ аср) жойлашган. Шаҳарнинг асосий кўчаси бўлган Витторио Эмануэле йўлида сиз археология музейига ва қадимги Юнонистон шаҳрининг археологик зонасига ташриф буюришингиз мумкин, бу ерда ҳаётининг биринчи босқичида турли хил ибодатхоналар ва уйлар ва дўконлар жойлашган акропол бўлган. Энг катта ибодатхона C ибодатхонасидан фақат устун ва баъзи пол тошлари қолган. Бошқа томондан, тош бинолари бўлган эски маҳалланинг кўплаб харобалари мавжуд. Гела музейи Сицилиядаги юнон, балки тарихдан олдинги санъат соҳасидаги энг бой музейлардан биридир. Ушбу музейнинг энг машҳур элементлари орасида ибодатхоналарни безаб турган " Арулалар ", Наварра коллексиясидан қизил ва қора тасвирлар туширилган вазалар, Горгон ва Силенуснинг (юнон мифологияси қаҳрамонлари) ва отларнинг ўзига хос бошлари бор. Гела қирғоғида милоддан аввалги ВИ асрга оид кема топилди. C., Ўрта Ер денгизидаги энг қадимги бўлиб, у ҳали очилмаган маълум бир музейда жамоатчиликка кўрсатилишини кутмоқда. Тепаликнинг шарқий қисмида, Cапо Сопрано ҳудудида Норман услубидаги кичик Сан-Блас черкови (ХИИ аср) ва юнон термал ванналари (милоддан аввалги ИВ аср) каби бошқа диққатга сазовор жойлар мавжуд. C.) Европа кўчасида. Cалле Индипендензада Cапо Сопрано археологик боғи жойлашган бўлиб, у ерда милоддан аввалги ИВ асрда Сиракузадаги Тимолеон томонидан қурилган қадимги ва жуда яхши сақланиб қолган юнон истеҳкомлари сақланиб қолган. C. Юнон шаҳрининг ҳарбий мудофаа тизимининг жуда муҳим намунаси бўлиб, у ҳам ўзининг ландшафти ва табиати туфайли гўзал жойда жойлашган. Гела шаҳридан унчалик узоқ бўлмаган жойда, Катанияга борадиган йўлда, 12 ёки ХИИИ асрларда Cастеллуccио деб номланган қалъа жойлашган бўлиб, у Гела текислигидаги артишок ва буғдой экиладиган майдонларга қарайди. Гела шаҳридан 8 километр ғарбда жойлашган ёзги курортда ХВИИ асрнинг Манфрия минораси олтин пляжлар манзарасини бойитади.
Транспорт
Шаҳарга фақат Калтаниссетта, Энна, Катания ва Сицилиянинг бутун жанубий қирғоғини боғлайдиган йўл орқали ўтган вилоятлардан йўл орқали бориш мумкин (115).
Гела минтақавий темир йўл тармоғига уланган ва унинг станцияси Сиракуза ва Калтаниссетта ўртасидаги йўналишдаги энг муҳим ҳисобланади. 2011-йилгача Гела станцияси ҳам Cалтагироне орқали тўг'ридан-тўг'ри Катания билан боғланган.
Энг яқин аэропорт Комисо шаҳрида, шаҳардан тахминан 34 километр узоқликда жойлашган. Тўг'ридан-тўг'ри автобус билан боғланган Катания аэропорти 100 километр узоқликда жойлашган.
Гела шаҳрида стансияни тарихий марказ, Cапо Сопрано (шифохона) ва Макчителла (пляж) билан боғлайдиган асосий йўналиш ва чеккадаги турли маҳаллаларни боғлайдиган кўпроқ линияларга эга шаҳар транспорти хизмати мавжуд.
Иқтисодиёт
1960-йилгача
1960-йилларнинг бошларига қадар Гела ва унинг атрофи иқтисодиёти қишлоқ хўжалиги, қўйчилик, балиқ саноати ва лой ва губка каби баъзи маҳсулотларни ҳунармандчилик билан ишлаб чиқаришга қаратилган эди. Ҳудуднинг турли маҳсулотларини кемалар орқали экспорт қилиш жуда муҳим эди. Оролда иккинчи энг катта Гела текислигида пахта, буғдой, зайтун дарахтлари ва узумзорлар экилган. 1950-йилларда Гела ўзининг пляжлари ва тарихий обидалари учун ҳам сайёҳлик маскани бўлган. Шаҳарда ўнлаб меҳмонхоналар мавжуд эди.
1960-йилдан
1957-йилда бу ҳудудда нефт топилди ва 1960-йилларнинг бошида нефт-кимё саноат мажмуаси қурилиши бошланди. Шундай қилиб, маҳаллий ишчиларнинг аксарияти эски касбларини ташлаб, янги саноатда ишчи сифатида ишлашга кетишди. Шу тариқа, шу пайтгача маҳаллий иқтисодиёт асос қилиб олинган барча тармоқлар жиддий инқирозга учради ва Гела маҳаллий компанияларда 4000 дан ортиқ ходимга эга бўлган оролдаги йирик саноат ривожланган ҳудудлардан бирига айланди. 1970-йилларнинг охиридан бошлаб ходимлар сони 2014-йилда ЭНИ нефтни қайта ишлаш заводи ёпилгунга қадар аста-секин камайиб борди, бу компаниянинг режаларида биогаз ишлаб чиқариш учун кичик нефтни қайта ишлаш заводига жой ажратиши керак.
Манбалар
- ↑ Туcíдидес ВИ,4.
- ↑ Ҳерóдото ВИИ,154.
- ↑ Ҳерóдото ВИИ,155-156.
- ↑ Диодоро Сícуло ХИИИ 57,62,88,90,108.
- ↑ Диодоро Сícуло ХИИИ,89.
- ↑ Диодоро Сícуло ХИИИ,93.
- ↑ Диодоро Сícуло ХИИИ,108-111.
- ↑ Диодоро Сícуло ХИИИ,114.
- ↑ Эмануэле Зуппардо - Салваторе Пиccоло, Терра Матер: сулле Спонде дел Гела греcо, Бетаниа Эдитриcе, Cалтаниссетта (2005).
- ↑ Эстрабóн ВИ,2,5.
- ↑ Паусаниас Ви,19,15.
- ↑ Паусаниас ВИИИ,46,2; ИХ,40,4.